પત્ર નં.૩૯…સપ્ટે.૨૪ ‘૧૬

 

કલમ-૧

શનિવારની સવાર…

 

 પ્રિય નીના,

પત્રનું સ્વરૂપ જ એવું છે કે તેમાંથી ક્યારેય રસ ઓછો ન થાય. તેમાં યે તારા જેવી મિત્રનો પત્ર આવે પછી તો રસ ખોવાનો સવાલ જ ક્યાં રહે?!!  ઉલટાનો આનંદમાં વધારો એ વાતનો થયો કે, આપણી પરસ્પરની ટેલીપથી, જોજનો દૂરના અંતરને છેદી, ભેદી એકમેકના અંતર સુધી પહોંચી. 

ગયા પત્રમાં તેં હિન્દી ફિલ્મના ગીતો અને આર્ટમુવીની વાત કરી તેના અનુસંધાનમાં અહીં ટીવી પર ચાલતા અમેરિકન ફેમિલીના કેટલાંક એપીસોડ પણ ખરેખર મઝાના હોય છે. જેમ “I love Lucy “ નો શૉ સૌનો માનીતો અને પ્રસિધ્ધિના શિખરે પહોંચી ગયો તેમ બીજાં પણ ઘણાં દાદ માંગી લે તેવા હોય છે.

જૂના Family ties, Two close for comfort વગેરે ઘણાં અર્થસભર હતાં. બીજો એક જૂનો પણ હમણાં અવારનવાર ચાલતો Everybody loves Raymond પણ ઘણી દ્રષ્ટિએ જોવાલાયક બની રહ્યો છે. નજીક નજીક રહેતા અને રોજ એકબીજાના ઘેર મળતા માબાપ અને બે દિકરાઓના કૌટુંબિક જીવનના, રોજીંદા સ્વાભાવિક બનતા સારા/ખોટા બનાવોની ગૂંચ વચ્ચે પણ વ્યક્ત થતી એકબીજાં પ્રત્યેની લાગણી તેમાં સરસ હળવી રીતે વ્યક્ત થાય છે. દરેક પાત્રોના સંવાદો, હાવભાવ, હલનચલન,પોષાક વગેરે એકદમ સાહજિક,નેચરલ. કોઈ ખોટા સાજ, શણગાર કે મોટા સેટીંગ,મ્યુઝીક કશું જ નહિ. એટલું જ નહિ એમાંથી નીકળતી કૌટુંબિક ભાવના ખૂબ જ સરળતાથી સ્પર્શે છે અને તેથી સમજાઈ પણ જાય છે. માનવી આખરે માનવી છે, એ ગમે તે ભૂમિનો હોય. છેવટે તો બ્રહ્માંડનો જ અંશ છે, દરેકના લોહીનો રંગ લાલ જ છે.

ઘણીવાર નીના, મન વિચારે ચડી જાય છે ત્યારે જાણે કે કોઈ ઊંડા દરિયામાં ડૂબી જાય છે. એમાંથી મરજીવાની જેમ મોતી હાથ આવે છે કે કેમ તે તો નથી ખબર પણ કોઈ નવા અમૂલ્ય છીપલાં મળ્યાનો આનંદ તો જરૂર થાય છે. આમ જોઈએ તો તેનું મૂલ્ય કશું નહિ છતાં ખૂબ મોંઘા ને અમોલા. આજે એવી બે-એક નવી વાત કરવી છે.

 થોડા દિવસોમાં નવરાત્રિ શરુ થશે. અત્યારે તો શ્રાધ્ધ પક્ષ ચાલે છે. શ્રાધ્ધ એટલે મૂળ સંસ્કૃતમાં થયેલ વ્યાખ્યા મુજબ જે કાર્ય શ્રધ્ધાથી થાય તે. એટલે આમ જોઈએ તો એ રોજ થાય અથવા ગમે ત્યારે થાય. દા.ત. ગત પિતૃઓને યાદ કરીને શ્રધ્ધાંજલિ આપવાની ક્રિયા. પણ સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરા પ્રમાણે અમુક નિશ્ચિત્ત મહિનામાં (ભાદરવામાં) અમુક વિધિપૂર્વક જ થતી જોવામાં આવે છે. ‘કાગવાસ’ ની રસમ તો મને ક્યારે ય ગળે ઉતરતી નથી. કારણ કે કાગડાઓ આમ તો માંસાહારી હોય છે.પણ આ શ્રાધ્ધના દિવસોમાં જ શાકાહારી થઈ જાય એ કેવું? અને એ ખાય તો જ પિતૃતર્પણ કર્યું કહેવાય?!! ખેર! આજે એ બધી ચર્ચા નથી કરવી. એક બંગાળી લેખિકા, ફાલ્ગુની મુખોપાધ્યાયે તેમની નવલકથામાં કહ્યું છે ને કે,”શ્રધ્ધેયની શ્રધ્ધા કરવાથી આપણે આપણને જ શ્રધ્ધાને લાયક બનાવીએ છીએ. શ્રધ્ધા ન કરવાથી બુધ્ધદેવને કંઈ નુકસાન નહિ થાય !! આપણા મનુષ્યત્વનું જ અપમાન થશે. તેથી આ વાતના સંદર્ભમાં મારા તરંગી મનમાં જે વિચાર આવ્યો તે લખું. ઘડીભર માની લઈએ કે પિતૃઓ આકાશની બારીમાંથી જોતા હોય તો આજની ભૂમિના બદલાયેલા નકશાઓ જોઈને કંઈક આવું વિચારે? એક કલ્પના સળવળી.. કે…

અંતરિક્ષની બારી ખોલીને જોઈ,તો દૂનિયા દેખાઈ હવે સાવ જુદી.
છોડીને આવ્યાં’તા શેરી જે દેશી, સઘળી દેખાતી આ ફરતી વિદેશી.
નાનકડાં ઘરમાં સૌ રમતા’તા ભૂલકાં,
ને એક જ છત નીચે ઉછરતા, ઝુલતા.
કાચા સૂતરના પાકા એ તાંતણમાં,
બંધાતી રાખડીઓ કેવી આંગણમાં….
ત્યારે હતી જીન્દગી સાવ સહેલી, ધરતી નિહાળી આજે સાવ જૂદી….
અંતરિક્ષની બારી ખોલીને જોઈ,તો દૂનિયા દેખાઈ હવે સાવ જુદી.

આવું જ શેરીના ખોવાયેલા ગરબામાં પણ થયું છે ને? નવરાત્રી અને દિવાળી હવે યંત્રવત વાર્ષિક ઘરેડ બની ગઇ છે, સંવેદના-શૂન્ય બની ગઇ છે. એનો અસલ રંગ, ઉમંગ અને અર્થ અદ્રશ્ય થઇ ગયો છે. તેની વાત તો નવરાત્રિના દિવસોમાં કરીશું. પરંતુ ભાષાના મુદ્દે વળી એક નવી, જુદી વાત કરું.

આમ જોઈએ તો માનવીની પ્રથમ અભિવ્યક્તિ રુદન છે. રુદન…સૌથી પહેલો કંઠમાંથી નીકળતો ઉદગાર ! સાદ્યંત શુધ્ધ અને સંપૂર્ણપણે આત્મીય ભાષા. આ વિષે જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી જુગલકિશોરભાઈ વ્યાસે ખૂબ સુંદર લખ્યું છે. એમના લખાણનો સારાંશ એ હતો કે, ભાષા સાથેનો એ પ્રથમ પ્રયાસ ભલે અનાયાસ હોય છે, કોઈપણ જાતની જાણ કે સમજણ વગરનો હોય છે પણ માતાને એ સંદેશો સફળતાપૂર્વક પહોંચાડનારો હોય છે. બાળકના એ પ્રથમ ઉદગાર પછી માનો પ્રથમ પ્રતિભાવ પણ કેવો!! જન્મનો આનંદ અને નવ માસની પીડાના છૂટકારાની ‘હાશ’ એ જ તેનો પ્રતિભાવ. આ પ્રથમ અર્થસભર ધ્વનિ જેને ભાષાની વ્યાખ્યામાં આવરી લેવાય છે. તેનું મૂલ્ય નિતાંત શુધ્ધ્તા અને આત્મીયતાને કારણે બની રહે છે. એ પછી તો ભાષાના કેટકેટલાં રૂપો આપણી સામે આવતા જ રહેતા હોય છે.. નીના, આ આખી યે વાત ભાષાના સંદર્ભમાં ખુબ હ્રદયંગમ લાગી.

ચાલ, આજે પત્ર ટૂંકાવું છું. કારણ કે, ગયા પત્રમાં જણાવ્યા પ્રમાણે તું બિઝી છે. સાહિત્યના યોજેલાં તારા કાર્યક્રમો માટે ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ. સૌની સાથે આનંદો અને ગમતાનો ગુલાલ કરો. કવિ શ્રી કૃષ્ણ દવેની છેલ્લી કવિતા વાંચી જ હશે. છતાં પહેલી અને છેલ્લી બે પંક્તિઓ ટાંકી વિરમુ.

બે ઘડી ડાળ પર બેસવું, ટહુકવું, કેટલું સહજ છે એ જ હું જોઉં છું,
ઝૂલવું, ખૂલવું, ને તરત ઊડવું, કેટલું સહજ છે એ જ હું જોઉં છું.
આત્મનું, તત્વનું, મસ્તીના તોરનું, હેમથી હેમનું કે પ્રથમ પ્હોરનું
ઝૂલણાં છંદમાં આ રીતે પ્રગટવું? કેટલું સહજ છે એ જ હું જોઉં છું.

ગમ્યું ને?

દેવીની સ્નેહયાદ.

ગુર્જર નારી-‘કુમાર’-સપ્ટે. ૨૦૧૬

‘કુમાર’ સપ્ટે.૨૦૧૬માં પ્રસિધ્ધ થયેલ “ગુર્જર નારી” વિશે લેખ.

gurjar-nari

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ગુર્જર નારી….શબ્દમાં કેટલું લાલિત્ય છે? કેટલી સૌમ્યતા અને સંસ્કારિતા છે ? કોઈ કવિ કે લેખક એવો હશે ખરો, જેણે ગુજરાતી નારી વિષે કંઈ લખ્યું હોય ?!! અરે ભાઈ, નારી તો સર્જનની જનની છે અને સર્જકની પણ ખરી સ્તો ! 

આદિઅનાદિ કાળથી કહેવાતું આવ્યું છે કે, “યત્ર નાર્યેસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ વાત જેટલી સમગ્ર નારી જાતિ માટે લાગુ પડે છે તેટલી વિશેષ રીતે ગુજરાતી નારીને પણ લાગુ પડે છે. વિષે કંઈ પણ કહેવું હોય તો સૌથી પ્રથમ યાદ આવે આપણા ગુજરાતના જાણીતા, માનીતા અને લાડીલા કવિ શ્રી અવિનાશભાઈ વ્યાસની સુપ્રસિધ્ધ પંક્તિઓઃ

કંઠે રૂપનું હાલરડું ને આંખે મદનો ભાર,
ઘૂંઘટમાં જોબનની જ્વાળા,ઝાંઝરનો ઝણકાર;
લાંબો છેડો છાયલનો ને ગજરો ભારોભાર,
લટક મટકતી ચાલ ચાલતી જુઓ ગુર્જરી નાર,
અરે ભાઈ જુઓ ગુર્જરી નારજુઓ ગુર્જરી નાર 

વીર કવિ નર્મદ,દલપતરામથી માંડીને પ્રાચીન,મધ્યકાલીન કે અર્વાચીન કાળના જે જે સર્જકોએ જ્યારે જ્યારે ગુજરાતની ગાથા ગાઈ છે ત્યારે ત્યારે ગુજરાતી નારીની ગરિમા પણ અચૂક વર્ણવી છે . સ્થળ કે સમયના સીમાડા તેને ક્યારેય નડ્યા નથી. કાલે હતી તે વાત આજે પણ છે. વતનમાં હોય કે વતનથી દૂર પણ ગુજરાતની નારીમાં ગુજરાતના દરેક શહેરનું નૂર છે. કનૈયાલાલ મુનશીની અસ્મિતા છે,પાટણની પ્રભૂતા છે તો મેઘાણીની રસધાર પણ છે. વધુ ભણેલી હોય કે થોડું પણ તેનામાં સુરતના હીરાની પાસાદાર ચમક છે.મહદ્અંશે પોતાના ઘરસંસારને સુપેરે સજાવતી જાણે કે સરસ્વતીચન્દ્રની કુમુદસુંદરી છે. નાટ્યક્ષેત્રે છેલછબીલી સંતુરંગીલી છે. ગઈકાલની હોય કે આજની..નજરના જામ છલકાવનારી કામિની છે. મલ્હાર રાગ ગાઈને મેઘરાજને બોલાવતી,વરસાદ વરસાવતી તાનારીરી છે તો યમરાજને પડકારતી સાવિત્રી પણ છે. 

અલબત્ત,જીવન અને જગત પરિવર્તનશીલ છે એટલે આજની ગુજરાતી નારી પછી પૂર્વમાં હોય કે પશ્ચિમમાં,બાહ્ય રીતે જરા જુદી તો લાગે . છતાં પ્રગતીશીલ આધુનિક નારીની આંતરિક આભા તો સદીઓ જૂની ચમકીલી છે. આદ્ય કવિઓની જેમ મીરાં,શબરી કે સીતાની વાત કરીએ કે દેશવિદેશે ફરતી આજની નારીની વાત કરીએ પણ ગુજરાતી સ્ત્રીની સંવેદના તો બધે હરકાળમાં એકસરખી છે. સંવેદના તો એની તાકાત છે,નબળાઈ નથી. ધાર છે,કહો કે અણી વખતની ઢાલ છે,જીવન જીવવાની આબાદ ઔષધિ છે,જડીબુટ્ટી છે. સંવેદનામાં જેટલી વધારે સચ્ચાઈ તેટલી વધારે શક્તિ. મેંદી ભલે માળવાની લાવે પણ એનો રંગ તો ગુજરાત જેવો ક્યાંય ખીલે !

વિદેશમાં રહેતી ગુજરાતી નારી સમયને અભાવે ભલે પીઝા,પીટા કે નાન થી ટેવાઈ હોય,ભલેજેવો દેશ તેવો વેશ ન્યાયે પહેરવેશમાં ફેરફાર કર્યો હોય,પણ હરહંમેશહરહંમેશવતનની પ્યાસી છે. ગુજરાતના તહેવારો જેવાં કે,દિવાળી,હોળી,નવરાત્રી,ઉત્તરાયણ વગેરી મસ્તીથી ઉજવે છે. ગુજરાતી વાનગીઓ મન ભરીને માણે છે.હા, નવો સમય છે,નવી પાંખ છે,નવા ઉમંગો છે,નવો મલકાટ છે.એટલે નવી રીતો છે,પણ દિલ તો એનું છે. હજી આજે પણ દરેક ગુર્જર નારીને સ્નેહનું સિંદૂર ગમે છે,પ્રેમના કંગન ગમે છે અને આદરના અલંકાર ગમે છે.

છેલ્લે, સાબરમતી અને તાપીના પાણી  પીધેલ પાણીદાર ગુર્જર નાર વિષે એટલું કહીશ કે,

વાણી જેની ગુર્જરી ને ગાથા ઘર ઘર ન્યારી છે,
વેશભૂષા વિદેશી પણ અંતરમાં વસનારી છે.
પૂરવ હો યા પશ્ચિમ, ઉત્તર હો યા દક્ષિણ;
તનમન જેનું ગુજરાતી, ગરબે ઘૂમતી નારી છે

 અસ્તુ.

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ

હ્યુસ્ટન

 

પત્ર નં.૩૮….સપ્ટે.૧૭ ‘૧૬

 કલમ-૨

 શનિવારની સવાર….

પ્રિય દેવી,

કુશળ હશે, છે ને?

આજે કો-ઈન્સિડન્ટની વાત કરું તે પહેલા હમણા જે ગીત સાંભળું છું તેની વાત કરું.

ફરીદા નાખૂમનું ‘આજ જાને કી ઝીદ ના કરો…’

એ સાંભળ્યા પછી મન તરબતર થઈ જાય. અંતરને તળીયેથી ગાવાની કળા દ્વારા અંદરથી ઉઠતી વેદનાને જે રીતે ઠાલવી છે…કોઈ શબ્દો નથી મારી પાસે!…જાન જાતી હૈ જબ ઉઠકે જાતે હો તુમ….એ જ ગીત અરીજીત સીંગે પણ ગાયું છે. ખૂબ સરસ રીતે ગાયું હોવા છતાં વેદના શ્રોતાનાં દિલમાં પહોંચતી નથી.

 મારે આજે આ પત્ર લખવો જ હતો એટલે થયું કોઈ મૂડ પહેલા બનાવું પછી લખું, અને આ ગીત સાંભળ્યું. ચાલ હવે કો-ઈન્સીડન્ટની વાત કરું. ટેલીપથીનો તાર કેવો અદ્ભૂત છે?!!  તારો પત્ર આવ્યો તે જ દિવસે સવારથી મનમાં એક વાત ઘૂમરાતી હતી અને તે એ કે મારી નવલકથા ‘કેડી ઝંખે ચરણ’નું એક એક પ્રકરણ મારા બ્લોગ ઉપર મૂકતી જાઉં તો દરેક ચેપ્ટર પછી ચર્ચા કરવાનો અવકાશ રહે. કારણ આખી નવલકથાની પાર્શ્વભૂમિ યુ.કે.ની છે અને પરદેશમાં રહેતાં લોકો એની સાથે ‘રીલેટ’ કરી શકે અને ભારતમાં રહેતાં લોકોને અહીંની જીવન પધ્ધતિ, ‘સોશ્યલ સિસ્ટમ’ વિગેરેની જાણકારી મળે. અને…ત્યાં તો એનો ઉલ્લેખ તારા પત્રમાં !! વાહ.. ‘ટેલીપથી’ થાય છે’ ની વાતને ટેકો મળ્યો.

 ગુલઝારજીની જેમ ગણ્યાગાંઠ્યા એવા કવિઓ, લેખકો, ગાયકો અને અભિનેતાઓ છે; જે તેં કહ્યું તેમ મનને ઝંકૃત કરી જાય, મનને એટલું તો સભર કરી જાય કે સાંભળ્યા પછી, કે વાંચ્યા પછી અથવા જોયા પછી બીજું કંઈજ બોલવા, જોવા કે સાંભળવાનું મન ન થાય. મનમાં એના પડઘા  પડયા કરે. એવું જ મને કાલે રાત્રે એક ફિલ્મ જોઈને થયું. મારા એક મિત્ર છે. પોતે વૉરા છે, ફાતિમા એમનું નામ. આંખે લગભગ ૮૦ ટકા દેખાતું નથી છતાં વેદો, ઉપનિષદોથી લઈને અંગ્રેજીનું ઉમદા સાહિત્ય તો વાંચ્યું જ છે પરંતુ સાથે સાથે શ્રેષ્ઠ સાંભળવાનો પણ શોખ છે. અમે વચ્ચેના ગાળામાં જે આર્ટ ફિલ્મો આવી ગઈ તેની વાત કરતાં હતાં અને તેમણે મને ‘સ્પર્શ’ ફિલ્મ વિષે પૂછ્યું. એ જોયાને વર્ષો થઈ ગયા હતાં એટલે કાલે રાત્રે એ ફિલ્મ ‘યુટ્યુબ’ ઉપર જોઈ….અને દેવી… વાર્તામાં અંધ વ્યક્તિની વેદના અને એક સ્ત્રીનો પ્રેમ તો ખૂબ જ સ-રસ બતાવ્યો જ છે પરંતુ નાસિરુદ્દીન શાહ અને ઓમપુરીનો અંધ તરીકેનો અભિનય-સ્પીચલેસ કરી નાંખે છે. અંધશાળામાં જ ફિલ્મ ઉતારી અને સાચે જ અંધ બાળકો પાસે જે કામ લીધું છે અને તેમાં પણ સોને પે સુહાગા-શબાના આઝમી…..વાહ વાહ શબ્દ પણ નાનો લાગે! ઉદાસ કરી નાંખે એવી ફિલ્મ છે પરંતુ worth watching it!  જોકે બધી જ આર્ટ ફિલ્મો-ચક્ર, આક્રોશ, ગીધ, સારાંશ, મંડી, ભૂમિકા….કેટલાના નામ ગણાવું? દુઃખની વાત એ છે કે એ જમાનો હતો જ્યારે વાસ્તવિકતાને પડદા પર જોઈને લોકો છળી મરતાં હતાં એટલે પછી આવ્યો ફેન્ટસી વર્ડનો જમાનો. જો કે આર્ટ ફિલ્મનો દર્શક વર્ગ ખૂબ સીમિત હતો અને એટલે જ એવી ફિલ્મો ધીમે ધીમે બનતી અટકી ગઈ. બાકી નાસિરુદ્દીન, ઓમપુરી, કુલભૂષણ ખરબંદા, સ્મિતા પાટિલ, શબાના આઝમીની ટોળી ઉમદા અભિનય આપી ગઈ.

તેં કહ્યું તેમ મોટાભાગની ફિલ્મોના ભારેલા અગ્નિ જેવાં સંદેશાઓ સમાજ ઉપાડતો નથી. કારણ એ silent- બોલ્યા વગર અપાઈ છે. બધીર અને અંધ હોવાનો ચાળો કરતાં સમાજને સમજવું જ નથી કારણ ઢાળ ઉતરવો સહેલો છે, દેવી, ઢાળ ચઢવાની મહેનત કોણ કરે? અનુકરણ, આછકલાઈ અને ઘોઘાંટના ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કરતો સમાજ રોકાય તો સારું. પણ કઈ રીતે અને ક્યારે ખબર નથી. આગળ મેં જણાવ્યં હતું તેમ કેટલાય એવા લોકો છે જેઓએ અપરંપાર મહેનત કરી છે, આજે ય કરે છે અને દરેક જમાને એવા લોકો ઉભા થતાં જ રહેશે જે જહેમત કરતાં રહેશે. સૂતા લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી સહેલી છે પરંતુ જાગતાં (આંખો જેમની ખુલ્લી માત્ર છે) તેમને જગાડવા મુશ્કેલ છે-પરંતુ અશક્ય તો નથી જ.

ચાલ હવે ફિલ્મોની ‘રામાયણ’ પૂરી કરું!

આવતે અઠવાડિયે અમારે ત્યાં લેસ્ટરમાં યુ.એસ.થી પ્રિતીબેન સેનગુપ્તા આવે છે એમના થોડા કાર્યક્રમો ગોઠવ્યા છે એટલે એમની સાથે થોડી બિઝી થઈ જઈશ. વિશ્વભરમાં એકલા ઘૂમવા માટે જીજ્ઞાસા, હિંમત અને આત્મવિશ્વાસ જોઈએ. બાકી એકલા એકલા રેસ્ટોરંટમાં કૉફી પિવાનો ય જેને સંકોચ થતો હોય તેમને માટે સાચે જ પ્રીતિબેન પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.

તેં જે વાત પુનરાવર્તિત કરી છે તેની ચર્ચા જરુરી છે જ. ભાષા વિષે ફાધર વાલેસે કે જે પરદેશી છે તેમણે પણ કહ્યું છે કે ભાષાની સાથે સંસ્કૃતિ પણ અલોપ થશે. માત્ર ગુજરાતીમાં જ બોલવું કે અંગ્રેજી મિશ્રિત ગુજરાતી બોલવું કે અંગ્રેજીને પ્રાધાન્ય આપવું એ બધું સમય, સ્થળ અને વાતાવરણને ધ્યાનમાં લઈને થવું જોઈએ. ગુજરાતમાં જ ગુજરાતી સાથે ગુજરાતીમાં જ બોલાવું જોઈએ પરંતુ તેમાં અંગ્રેજી શબ્દો આવે તેનો વાંધો ન હોવો જોઈએ, તે જ રીતે ભારત બહાર જે દેશમાં રહેતા હોઈએ ત્યાં કોની સાથે વાત કરીએ છીએ તેની ઉપર આધાર છે. દુબાઈમાં રહેતા માણસે  સ્થાનિક ભાષા શીખવી જ જોઈએ એ જ રીતે અમેરિકા, ઈંગ્લેંડ અને બધે જ લાગુ પડે છે. મૂળવાત એ છે દેવી, કે વિવેકબુધ્ધિ વગર જીવતા સમાજે પોતે આ વિષે વિચારવાની જરુર છે.હું મારી દીકરીઓને હંમેશા કહેતી કે ક્યાં કયા પ્રકારનો પોષાક પહેરવો તેનો વિવેક શીખવો પડે. એ વિવેક આવ્યા પછી ક્યારેય એમને ટોકવા પડે નહીં.

પત્ર રસ ખોઈ બેસે તે પહેલાં હવે વિરમું, વિરમુંને?

 નીનાની સ્નેહયાદ

 

પડછાયો…

The Shadow_અંગ્રેજ કવિ શ્રી Walter de la Mare ની કવિતાનો ભાવાનુવાદ..

shadow

 

 

 

 

સૂરજના છેલ્લાં કિરણો ઢળે,
ને જગત આખું યે
રાતના દરિયામાં ડૂબે;
ત્યારે ઉપર ઊંચે એક મોટો,
ગોળ ચંદ્ર તરે છે.
એના ઉછીના લીધેલા તેજથી,
પથરા,ઘાસ, તરણું,
ઝીણામાં ઝીણું તણખલું
નજરમાં આવે તે સઘળું,
ચમકાવી ધૂએ છે.

ધીરા પગલે હું,
શ્વેત,ચોક્ખી દિવાલ પાસે જાઉં છું.
જ્યાં મારો એક અંગત સંગ
રાહ જોતો ઉભો હોય છે.
એક અનુચર….
શાંત, અક્કડ અને ઉત્તેજક.
હું જે કાંઈ કરું,
બધું જ તે કરે છે!
બિલ્લીથી વધુ ચૂપકીદીથી
મને અનુસરે છે.
મારી ચાલ, અંગભંગ,
આકાર, દેખાવ…
હું વળું કે ફરું,
ભાખોડિયા ભરું કે શિકારીની જેમ ઘૂમું.
બધું જ એ ચાલાકીથી કરે.
ચંદ્રના અજવાળે અને ઘુવડના સંગીત સાથે!

શીશ્શ…હું ધીરો ઈશારો કરું.
આવ, આવ..કોઈ જવાબ ન મળે..
એ અંધ અને મૂંગો છે.
હા, અંધ અને મૂંગો… પડછાયો…
ને જ્યારે હું જઈશ ત્યારે,
આ દિવાલ ખાલી,શૂન્ય,
સફેદ બરફ જેવી રહી જશે!!!!

****************************************

મૂળ ઈંગ્લીશમાં કવિતા-Walter de la Mare

When the last of gloaming’s gone, 
When the world is drowned in Night, 
Then swims up the great round Moon, 
Washing with her borrowed light 
Twig, stone, grass-blade — pin-point bright — 
Every tinest thing in sight. 

Then, on tiptoe, 
Off go I 
To a white-washed 
Wall near by, 
Where, for secret 
Company 
My small shadow 
Waits for me. 

Still and stark, 
Or stirring — so , 
All I’m doing 
He’ll do too. 
Quieter than 
A cat he mocks 
My walks, my gestures, 
Clothes and looks. 

I twist and turn, 
I creep, I prowl, 
Likewise does he, 
The crafty soul, 
The Moon for lamp, 
And for music, owl. 

” Sst! ” I whisper, 
” Shadow, come!” 
No answer: 
He is blind and dumb. 
Blind and dumb, 
And when I go, 
The wall will stand empty, 
White as snow.

પત્ર નં ૩૭..સપ્ટે.૧૦ ‘૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર

પ્રિય નીના,

આ મન પણ કેવું તરંગી છે? એક વખત અમુક રીતે સેટ થઈ જાય પછી એને બીજી રીતે વાળવું આકરું થઈ જાય છે ને? શ્રીલેખાના મનમાં પણ તારા તરફથી મળતાં “બેસ્ટ લક”, શુભેચ્છા વગેરે એમ જ કામ કરતાં હશે. દરેક સંબંધોની પાછળ એની પણ એક મોટી બલિહારી છે! કદાચ જીંદગીનો એ નાજુક તાર સૌથી મજબૂત આધાર છે.

ગુલઝારજીની ફિલ્મોની વાત છેડીને તેં કેટલાંયે ગીતોને નજર સામે લાવીને ખોલી આપ્યા અને તે પણ તેમની વર્ષગાંઠના મહિનામાં જ. કેવો યોગાનુયોગ! તેઓ ભલે નિર્માતા અને નિર્દેશક ગણાતા હોય પરંતુ ગુલઝારજીનું સૌથી મોટું યોગદાન તો મારા મત પ્રમાણે ગીતકાર તરીકેનું જ વધારે છે. નીના, કેટલાં ગીતો યાદ કરું? “આનેવાલા પલ જાને વાલા હૈ… નામ ગુમ જાયેગા,ચેહરા યે બદલ જાયેગા..તુમસે નારાઝ નહીં જીંદગી.. હઝાર રાહેં મૂડકે દેખી…રુદાલીનું “દિલ હું હું કરે…ઘબરાયે…

ગુલઝારજીને અત્યાર સુધી તેમણે લખેલા ગીતો માટે ઘણાં ફિલ્મ ફેર એવોર્ડ, એકેડેમી એવોર્ડ અને એક ગ્રામી એવોર્ડ પણ મળ્યો છે. તેમને સૌથી પહેલાં વર્ષ ૧૯૭૭માં પ્રદર્શિત ફિલ્મ ‘ઘરૌંદા’ નું ગીત ‘દો દિવાને શહેરમે ‘ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ ગીતકારનો ફિલ્મ ફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ ઉપરાંત તેમને ત્રણ વાર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પણ મળ્યા છે.

ઘણીવાર વિચારું છું કે અત્યારે સંગીતકાર અને ગાયકની બોલબાલા છે. પણ હ્રદયને ઝંકૃત કરી દે, તનમનને સંપૂર્ણતયા સભર સભર કરી દે તેવા ગીતના શબ્દો લખનાર વિશે લોકો ઓછું જાણે છે. સાહિર લુધિયાનવી, કૈફી આઝમી, નીદા ફાઝલી, શકિલ બદાયુની વગેરેની ગઝલો અને ગીતોમાં, એમનાં શબ્દે શબ્દમાં, અક્ષરે અક્ષરમાં લાગણીઓના અવનવા રંગોનું જે બારીકાઈથી નક્શીકામ જેવું ચિત્રાંકન અનુભવાય છે તે અવર્ણનીય છે અને તેથી જ તો એવાં ગીતો અમર થઈ જાય છે. કહે છે ને કે, મુલાયમ હૈયું વલોવાઈને પછી જીગરમાંથી લોહી ટપકે છે ત્યારે કાગળ પર ખરી ભાત ઉપસે છે.

ફિલ્મની જેમ જ આપણા નાટકો પણ ક્યાં કમ છે? તારી વાત એકદમ સાચી જ છે કે, મનના સાતમા પડદે તેની સ્મૃતિઓ કંઈક એવી રીતે સચવાયેલી રહે છે કે ક્યારે એ આળસ મરડીને બેઠી થાય અને તેમાંથી જ પાછી કોઈ નવી શાખા, નવા ફૂલો ખીલતા રહેતા હોય છે. ખેદ માત્ર એટલો જ છે કે ફિલ્મો, નાટકો કે અભિવ્યક્તિના કોઈપણ માધ્યમમાં આજે મૂળ સારો સંદેશ ખાલી ચિનગારી રૂપે ઢંકાઈને આવે છે અને તેની આસપાસની મનોરંજક રજૂઆત એવી અને એટલી જોરશોરથી આકર્ષક રૂપે રજૂ થાય છે કે તરત તો તેની જ અસર અને અનુકરણ વધારે થતાં દેખાય છે. માનવ સ્વભાવની આ જ ખાસિયત છે. ફિલ્મો/નાટકો વગેરેના હેતુ અને સંદેશાઓ સારા હોવા છતાં આપણી નજર સૌથી વધારે તેના, બહારના રૂપ-રંગ, કપડાં દાગીના, ચાલ, અભિનય,સેટીંગ, વગેરેમાં પહેલાં પડે છે.  જ્યારે કોઈની એવી વાત સાંભળુ ને ત્યારે મનોમન મને હસવું આવે. આ હસવાની વાત આવી છે ત્યારે નિરીક્ષણ શક્તિની તેં લખેલી વાત સાથે પૂરેપૂરી સંમત છું.

તને ભલે એમ લાગતું હોય કે તેં ફરીથી એ વાત કરી. પણ મને લાગે છે કે, કેટલીક વખત કેટલીક વાતોનું પુનરાવર્તન જરૂરી હોય છે. મારા જેવી થોડી ગંભીર પ્રકૃતિવાળાઓ માટે તારી હાસ્ય નિષ્પન્ન કરતી વાતો તો ઘડીભર દિલ બહેલાવી જાય છે. નિરીક્ષણ શક્તિની સાથે સાથે એ હકીકત પણ એટલી જ સાચી છે કે, રમૂજી રીતે રજૂ કરવાની પણ એક કલા હોય છે અને તે પણ બધામાં નથી હોતી. તું સદભાગી છું.!

આ સાથે બીજી એક વાત હવે હું પુનરાવર્તિત કરું છું. દા.ત. ઘણીવાર ઘણે ઠેકાણે લોકો એવો આગ્રહ રાખતા હોય છે છે કે, આપણે ગુજરાતીઓએ માત્ર અને માત્ર ગુજરાતીમાં જ બોલવું જોઈએ. બરાબર છે, આપણને આપણી માતૃભાષા માટે અનહદ પ્રેમ હોય જ. પણ અન્ય ભાષા માટે અનાદર ન હોવો જોઈએ. આપણે દ્રષ્ટિ એટલી સંકુચિત ન હોવી જોઈએ. ભાષા તો અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ છે અને દરેક ભાષાને એનું પોતાનું એક આગવું રુપ છે. હિન્દી, ઉર્દૂ અને અન્ય ભાષાઓમાં પણ કેટલું જોમ, જુસ્સો અને અસરકારકતા હોય છે! મને યાદ છે આઠમા ધોરણમાં વાંચેલી અંગ્રેજ કવિ વૉલ્ટર મેરની “ધિ શેડો” કવિતા મને એટલી ગમી ગઈ હતી કે હજી આજે પણ અક્ષરશઃ મોંઢે યાદ છે અને એનો ભાવાનુવાદ ગુજરાતીમાં કરવાની ઈચ્છા પણ છે જ.

આજે સવારે આંખ વહેલી ખુલી ગઈ હતી. બાજુમાં શ્રી ગુણવંત શાહનું “કેક્ટસ ફ્લાવર” પુસ્તક પડ્યું હતું તે હાથમાં લઈ વાંચવા માંડ્યું. તેમાં તેમણે પૉલ જોન્સનના બેસ્ટ સેલર બની ગયેલાં પુસ્તક “ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ્સ” ની થોડી વાતો લખી છે. ૧૦-૧૨ પાનાના એ પ્રકરણમાં રૂસોથી માંડીને કાર્લ માર્ક્સ, બર્ટ્રાંડ રસેલ, સાર્ત્ર,ટોલ્સ્ટોય અને કવિ શેલીની રસપૂર્ણ છતાં ચોંકાવનારી વિગતો રજૂ કરી છે. મને એ વાત કહેવાનું મન એટલા માટે થયું કે, એમાં શ્રી ગુણવંતભાઈનો એક વિધાયક હેતુ સ્પષ્ટ સમજાય છે. તેમનું કહેવું છે કે, મહાન માણસોની મર્યાદાઓ પણ નાની નથી હોતી. એ મર્યાદાઓને ઉદારભાવે જોવાની પણ એક અનુભૂતિ, એક મઝા હોય છે અને તેમાંથી એક વાત ફલિત થાય છે કે, ખૂબી અને ખામીઓનું વિલક્ષણ મિશ્રણ એટલે જ માણસ. ગમે તેટલો મોટો કે મહાન બને તો યે માણસ તો આખરે માણસ જ હોય છે.

હમણાંથી ફરી એકવાર તારી નવલકથા “કેડી ઝંખે ચરણ” વાંચવાની ઇચ્છા જાગી છે. તેમાં બે વિરોધાભાસી સંસ્કૃતિમાં જીવવા મથતા ભારતિયોની જીવનપધ્ધતિ અને તેમની સંવેદનાઓનું ઝીણું ઝીણું જતન કરીને ગૂંથાયેલી વાતો ફરી એકવાર વાગોળવી છે. ચાલ, હવે સૂવાનો સમય થઈ ગયો છે. એટલે અત્યારે તો ગુલઝારજીથી શરુ થયેલો પત્ર તેમની જ પંક્તિથી પૂરો કરું.

“શામસે આંખમેં નમી સી હૈ, આજ ફિર આપકી કમી સી હૈ..”

દેવીની સ્નેહયાદ.

 

પત્ર નં ૩૬- સપ્ટે.૩ ‘૧૬

કલમ-૨

શનિવારની સવાર….

પ્રિય દેવી,

મારા જન્મદિવસની શુભેચ્છા આમ જ દર વર્ષે મળતી રહેશે જ એવી ખાત્રી સાથે એક વાત યાદ આવી. તું મારી બાળપણની મિત્ર શ્રીલેખાને ઓળખે છે ને? હું લગ્ન કરીને યુ.કે. આવી ત્યાં સુધી એને એક એવી ધારણા હતી કે હું જ્યાં સુધી એને પરિક્ષાના ‘બેસ્ટ લક’ ન કહું તો એ સફળ ન થાય..!

તેં આપણી દોસ્તીને પૂર્ણ ચંદ્રની જે ઉપમા આપી તે હું એ રીતે મૂલવું છું કે અપેક્ષા વગરની મિત્રતામાં શીતળતા હોય, એક ભર્યૉ ભર્યૉ અહેસાસ હોય…જેને ‘રુહથી મહેસુસ’ કરવાનો હોય. અને એટલે જ મને ‘ ખામોશી ‘ ફિલ્મનું પેલું ગીત ખૂ….બ જ ગમે છેઃ

હમને દેખી હૈ ઈન આંખોકી મહેંકતી ખૂશ્બુ, હાથસે છૂકે ઈસે રિશ્તોંકા ઈલ્ઝામ ન દો,
સિર્ફ એહસાસ હૈ યે, રુહસે મહેસુસ કરો, પ્યારકો પ્યાર હી રહેને દો કોઈ નામ ન દો.

ગુલઝારજીની સૂક્ષ્મતમ્ લાગણીની અભિવ્યક્તિ અંતરને હચમચાવી દે તેવી હોય છે. આત્માથી જ જેનું હોવાપણું અનુભવવાનું હોય એ વિચાર જ કેટલો ભવ્ય છે ને? હવે ગીતની વાત કરવા બેઠી છું તો એ ફિલ્મની વાત પણ કરી જ લઉં. શું સ્ટોરી, શું એક્ટીંગ અને શું ગીતો! સાચે જ જ્યારે મેં એ ફિલ્મ જોઈ હતી ત્યારે ઘણા દિવસો સુધી એ મનને ઉદાસ કરી ગઈ હતી.

વ્યક્તિ માટે પ્રેમની અભિવ્યક્તિ કેટલી મહત્વની હોય છે નહી? અને જ્યારે એને મનને ખૂણે ધરબી દેવી પડે ત્યારે જે ટીસ ઉઠે છે તે કોઈ જોઈ શકતું નથી. પરંતુ તે દરેક વ્યક્તિની ખામોશ રહીને સહન કરી લેવાની શક્તિ પર આધાર રાખે છે. કોઈ એમાંથી હકારાત્મક બનીને એ ટીસને રચનાત્મક બનાવી શકે છે જ્યારે શરદબાબુના દેવદાસ જેવા કોઈ નકારત્મક બની વિનાશ તરફ ઘસડાઈ જાય છે.

ગયા પત્રમાં આપણે જે પુરાણોની વાત કરી તેના પર હું વિચારતી હતી ત્યારે એક વાત કહેવાનું મન થાય છે કે વેદો લખ્યા પછી તેને બને એટલા સહેલા બનાવવા માટે વ્યાસજીએ પુરાણો લખ્યા. હવે એ પણ કેટલા પ્રમાણમાં મૂળ સ્વરુપે રહ્યા હશે કોને ખબર? ઓછું ભણેલા કે અજ્ઞાન લોકોને સમજાવવા માટે એ લોકોના સ્તર પર જઈને વાત કરવી પડે એ બરાબર છે પરંતુ પુરાણો હિંસા, ઈર્ષ્યા, અભિમાન, કામનાઓથી ભરેલા જોવા મળે છે તેમાંથી નીતિમત્તા કઈ રાતે શીખી શકાય કે શીખવાડી શકાય? તે એક પ્રશ્ન ખરો.

મને લાગે છે કે યુગે યુગે તત્કાલિન પરિસ્થિતિ મુજબ નીતિમત્તાના ધોરણ ઘડાવા જોઈએ અને જમાના પ્રમાણે એમાં બદલાવ લાવવો જ પડશે. હાલમાં હું સ્વામી સચ્ચિદાનંદજીનું પુસ્તક ‘ચાલો અભિગમ બદલીએ’ વાંચું છું. એ બદલાવ લાવતાં પહેલાં ધર્મ, નીતિ, આચાર-વિચાર, પાપ-પુણ્ય વિગેરે બધાની વ્યાખ્યાઓ તપાસવી પડે, સમજવી પડે અને તાર્કિક રીતે બૌધિક સ્તરે જઈને લોકોને સમજાવવી પડે. કોઈ એકલ-દોકલનું એ કામ નથી. ઝાડના મૂળમાં જ જો સડો લાગ્યો હોય તો તેને કાપ્યે જ છૂટકો અને તો જ એના મૂળમાંથી બીજી નવી કૂંપળો ફૂટશે.

આજે ફિલ્મની વાતો કરવાના મૂડમાં છું. કદાચ એટલે આ લખતી વખતે થોડા વર્ષો પહેલા પરેશ રાવળ એક નાટક લઈને યુ.કે. આવ્યા હતાં-‘કૃષ્ણ V કનૈયો’-એવું કંઈક નામ હતું પછી એ જ નાટક પરથી ફિલ્મ બનાવી હતી-OMG. ફિલ્મ સાચે જ ખૂબ સરસ હતી. હવે કોઈ એમ પૂછે કે આ ફિલ્મ જોઈને કેમ લોકો બદલાયા નહી? ન બદલાય. પરંતુ મનને સાતમે પડદે એ સચવાયેલી હોય. કોને ક્યારે, કેમ અને કઈ રીતે અસર કરશે તે કહેવું તદ્દન અશક્ય છે. પરંતુ મારા હકારત્મક વલણ મુજબ હું માનું છું કે ક્યારેક એ સંઘરાયેલ વિચારો ફળીભૂત થશે-જરુર થશે. ફક્ત આ બદલાવ માટે અખૂટ ધીરજ અને ફળીભૂત થાય એવો (વાંઝણો નહીં) આશાવાદ જોઈશે.

ચાલ, બહુ ગંભીર વાતો કરી લીધી. હમણા થોડા સમય પહેલા મારો ભત્રીજો અને એનું કુટુંબ અહીં ફરવા આવ્યું હતું. એક દિવસ એણે યુટ્યુબ પરથી ‘લગે રહો ગુજ્જુભાઈ’ શરુ કર્યું, દેવી, ખબર નહી કેટલા સમય પછી અમે એટલું હસ્યા છીએ કે મારું માથું અને જડબા દુખી ગયા. જીવનને ગંભીર લઈને ફર્યા કરીશું તો જીવન બોજો બની જશે એમ તે દિવસે સમજાયું.

તેં શાહબુદ્દીનભાઈ રાઠોડની રમૂજો સાંભળી જ હશે. મને એવાં નિર્દોષ જોક્સ ગમે. હું જ્યારે એમ.એ.ટી.વી ઉપર મારા ‘સ્વયંસિધ્ધ’ કાર્યક્રમની હારમાળા આપતી હતી ત્યારે શાહ્બુદ્દીનભાઈનો ઈન્ટર્વ્યુ લેવાની મને તક મળી હતી. મને લાગે છે અગાઉ ક્યારેક મેં આ વાત તને કરી છે છતાં ફરી ફરી કહેવાનું મન થાય છે. કારણ કે, તેમની એ દિવસની વાતોથી હાસ્યકલાકારનું એક અલગ પાસું જોવા મળ્યું હતું. એમણે હાસ્યના વિવિધ પ્રકારોની વાત કરી. મારા એક પ્રશ્ન-‘આજ-કાલ હાસ્યનું સ્તર કેમ નીચું જતું જાય છે?-ના ઉત્તરમાં એમણે એક ખૂબ સરસ વાત કરી, ‘ હાસ્ય નિષ્પન્ન કરવાની કળા બધા પાસે હોતી નથી. ઈશ્વરદત્ત એ કળા અમુક લોકોને મળે છે. હવે આ લોકો પાસે નિરીક્ષણ શક્તિનો જ્યારે અભાવ થઈ જાય ત્યારે એ વ્યક્તિગત કે કોઈ એક જાતિ કે સ્થૂળતા કે સ્ત્રી એવી બધી વાતોનો આધાર લઈને હાસ્ય નિપજાવવું પડે. નિરીક્ષણ શક્તિ જેટલી વિશાળ તેટલા હાસ્ય માટેના વિષયો પણ વિશાળ.’ક્યારેક એમના ઈન્ટર્વ્યુને યુટ્યુબ ઉપર મૂકવા ધારું છું-ક્યારે ખબર નહી.

ચાલ, મને લાગે છે અંતે ફિલ્મ ‘ખામોશી’ના જ એક ગીતની પંક્તિ જે મારા પ્રિય ગાયક હેમંતકુમારના સ્વરમાં છે તે લખી પત્ર પૂરો કરું.

‘દિલ બહેલ તો જાયેગા ઈસ ખયાલસે, હાલ મિલ ગયા તુમ્હારા અપને હાલસે……

તુમ્હારે પત્રકા ઈન્તજાર હૈ….

નીનાની સ્નેહયાદ.

 

પત્ર નં ૩૫-ઑગષ્ટ ૨૭ ’૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર…

પ્રિય નીના,

ખલીલ જીબ્રાનના હીરા જેવા વાક્યમાં પૂર્તી કરીને વિશ્વાસ, શ્રધ્ધા અને પ્રાર્થના ત્રણેને સાંકળી લેતી તારી વાત ખૂબ જ ગમી. તેમાં પણ કવિવર ટાગોર અને ઉમાશંકરભાઈની પંક્તિઓ તો મારી હંમેશની પસંદગી રહી છે. એ વાત કેટલી સાચી છે કે, પ્રાર્થનામાં માંગણી ન હોય. જે મળ્યું છે તેનો સ્વીકાર અને અહોભાવ હોય. પ્રાર્થના એક રીતે જોઈએ તો આત્મા સાથેનો સંવાદ છે. હું તો દ્રઢપણે માનું છું કે, મંદિરોમાં પ્રગ્ટાવેલા અસંખ્ય દીવડાઓ કરતાં અંતરના ઉંડાણમાં પ્રગ્ટાવેલો દીપ વધુ પ્રકાશ આપનારો નીવડે છે. હ્રદયનો એક એવો સાચો ભાવ જેમાં કોઈ શબ્દોની જરૂર જ ન હોય અને તે પછી મનની અંદર જે ઉઘડે તે મંદિર..

બીજી તારી વાત, ‘બાર ગાઉએ બોલી બદલાય’ માં ‘ળ’ ને બદલે ‘ર’ બોલતા ગોરની રમૂજ દ્વારા આખું યે ચિત્રાત્મક દ્રશ્ય આનંદ આપી ગયું. માત્ર ગુજરાતીમાં જ નહિ પણ નીના, મેં જોયું છે કે અમેરિકામાં અંગ્રેજી બોલતા લોકોના ઉચ્ચારો પણ દરેક રાજ્યોમાં જુદા જુદા સાંભળવા મળે છે. ન્યુ-યોર્ક, ન્યુ જર્સી કરતાં અહીં ટેક્સાસમાં ‘સધર્ન’ ઉચ્ચારો ઘણાં જુદા પડે છે. મને લાગે છે કે આ વાત દરેક ભાષા માટે એટલી જ સાચી હશે. તમારા બ્રીટીશ ઉચ્ચારો પણ જો ને? કેટલાં સાંકડા? અમેરિકામાં  ‘વૉટર’ પહોળું બોલાય જ્યારે તમે યુકેવાળા ‘વોટર’ સાંકડું બોલો. બરાબર ને ? કેટલાંક વળી ધોળકિયાને “ઢોલકિયા” કહી નાંખે!!

ગયા પત્રમાં તેં થોડી નૈતિક મૂલ્યોની અને તેમાં સ્થળ-સમય મુજબ થતાં પરિવર્તનોની પણ વાત લખી. હવે એ આખો એક ખૂબ જ વિશદ મુદ્દો છે જેની વિગતે ચર્ચા ક્યારેક કરીશું. આજે તો મને એના જ અનુસંધાનમાં, ખાસ કરીને, શંકરે પોતાના દીકરાનું માથું કાપ્યાની તેં લખેલી વાત વાંચી તેના અનુસંધાનમાં, એક જૂની વાત યાદ આવી ગઈ.
હું ખૂબ નાની હતી ત્યારથી જ આપણી પૌરાણિક વાર્તાઓ વાંચુ કે વડિલો/શિક્ષકો વગેરે પાસેથી સાંભળું ત્યારે હંમેશા મનમાં ઘણા સવાલો ઉદભવે. પણ કુમળું મન જાત સાથે જ કંઈક સમાધાન કરી લે. આવું તે કંઈ પૂછાય તેવી થોડી ભીરુતા પણ ખરી જ. મને હમેશા એમ થાય કે, કુંતીએ મંત્રનો ઉપયોગ કર્યો અને કર્ણનો જન્મ થયો એ વાત સાચી માની જ કેવી રીતે લેવાય? બીજું, ધારો કે ઘડીભર માની પણ લઈએ તો કુંતીએ એ વાત છુપાવી કેમ? એક જ વાર હિંમત કરીને કહી દીધું હોત તો કેટકેટલાં અનર્થો અટકાવી શકાત? એ જ રીતે, ગુરુ દ્રોણાચાર્યે એકલવ્યનો અંગૂઠો માંગ્યો એ વાત ક્યારે ય મને જચતી ન હતી. પછી તો વર્ષો વીત્યા અને એ કુતૂહલતા લગભગ દબાઈ ગઇ હતી. તેવામાં પૌત્રીને વાર્તાઓ કહેવામાં એ જ વાર્તા સળવળીને નજર સામે આવી. હું જેમ જેમ કહેતી ગઈ તેમ તેમ, બિલકુલ મારી જેમ જ સાંભળતા સાંભળતા એના ચહેરાની રેખાઓમાં વિસ્મય અને પ્રશ્નાર્થ ડોકાવા લાગ્યા. છેવટે એ બોલી જ ઉઠી.” બાપ રે! શિક્ષક થઈને વિદ્યાર્થીનો અંગૂઠો માંગ્યો? ના…ના… આ તો બરાબર ન કહેવાય. ખોટું કામ કર્યું કહેવાય! ઘડીભર હું આનંદ અને આશ્ચર્ય વચ્ચે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. આનંદ એ વાતનો કે હજી આજે પણ ‘સાચું અને ખોટું’ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ છે અને આશ્ચર્ય એ વાતનું કે, વર્ષો પહેલાંનો સવાલ આજે ફરીથી મારા જ લોહીમાં દોહરાય છે અને જવાબ શું છે ??? નૈતિક મૂલ્યોની પરંપરા આજે પણ કોયડો બની રહી છે. એની ગૂંચને ઉકેલવા કરતાં આજે એક નવી વાત કરીએ. સમયની…

સમયની સાથે સાથે, સમયની બળવત્તા વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજાય છે. કઈ કેટલા યે સર્જકોએ જુદી જુદી રીતે સમય વિશે આલેખન કર્યું છે. પણ સમયની અવિરત ધારા તો કેવી ગજબની વસ્તુ છે. આપણી નજર સામે જ પલપલ વીતે છે અને છતાં ક્યારે, કેવા અને કેવી રીતે changes થયાં કરે છે ક્યાં ખબર પડે છે? એકાએક એક પળ યુગ બની બેસે છે!! ઈતિહાસના પાનાઓ ઉપર દરરોજ નવી નવી રેખાઓ ઉપસતી રહે છે. અમેરિકા,યુરોપ,ચીન,જાપાન ભારત….ગ્લોબલાઈઝેશનના માર્ગે સમગ્ર વિશ્વના સમીકરણો જ આજે બદલાઈ રહ્યાં છે. નીના, સાચું કહું તો આજે ખબર નથી કેમ પ્રાકૃત અવસ્થામાં જંગલમાં ભટકતા આદિમાનવથી માંડીને (ઈતિહાસમાં વાંચેલા) આજના અતિબૌધ્ધિક સ્તરે પહોંચેલા માનવીના ક્રમિક ફેરફાર વિશે મન વિચારે ચડ્યું છે. અંતે તો સમયને સલામ ભર્યા સિવાય કશું જ હાથ લાગતું નથી.

કુતુબ આઝાદની એક સરસ ગઝલના થોડાં શેરઃ

સંધ્યાની જેમ ક્ષણમાં ઢળી જાય છે સમય,
સદભાગી કો’કને જ ફળી જાય છે સમય.

રહેશો ના કોઈ ક્ષણ, આ સમયના ગુમાનમાં,
ઢળતા પવનની જેમ સરી જાય છે સમય.

‘આઝાદ’ અણઉકેલ, સમસ્યા છે આ સમય,
સમજી શકે છે તેમને સમજાય છે સમય.

બીજુ, આ પત્ર તને મળશે ત્યાં સુધીમાં તો શ્રાવણના તહેવારોનો માહોલ ચાલતો હશે. સદીઓથી આ રિવાજો થતાં આવ્યાં છે. અહીં અમેરિકામાં પણ એ જ નાગપાંચમ, રાંધણછઠ્ઠ, શીતળાસાતમ વગેરેનું રુટીન ઉજવાય છે. જન્માષ્ટમી અને પારણાં પર તો મંદિરમાં અધધધ…છપ્પનભોગ જોઈને તો હવે આંધળી માનસિકતા પર ગુસ્સો નહિ, દયા આવે છે. કૃષ્ણને ( જો હશે તો !) કંઈ નહિ થતું હોય? પણ ચાલને, હવે આ વિષય પર ઉંડી ઉતર્યા વગર એક મનગમતી સરસ વાત કહીને અટકું.

તું લખે છે કે આપણે વર્ષોથી ગમતાને ગૂંજે ભરતા રહ્યાં છીએ તે બિલકુલ બરાબર છે અને હવે ગમતાનો ગુલાલ કરતાં કરતાં આપણે પણ ‘નાભિમાં કસ્તુરી’ પામ્યાનો આનંદ પામીએ છીએ, જાતને વધુ ઓળખતા થયા છીએ એ પણ એટલું જ સાચું લાગે છે.

છેલ્લે, આ જ મહિનામાં આવતો તારો જન્મદિવસ કેમ ભૂલાય? તારી ક્ષણે ક્ષણ નિજાનંદની મસ્તીમાં અને તન-મન સ્વસ્થ સુખાકારીમાં વીતે એ જ શુભેચ્છા અને પ્રાર્થના..આ લખી રહી છું ત્યારે સામે ખુલ્લાં આકાશમાં શ્રાવણી પૂર્ણિમાનો ચાંદ દેખાય છે. એના તેજને આપણી મૈત્રીની ઉપમા આપી દઉં?

દેવીની સ્નેહ-યાદ.