પત્રાવળી-૩ અને ૪ 

પત્રાવળી-૩ 

રાજુલબેન,

વાહ, વાહ! શબ્દોની સંગે સાહિત્યનો રંગ. ખૂબ ગમ્યું. તમે તો સૌથી પ્રથમ અને શીઘ્ર પ્રતિભાવક! એટલું નહિ રસપ્રદ અને  સાચા સાહિત્યિક મિત્ર. રીતે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પહેલાં તો આભારના,ના,નાજવા દઈએ  ભાર.  લો, આટલું લખતામાં તો, વાતના સંદર્ભમાં ગની દહીંવાલાનો એક  શેર યાદ આવ્યો.
ઘણું ભારણ છે જીવનમાં છતાં એક બોજ એવો છે, ઉપાડો તો સહજ લાગે, ઉતારો તો વજન લાગે!

પણ શબ્દોની અમરતા ને! ગમે ત્યારે ઝબૂકી જાય..

હા, તો આપણે વાત કરતા હતા દ્વિઅર્થી કે અનેક અર્થવાળા શબ્દો. રોજબરોજના શબ્દોથી શરુઆત કરું તો પહેલાં ધ્યાનમાં આવે છે જીવનની અનિવાર્ય જરૂરિયાત પાણીની..

પાણીશબ્દના કેટલાં બધા અર્થ?

.પીવાનું પાણી,.તાકાત.( જોઈએ કોનામાં કેટલું પાણી છે?) ટેક, પ્રતિજ્ઞા,નરમ વસ્તુ,શરાબ,આંસુ

વગેરે. શબ્દકોષમાં તો અધધધદોઢ્સોથી વધુ અર્થો આપ્યાં છે. એમાં પણ જો ને રસ્વઈ કરો એટલે કેપાણિલખો તો પાછા એના અનેક અર્થ. પણ મને મઝા પડી વાતમાં કે જ્યારે પાણી શબ્દ વાક્યમાં વપરાય છે ત્યારે બધાને તરત સમજાઈ જાય છે કે, સામેની વ્યક્તિ શું કહેવા માંગે છે. જુઓ, રહ્યા કેટલાંક ઉદાહરણોઃ

કેવું પાણી ફેરવી નાંખ્યુ.=નકામુ કરી નાંખ્યું
પાણીપાણી થઈ ગયો.=પીગળી ગયો.
ઊંડા પાણીમાં ઉતરવું=જોખમ લીધું.
આંખમાં પાણી આવી ગયા.=આંસુ આવી ગયા.
પછી તો એણે એવું પાણી ચડાવ્યુ..=જુસ્સો
ટાઢે પાણીએ ખસ કાઢી=બારોબાર પતાવી દેવું
એણે તો પેલાનું પાણી ઉતારી દીધું.=અભિમાન હેઠું પાડવું.
તે દીથી મેં પાણી મૂકયું= પ્રતિજ્ઞા કરવી.
પાણીથી યે પાતળો છે તો=અતિ કંજૂસ
મેં લોહીનું પાણી કર્યું=ખૂબ મહેનત કરી.
એના પેટનું પાણી નથી હાલતું=ઠંડક હોવી.
જોઈ લઈશું એનામાં કેવું પાણી છે તે= શૌર્ય,હિંમત હોવી..
અરે બાપ રે! લખવા બેઠી તો કેટલાં અર્થો મળી ગયાં. આભાર જુગલભાઈનો કે તેમણે આવું કંઈક લખવા તરફ ધક્કો (મનગમતો) લગાવ્યો. અરે હાં, તેમનો ખાસ આભાર તો એ કે, પત્રશ્રેણીના પ્રથમ પુસ્તકને વાંચીને તરત જ આ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિને પોરસાવી. તેમાંથી મને સુંદર બે શબ્દો મળ્યા..પત્રાવળી અને . શાબ્દિક વિડીઓ.

રાજુલબહેન, આ લખી રહી છું ત્યારે, આ ક્ષણે મારા ઈમેઈલનો ઘંટ વાગ્યો. જરા વાર અટકાવીને જોયું તો આપણી આ પત્રાવળીની જ વાત ટેલીપથીની જેમ (હાલ ભારતથી) સખી નયના પટેલની કલમમાં પડઘાઈ! તો આજે એની પણ વાનગી આ પત્રાવળીમાં પીરસી દઉં છું, હોં ને?
ચાલો, આજે આટલું .

દેવિકા ધ્રુવ

પત્રાવળી 

પ્રિય દેવી,

તારા તથા રાજુલબહેનનાશબ્દવિષેના ખૂબ જ સરસ વિચારો વાંચ્યા. મઝા આવી.

એક કરતાં બે ભલા, બે કરતાં ચારએ કહેવત મુજબ વધુ મિત્રો સાથે વિચારોની આપલે કરવાનો આ નવતર પ્રયોગ પણ ગમ્યો.

જુગલકિશોરભાઈએ યોજેલોપત્રાવળીશબ્દ ખૂબ જ પસંદ પડ્યો. સુરતી છું ને એટલે પ્રથમ વિચાર પત્રાવળીનો અપભ્રંશ શબ્દપતરાળીયાદ આવ્યો. આપણે નાના હતાં ત્યારે લગ્નનું જમણ પતરાળીમાં જ થતું ને ?

પતરાળીમાં જેમ વિવિધ વાનગીઓ હોય તેમ વિવિધ વિષયો પર અંગત વિચારોની વાનગી પત્રાવળીમાં પીરસવાની અને માણવાની મઝા જ આવે ને ?

આવા શબ્દો પર વિચાર કરતાં કરતાં મને યાદ આવી ગઈ એક જૂની વાત મેં સાંભળી હતી તે ! પત્રના ઘણા અર્થો થાય, તેમાંનો એક એટલે પાંદડું, ખાખરાના વૃક્ષના પાંદડામાંથી બનતીપત્રાવળી=પતરાળી ‘.

પત્ર એટલે કોઈને સંબોધીને લખેલી વાતોજેવા જેના સંબંધો તેવી ભાતિગળ વાતો !

વાહ, આ જ રીતે લખતાં લખતાં શબ્દો આવતા જાય અને આપમેળે ખૂલતા જાય……..

જેમ કેસંબંધશબ્દ આવ્યો અને કેટકેટલાય સંબંધો યાદ આવી ગયા ! સમ્‍ – બંધ, જેમની સાથે બંધન ન લાગે છતાંય સંકળાયેલા હોઈએ. બે જાતનાં સંબંધો, એક સગપણને લીધે મળેલો અને બીજો કોઈને કોઈ વજૂદથી નજીક આવી ગયા અને શરૂ થાય સંબંધ. પછી તેને જાળવા, સંભાળવા, કાળજીથી સાચવવા, બરાબરને ?

ચાલ, અહીં અટકું નહીં તો પ્રવચન શરૂ  થઈ જશે.

હવે પ્રવચન પર વાંચવા છે તારા, રાજુલબહેનના અને કોઈ અન્ય જોડાય તો તેના વિચારો.

નીનાની યાદ

Advertisements

પત્રાવળી-૨

 રવિવારની સવાર…

પત્રાવળી-(૨)

દેવિકાબેન

ખુબ સુંદર શરૂઆત છે. 

શબ્દ એકએની સાથે સંકળાયેલા સંદર્ભ અનેક. શબ્દ એકએના રૂપ અનેક. શબ્દની સાથે ગોફની જેમ ગૂંથાતા જતા એકમેકના લાગણીના તારથી જ તો આપણે અરસ-પરસને સાંકળી લઈને છીએને! 

માનવ જાત બોલતા શીખી ત્યાંથી જ ભાષાનો ઉદભવ થયો હશે કદાચ તમે કહ્યું એમ હોંકારા-પડકારાના ધ્વનિમાંથી અક્ષર પકડાયો હશેઅક્ષરમાંથી શબ્દો રચાયા હશે.

જેમ શૂન્યની શોધ થઈ ત્યાંથી આખે આખુ ગણિત શાસ્ત્ર રચાયું એમ ક્યાંક કોઇ પ્રથમ અક્ષર પકડાયો હશે અને એમાંથી શબ્દનું સર્જન થયું હશે. શબ્દો થકી ભાષાનો ઉદ્ભવ થયો હશે. અલગ અલગ લિપીમાં લખાયેલા અક્ષરોથી અલગ-અલગ ભાષાની ઓળખ સર્જાઇ. સંસ્કૃતહિન્દીગુજરાતીમરાઠી…..કેટલા નામ ગણવા

મનના વિચારોને અભિવ્યક્ત કરવા શબ્દ જેવું ઉત્તમ માધ્યમ સર્જાયુ. આપણા આખે આખા ભાવ જગતને પદ્ય સ્વરૂપે કે ગદ્ય સ્વરૂપે મુકીએ છીએ ત્યારે પણ સેતુ તો શબ્દો જ બની રહે છે ને!

ગુજરાતીની વાત કરીએ તો ગુજરાતી ભાષા કેટલી સમૃદ્ધ છે, નહીંએક શબ્દ પણ અનેક અર્થ આપી જાય છે. જરૂર છે સાચી જગ્યાએ સાચા અને યોગ્ય સંદર્ભમાં શબ્દ પ્રયોગની. શબ્દો માત્ર શાબ્દિક ન બની રહેતા માર્મિક બની જાય ત્યારે એ વધુ સ્પર્શે છે. 

આ શબ્દ માટે પણ શું કહેવુંઅવાજધ્વનિનાદસ્વરબોલવચન. આમ જોવા જઈએ તો આ બધા જ શબ્દના પણ અર્થ એક છે પણ આ પ્રત્યેક શબ્દ પણ અલગ  સંદર્ભ સર્જે છે.

અવાજને આપણે ઘોંઘાટ સાથે સાંકળીએ છીએ. ધ્વનિને આપણે કાવ્ય સાથે સાંકળીએ છીએ તો નાદ શબ્દ આપણને કોઇ અલૌકિક વિશ્વ સાથે જોડી દે છે. સ્વર શબ્દ આપણને સંગીતની દુનિયામાં લઈ જાય છે. બોલ શબ્દ પણ વેણ કે મહેણાના સંદર્ભમાં લેવાય ત્યારે જરા આકરો નથી લાગતો?  તો વળી વચન શબ્દ પ્રતિબદ્ધતાનો સૂચક બની જાય છે.

આમ આ પ્રત્યેક શબ્દોના અર્થથી પણ એક અલગ ભાવ પ્રગટે છે.

ભાષાના કેટલાય શબ્દો મળીને શબ્દકોષ રચાયો અને એ અદ્ભૂત  સર્જને તો આજે મારા-તમારા જેવાને કેટલા નિકટ લાવી દીધા..

સાહિત્ય મિત્રએ પણ કેટલો સરસ શબ્દ! તમારી સાહિત્યની સફરમાં મને મિત્ર બનવાનો ય આનંદ અનેરો છે. તો ચાલોશબ્દોની સંગે સાહિત્યનો રંગ માણીશું

રાજુલ કૌશિક
  http://www.rajul54.wordpress.com

 

 

 

 

આગળ જઈએ..

તા.૩૧ ડિસે.ના રોજ, ‘નર્મદ સાહિત્ય સભા’ અને ‘સાહિત્ય સંગમ’ના સંયુક્ત ઉપક્રમે  સુરતમાં યોજાયેલ ‘તરહી મુશાયરા’ અંગે લખેલ ગઝલઃ 

મારી આ ગઝલના શેરને સભા સમક્ષ રજૂ કરવા બદલ શ્રી મહેશ દાવડકરના આભાર સાથે…અત્રે પ્રસ્તૂત

ગઝલઃ

ગમના ગાણા દૂર મેલીને આગળ જઈએ.
ઘાવ સમયના ભૂલાવીને આગળ જઈએ.

કોણ કહે છે, કામે લાગે ભણતર ગણતર?
પાઠો સાચા વંચાવીને આગળ જઈએ.

ભીડ છે એકલતાની, ને ગામમાં સૂનકાર આ,
દૂર ક્યાંક બધુંય ફંગોળીને આગળ જઈએ.

છો ને વાદળ ઢાંકે, સંતાડે સૂરજને
આંખોમાં સપનુ ઉગાડીને આગળ જઈએ.

રામ રહીમની વાતો કરતા માણસ ખોટાં,
ઉર-તરાજુ જોખાવીને આગળ જઈએ.

પત્રાવળી.

પત્રાવળી-૧

પ્રિય સાહિત્યમિત્ર,

કેવું સંબોધન છે, નહિ?

પ્રિયવિશેષણ સાહિત્યને પણ લાગુ પડે છે અને મિત્રને પણઅને વળી જે સાહિત્ય થકી, સાહિત્યને માટે અને સાહિત્યને લીધે  મિત્ર થયેલ છે તે  સાહિત્યમિત્ર અર્થ પણ ખરો ! આવું કંઈક વિચારું  કે લખું ત્યારે ગુજરાતી ભાષાની સમૃદ્ધિ  અંતરમાં છલકાઈ ઊઠે છે અને શબ્દોનું ઐશ્વર્ય મનમાં મલકાઈ ઊઠે છે. કદાચ  એટલે  કહેવાયું  હશે કે, શબ્દ બ્રહ્મ છે, અવિનાશી અક્ષરોનો અર્ક છે.

આજે થાય છે કે, બસશબ્દનો મહિમા ગાઉં. મન ભરીને ગાઉં. કારણ કે, શબ્દ સાહિત્ય સર્જે છે, ચિત્રો દોરે છે.શબ્દ સંગીત રચે છે, નર્તન કરે છે,શબ્દ શિલ્પ ઘડે છે, કલાના હર રૂપમાં રમે છે. શબ્દ સ્પર્શ છે,  હૈયાનો ધબકાર છે. શબ્દ વિચારોની પાંખ છે અને ચિંતનની આંખ છેશબ્દ મનનો ઉમંગ છે તો અંતરનો તરંગ છે.

શબ્દ અભિવ્યક્તિનું અંગ છે અને અનુભૂતિનો રંગ છે. શબ્દ આભની ઉંચાઇ છે તો સાગરની ગહરાઇ છે.
શબ્દ સૂરજનું તેજ છે, ચંદ્રનું  હેત છે. શબ્દ સૃષ્ટિનો વિહાર છે અને વાણીનો વિકાસ પણ છે.શબ્દ અદભૂત વર્ણન છે, માનવીનું સર્જન છે. બીજી રીતે કહું તો, શબ્દ અહમથી સોહમની યાત્રા છે, ઈશ્વરની આરાધના છે. શબ્દ હૃદયનો આસવ છે અને પવિત્ર પ્રીતનો પાલવ છે.

તો સાહિત્યમિત્ર, આવો અને મારી શબ્દ સાધનામાં જોડાઈ તેના વિવિધ અર્થોને, અલંકારોને, ભાવોને, પ્રકારોને, સ્વરૂપોને સાથે સમજીને બિરદાવીએ, પ્રશસ્તિગાન ગાઈએ.

સૌથી પહેલાં તો એક શબ્દના અનેક અર્થ થતાં હોય તેવાં શબ્દોને યાદ કરી લઈએ. વાક્ય લખતાની સાથે પ્રશ્ન ઉદભવે છે કેશબ્દની શરૂઆત ક્યારે થઈ હશે? મને લાગે છે કે, આદિઅનાદિકાળથી, સેંકડો વર્ષ પૂર્વે માણસના જન્મથી થતા હોંકારા અને હાવભાવમાંથી શબ્દનું સર્જન થયું હશે. જરૂરિયાત પ્રમાણે તેમાં વિકાસ થતાં વાણીનો ઉદભવ  થયો હશે. ખેર! વળી એક લાંબી વાત. હાલ તો વિવિધ અર્થવાળા શબ્દોને સંભારી લઈએ.

શું કહો છો, દોસ્ત? જવાબની રાહ જોઉં ને?

 લિ. સહૃદયી મિત્ર,
દે.ધ્રુ

બે હૈયાં વચ્ચે વહેતી વાતોનું ઝરણું : “આથમણી કોરનો ઉજાસ” — MATRUBHASHA

– જુગલકીશોર વ્યાસ..

બે બહેનપણીઓ વર્ષો પછી ભેગી થાય ત્યારે શું કરે એવા સવાલનો જવાબ સામાન્ય રીતે “ગપાટા મારે, બીજું શું ?!” એવો મળે તો નવૈ નૈં. એમાંય કૉલેજજીવન પછી છુટી ગયેલો સંબંધ ૪૮ વરસ એટલે કે અરધી સદી પછી સંધાય ત્યારે બબ્બે પેઢીઓની સાક્ષી બની ચુકેલી બહેનપણીઓ પાસે વાતો કરવા માટેની સામગ્રી કોઈએ પહોંચાડવાની જરુર […]

                            બે હૈયાં વચ્ચે સ્ફુરી ગયેલાં બે ઝરણાંના ખળખળતા મધુરા જળપ્રવાહનો આ શાબ્દીક વીડીઓ છે !! એ વીડીઓની લીંક શક્ય નથી પણ ઝરણું ઉપલબ્ધ થવું શક્ય છે –

via બે હૈયાં વચ્ચે વહેતી વાતોનું ઝરણું : “આથમણી કોરનો ઉજાસ” — MATRUBHASHA

‘ટેરવે ઊગ્યું આકાશ’- એક અવલોકન-

‘ટેરવે ઊગ્યું આકાશ’- એક અવલોકન-દેવિકા ધ્રુવ

 

તાજેતરમાં  મારી ભારતની મુલાકાત દરમ્યાન એક  સુંદર કાવ્યસંગ્રહ ભેટ મળ્યો! ‘ટેરવે ઊગ્યું આકાશ’.
ઑક્ટો.૨૦૧૭માં ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, ગાંધીનગર  દ્વારા પ્રકાશિત થયેલ આ પુસ્તકમાં ૧૫મી સદીથી માંડીને ૨૦મી સદી સુધીની  ૨૬૧ કવયિત્રીઓના ૩૫૦ જેટલાં કાવ્યોને ૪૨૭ પાનાઓમાં સંપાદિત કરવામાં આવ્યાં છે. આ સંગ્રહ વાંચતા પાંચછ દિવસ લાગ્યા. ઘણાં કાવ્યો બે ત્રણ વખત વાંચ્યા. કવિતાની આ જ ખૂબી છે ને? એક વાર વાંચીને મૂકી ન દેવાય. એટલું જ નહિ, એ અંગે કંઈક સવિશેષ લખવાનું મન પણ થાય!

સૌથી પહેલાં કાવ્યાત્મક શિર્ષક અને આકર્ષક ચિત્રાંકન મનને ભાવી ગયાં. જુદા જુદા રૂપ,આકાર અને અવસ્થા ધરાવતી સ્ત્રીઓની છાયા..સુકોમળ કરાંગુલિઓ, કલમની પાતળી અણી જેવા અણીદાર અને સંવેદનાઓ જેવાં ધારદાર ટેરવાં અને તેમાંથી ઉઘડતું આકાશએકદમ  સાંકેતિક રીતે ભાવને આરપાર કરતું (શ્રધ્ધા રાવલ દ્વારા બનાવેલ) મુખપૃષ્ઠ ગમી ગયું. પાકાપૂંઠાના પાછળના પાના ઉપર  માનનીય  કુંદનિકાબેન કાપડિયાના બે શબ્દો  આ સંગ્રહના સર્જનની સિધ્ધિ સૂચવે છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના અધ્યક્ષ શ્રી વિષ્ણુ પંડ્યા અને મહામાત્ર શ્રી મનોજ ઓઝાની સાથે પૂર્વ અધ્યક્ષ શ્રી ભાગ્યેશ જહાશ્રી માધવ રામાનુજ, કવયિત્રી પન્નાબેન નાયક અને લતાબેન હિરાણી દ્વારા લખાયેલ પ્રસ્તાવના/શુભેચ્છા/આભાર વગેરેના પ્રારંભિક પાનાઓ પણ આ પુસ્તકના તમામ સોપાનોને ક્રમિક રીતે પ્રગટ કરે છે

 અકાદમીના પૂર્વ અધ્યક્ષ શ્રી ભાગ્યેશ જહાના સંપૂર્ણ સહયોગ થકી, ત્રણ અન્ય કવયિત્રીઓની સાથે મુખ્યત્વે લતાબેન હિરાણી દ્વારા સંપાદન પામેલ આ પુસ્તકની કેટલીક કાવ્યાત્મક વાતો અત્રે રજૂ કરવી છે.

મહદઅંશે  ગઝલ ( આશરે ૧૩૭) અને અછાંદસ પ્રકાર (આશરે ૧૩૨) ની કવિતાઓ, આંગળીને વેઢે ગણી શકાય તેટલાં લઘુ કાવ્યો, હાઈકુ અને સોનેટ , થોડીક અક્ષરમેળ રચનાઓ (આશરે ૧૫) અને બાકીના  આશરે ૫૫ જેટલાં ગીતો વાંચવા મળ્યાંઅધધધ….લાગણીઓના ધોધ છૂટ્યાં છે આમાં અને સ્ત્રીઓની વ્યક્તિગત વિવિધ સંવેદનાઓના, દુનિયા ભરીને દરિયા ઠલવાયાં છે!! ખરેખર, આંગળીના ટેરવેથી કલમ દ્વારા કે કીબોર્ડ દ્વારા અંતરના ભાવોના વિશાળ આકાશ ઉઘડ્યાં છે. સર્જન શક્તિમાં સ્ત્રીઓને ક્યાં પ્રમાણની જરૂર છે?!!

આ પુસ્તકમાં વિવિધ રસો, રંગો અને ભાવો ઉમટ્યાં છે. એમાં તાજગીભર્યાં  નવા કલ્પનો છે, રસોડાના રૂપકો છે,તો પ્રકૃતિની રમ્યતા છે. ક્યાંક અંગત વેદના છે,જીવનની વિષમતા છે,ગૂંચ છે, તો ક્યાંક વળી ખુમારી છે અને એક ખાસ મિજાજી અદા છે. કટાક્ષ અને હાસ્ય પણ  અહીં જણાય છે. નાજુક નમણી છાની પ્રેમોર્મિઓ છલકાઈ છે તો ક્યાંક દાર્શનિક વિચારો અને ભક્તિભાવની પણ ઝલક દેખાય છે. રસોડા અને પાણિયારાથી માંડીને પિયુ,પીડા,વિરહ,વાત્સલ્ય, પ્રકૃતિ અને પરમ  સુધીની વાતો આમાં સુંદર પટોળા રૂપે નીખરી છે. કવિતાના જે  સ્વરૂપમાં સર્જકની અનુભૂતિએ આકાર લીધો છે તેમાંથી તે દરેકની પોતાની એક આગવી ઓળખ  પ્રગ્ટી છે.

કેટકેટલાં નામો ટાંકવા કે પંક્તિઓ ? જાણીતી અને સિધ્ધહસ્ત  કવયિત્રીઓ ઉપરાંત ઘણી નવી કલમો કાબિલેદાદ લાગી. તેમાંથી કોઈના નામો વગર થોડી અડી ગયેલી, થોડી અર્થગંભીર અને થોડી કાવ્યાત્મક્તાથી ભરી ભરી રચનાઓને વાગોળીએ.

 અછાંદસ કવિતાની કેટલીક પંક્તિઓ માણીએઃ

મધ્યબિંદુઓ બદલાતા જાય છે, સાથે સાથે વર્તુળો બદલાતાં જાય છે’…
આજે નવરાશમાં જૂનો કબાટ ખોલીને બેઠી..ફરી આખી જીંદગી જિવાઈ ગઈ.’

લાગણીઓના કાચાવખ ફળને ચાખતા વેંત ઉબકાઈ જાઉં છું. સમય પહેલાં શતરંજ સમેટવી ઉચિત લાગતી નથી.’
હાંફતુ મન બેઠું છે એકાંતના ખભે. મનોભોમના ગાલીચા પર દોડ્યાં કરતા સોનેરી મૃગલા સાથે..”
કેટલાય કૃષ્ણોએ સમજાવ્યા ગીતાજી મને.. પણ આજે ફરી મારી જાત નીચે બેસી ગઈકુરુક્ષેત્રના અર્જુન સમી..’

આ ચિત્રકારને કોઈએ દીઠો? કેરી કેરા મધુર સ્વાદમાં..ચીકુ, કેળાં કે સંતરામાં બહુરંગે દીઠો?’
લખ્યા વિનાનો સાવ કોરો સફેદ કાગળ..આંસુએ એની ભીનાશ ટપકાવી દીધી…’

કવિતાનો શબ્દ..ક્યારેક કૂકરની બે વ્હીસલ વચ્ચે..કપડાંની ગડી કરતાં ને ઉકેલતાં, કોણ જાણે કયા સળમાંથી નીકળી સામે આવીમને કહી જાય છે બધું જ… ‘

 અહીં કેટકેટલી અનુભૂતિઓની અભિવ્યક્તિ થઈ છે. ક્રમશઃ ફીલોસોફી, સ્મરણો, આશાનો અભિગમ, સમજદારી, વેદના,વાસ્તવિક્તાનો સ્વીકાર, સ્મૃતિના પડળો, વિષાદ, અજાયબી,સંવેદના અને રોજબરોજના કામોમાં પણ કવિદ્રષ્ટિ ભારોભાર વર્તાય છે.

 ગઝલના કેટલાંક શેર જોઈએઃ

બાદબાકી રોજ ખુદની થાય સરવાળા મહીં,
હું ય જીવું છું દિવસ અને રાતના ગાળા મહીં.’

જાત સાથે રોજ લડ્યા કરીએ,
નવા નવા આપણે જડ્યા જ કરીએ. પ્રશ્નોની સાંકળ થઈ ખખડ્યા જ કરીએ.’

ઓ શૂન્યતા તું ચાલતી થા મારી ભીતરથી હવે,
નાજુક હ્રદય છે મારું, તારું કાયમી ઘર નથી.’

જીવન ચાકડે ઘૂમી ઘૂમીને રોજ થોડું ઘડાતી આવી.
કાચી માટીનું કલેવર જૂનું, ટપ ટપ નિત ટીપાતી આવી.’

મસ્ત છે આ મૌનની જાહોજલાલી,
એટલે ખપતા નથી શબ્દો શરાબી.’

રાત તો સ્વયં ઉજાસી હોય છે,
ક્યાંક ટમટમતી ઉદાસી હોય છે.’

સાંજ પડતા રાખમાંથી લાગણી બેઠી થતી,
યાદ સઘળી ભીતરેથી આંધળી બેઠી થતી.’

આવ્યા પછી એમ કંઈ છટકી શકો નહી!
મારું હ્રદય છે એમ કંઈ બટકી શકો નહીં!

આ વિચારો ક્યાં કદી પકડાય છે?
માત્ર એ કાગળ ઉપર અટવાય છે.’

સાવ કોરો પત્ર તું એકાદ જો,
થઈ શકે તો મૌનનો અનુવાદ જો.’

વૃક્ષોની વસિયતમાં લીલાં કાનોમાતર કોણ લખે છે?
પાંપણ પર શમણાંઓની ઠાલી હરફર  કોણ લખે છે?

જીવનનું ગીત છે હયાતીના રાગમાં,
સ્વયંની પ્રજ્ઞા છે માણસ તું ભાગ મા..’

જેવી મળી આ જીંદગી જીવી જવાની હોય છે.
પળ પળ અહીં દુલ્હન સમી સત્કારવાની હોય છે.’

ઉપરના દરેક શેરમાં કેવો આગવો અંદાઝ દેખાય છે?
મનોમંથન, એકલતા, અનુભવમાંથી મળતું શિક્ષણ, મૌનની જાહોજલાલી, ઉદાસી,પડકાર, ગૂઢ સવાલો અને સ્વયંની પ્રજ્ઞાના અર્થસભર ભાવો !!
વાહ..વાહ.. 

કેટલાંક ગીતોના લય અને માધુર્ય તરફ વળીએ.

ધબક ધબક ધબક્યા ધબકારા, ઝુકી ગઈ પલવાર’.

આયખાના ઓગળ્યા પહાડ, હવે ઉઘડતાં દીઠાં કમાડ

જળમાં ઝળહળિયાં ઉમટ્યાં ને, પરપોટા થઈ ખીલ્યા રે,
કોરી આંખે ટશિયા ફૂટ્યાં પાંપણ ઉપર ઝીલ્યાં રે.’

ફળિયામાં ડોકાતો સૂરજ આવીને સીધો તુલસીના કૂંડામાં પેઠો,
જોત રે જોતામાં એણે આખાયે  ફળિયાને બાંધ્યો અજવાળાનો ફેંટો.’
શમણાંમાં રસ્તો ને રસ્તામાં વાતો ને વાતોમાં વળગણ છે કાંઈ.
હું તો સમજી કે કોઈ વરસે છે આસપાસ કે મારામાં ફાગણ છે કોઈ!!’

અખંડ ઝાલર વાગે હૈયે, અનહદ આરત જાગે.’

સાંજ પડીને સંતાયો સૂરજ, જઈ ક્ષિતિજના ખોળે.’

મારા રસોડામાં સરખું કંઈ થાય નહીં.
વાસણ બહુ ખખડે પણ સરખું રંધાય નહીં..’

ઉપરોક્ત લયાન્વિત ગીતોને વાંચતા વાંચતા એક મંજુલ સૂર સંભળાય છે ને? આ તો માત્ર નમૂના જ છે. આવાં તો ઘણાં ગીતો અનોખી છટા લઈને વ્યક્ત થયાં છે.

આ ઉપરાંત જુદા જુદા અક્ષરમેળ છંદમાં રચાયેલ કવિતાઓ  નોંધપાત્ર છે. ખરેખર તો માત્રામેળ છંદની  ગઝલ હોય કે અક્ષરમેળ છંદની કવિતા હોય..બંને નોંધપાત્ર છે જ. એટલાં માટે કે, ભાવોની છંદમાં ગૂંથણી કરીને કલાત્મક રીતે રજૂ કરવી તે એક અનોખું કવિકર્મ છે. તેમાં જ સર્જકની શક્તિ અને સજ્જતા પરખાય છે અને તે ખૂબ જરૂરી પણ છે. અહીં રજૂ થયેલ લઘુકાવ્યો અને હાઈકુ પણ ઘણાં ચિત્રાત્મક અને કાવ્યાત્મક છે. અગાઉ લખ્યું છે તેમ પારિતોષિકો પામેલ  જાણીતી કવયિત્રીઓની પંક્તિઓ ટાંકેલ નથી. કારણ કે, તે સૌની તો આખી કવિતાઓ જ ફરીથી મૂકવી પડે!!

૧૫મી થી ૧૯મી સદી દરમ્યાન ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચમકેલાં સ્ત્રીસર્જકો સાથે ૨૦મી સદીની કવયિત્રીઓને  અહીં સાંકળી લઈને  સુંદર આયામ આપી એક વિશેષ પ્રદાન કર્યું છે. એમ લાગે છે કે, આ પુસ્તકમાં કવિતાની અને તે દ્વારા સ્ત્રીની સર્જન શક્તિ તથા કૌવતની એક વૈશ્વિક તસ્વીર અને તાસીર ઉપસી છે, એક આશાસ્પદ, શુભદાયી ગૂંજ ઊઠી છે.

છેલ્લે,‘ટેરવે ઊગ્યું આકાશજેવા સુંદર પુસ્તકમાં મારી રચનાને (ગઝલ) ઉમેરવા બદલ  આનંદ અને આભારની લાગણી સાથે, સંપાદન કરેલ તમામ વ્યક્તિઓને,પરિબળોને અને હોદ્દેદારોને અભિનંદન અને સલામ.

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ
હ્યુસ્ટન.

 

‘આથમણી કોરનો ઉજાસ’ નો લોકાર્પણ કાર્યક્રમ..Gujarat Times-Dec.8 2017

 

*********************************************************

બે હૈયાં વચ્ચે વહેતી વાતોનું ઝરણું : “આથમણી કોરનો ઉજાસ”

(અમદાવાદના જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી જુગલકિશોર વ્યાસના શબ્દોઃ)

posted by 

– જુગલકીશોર

બે બહેનપણીઓ વર્ષો પછી ભેગી થાય ત્યારે શું કરે એવા સવાલનો જવાબ સામાન્ય રીતે “ગપાટા મારે, બીજું શું ?!” એવો મળે તો નવૈ નૈં. એમાંય કૉલેજજીવન પછી છુટી ગયેલો સંબંધ ૪૮ વરસ એટલે કે અરધી સદી પછી સંધાય ત્યારે બબ્બે પેઢીઓની સાક્ષી બની ચુકેલી બહેનપણીઓ પાસે વાતો કરવા માટેની સામગ્રી કોઈએ પહોંચાડવાની જરુર ન જ હોય ને !

આવી જ એક ઘટના અમેરીકા ને યુકે વચ્ચે એ દી ઓચીંતી જ ઘટી….ભારતથી પાછાં ફરીને નયનાબહેન નામની એક વ્યક્તી પોતાના મોબાઈલમાં ભેગા થયેલા સંદેશાઓ વાંચે છે; તેમાં લખેલું પકડાય છે : “હું દેવિકા બોલું છું. જો આ ફોન નયનાનો હોય તો મને આ નંબર ઉપર ફોન કરે…” ને પછી તો ભાઈને કઉં તે ફોન ઉપર જ જામી ગ્યો વાતુંનો દોર !

એ દોરમાં જ પછી તો સંભારણાંનાં ફુલડાં ગુંથાતાં ગયાં ને એ ફુલગંથણીથી સર્જાતો ગયો સાહીત્યીક પત્રોનો ચંદનહાર ! બ્લૉગ ઉપર પ્રગટતાં ગયાં એ સંભારણાં ને વાતોના તડાકા. ઘણાંને આ લખાણો ગમ્યાં ને એમાંથી જ સર્જાયું “આથમણી કોરનો ઉજાસ” !!

*** *** ***

મારી લોકભારતીના જ વિદ્યાર્થીના નાતે મારા ગુરુભાઈ એવા દેશવિદેશ વચ્ચે શટલીયાની જેમ ફરતા રહેતા, અને વૈશ્વીક ગુજરાતીઓને ભાષાના માધ્યમથી સાંકળતા રહેતા, જાણીતા પુસ્તકવીતરક એવા શ્રી પ્રતાપભાઈ પંડ્યાના સહયોગથી ને મારા બહુ પુરાણા સંબંધી મીત્ર શ્રી બળવંતભાઈ જાનીના સંચાલનથી શરુ થયેલી એક અત્યંત ઉપયોગી સાહીત્યીક પ્રવૃત્તી એવી “ગ્રીડ્સ ડાયસ્પોરા ગ્રંથમાળા”એ અત્યાર સુધીમાં પ્રગટ કરેલાં પાંચ પુસ્તકોમાંની ત્રીજી પુસ્તીકા એટલે આ “આથમણી કોરનો ઉજાસ”. આ પુસ્તીકા એક દી ઓચીંતાં જ શ્રી બળવંતભાઈએ આપી ! દેવિકાબહેને વાત તો કરી જ રાખેલી એટલે રાહ તો હતી જ…..ને એમાં હાથોહાથ તે મેળવવાને બહાને જાનીભાઈને રુબરુ મળવાનુંય ગોઠવાઈ ગયું !

આજની મારી આ વાત એ બન્ને લેખીકાઓ તથા બન્ને મહાનુભાવોને અર્પણ !!

*** *** ***

શું છે આ આથમણી કોરની વાતોમાં ? કેમ એને એક બેઠકે વાંચી લેવાનો સમય કાઢી લેવો પડે છે ?! એવા સવાલોના જવાબો માટે તો પુસ્તકનાં પાનેપાને પ્રગટેલો સાડાચાર દાયકાના વીયોગ પછીનો મેળાપ જાત્તે જ વાંચવો રહ્યો !

મેં એ વાંચ્યો.

એમાં બે દેશોની વાતો છે; એમાં બન્ને દેશોમાં દુરદુર બેઠેલી બે બહેનોની પોતાના મુળ વતનની વાતો છે; સ્વદેશ અને વીદેશની અથવા કહો કે ભારતથી છુટીને એક વારના વીદેશને જ સ્વદેશ બનાવી બેઠેલી બે વ્યક્તીઓ દ્વારા થતી અનેક દેશોની વૈવીધ્યભરી આલંકારીક ભાષામાં થયેલી રજુઆતો છે; અનેક પ્રકારનાં વંચાયેલાં પુસ્તકોના અને કેટલાય લેખકોના (એમાં જુભૈ પણ આવી જાય !) સંદર્ભો છે; ભાષાની અનગીનત ખુબીઓ છે; પત્રોરુપી આયનામાં દેખાતી અને દેખાડાતી અવનવીન સામગ્રી છે; ઘરની, કુટુંબની, કૉલેજની અને થયેલા પ્રવાસોની પણ વાતો છે……

ટુંકમાં કહું તો બે હૈયાં વચ્ચે સ્ફુરી ગયેલાં બે ઝરણાંના ખળખળતા મધુરા જળપ્રવાહનો આ શાબ્દીક વીડીઓ છે !! એ વીડીઓની લીંક શક્ય નથી પણ ઝરણું ઉપલબ્ધ થવું શક્ય છે –

આ સરનામે :

પ્રકાશક પાર્શ્વ પબ્લિકેશન, ૧૦૨ નંદન કૉમ્પ્લેક્સ, નટરાજ સિનેમા રેલવે ક્રોસીંગ સામે, મીઠાખળી ગામ, અમદાવાદ ૩૮૦૦૦૬.

દેવિકા ધ્રુવ : dddhruva1948@yahoo.com

નયના પટેલ : ninapatel147@hotmail.com