પત્રાવળી ૨૨ 

રવિવારની સવાર….

સનેહી બહેનો,

એતાન શ્રી ગામ અમદાવાદ મધ્યેથી લિખિતંગ જુભાઈનાં સ્નેહવંદન પહોંચે.

 અહીં સુવાણ્ય છે. તમે સઉ સુખી સાજાંનરવ્યાં હશો. તમારાં સઉની ટપાલું વાંચીને ઘણું જાણવાકારવવાનું થાય છે. ખુશીસમાચાર તો સૌ લખે પણ આમ ગન્યાન વારતાયુંય થાતી રહે તો મજો પડે. જીવ્યાં કરતાં જોયું ભલું ને જોયા કરતાં જાણ્યું ભલું….ભલું થાજો તમ સંધાયનું કે આ રાગે ચડ્યા, ને બધાંને ઈનો લાભેય થ્યો.

 તમારી ટપાલોમાં મેં જોયું કે અક્ષર અને શબદનો ભાતભાતનો વપરાશ કેવો હોય છે તે તમે લખ્યું હતું. બોલચાલની હારોહાર્ય કેહવત, ગીત, વારતા વગેરેમાં શબદોનો કેવો કેવો ઉપયોગ થાય છે તે બધું વાંચીને મેં આપણા જુગલકિશોરને વાત કરી તો એમણે મને એક ચિઠ્ઠી લખીને મોકલેલી ! એમાં એમણે લગનગાળો હાલે છે એટલે લગનગીતોની વાતું લખીને તમારી સઉની વાતને જ આગળ ધકેલી લાગે છે ! જુઓ, એમની ચિઠ્ઠી જ આખી ને આખી અહીં ઠબકારી દઉં છું.…તમે સઉ જાતે જ એને વાંચો બીજું સું ?!

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

“શબ્દ બે સ્વરૂપે આપણી સમક્ષ હોય છે :

આંખેથી દેખાતો (એટલે કે વંચાતો શબ્દ) અને કાનેથી સંભળાતો શબ્દ. (‘શબ્દ’નો એક અર્થ ‘ધ્વનિ’ પણ થાય છે !)

“લખાયેલો શબ્દ તો આપણા વ્યવહારોમાં રોજિંદી બાબત છે અને બોલાતા શબ્દરૂપે તો તે શ્વાસોસ્છવાસ જેટલો ક્ષણેક્ષણનો હોય છે !

 “વ્યક્તિગત રીતે જોઈએ તો કોઈ પણ વ્યક્તિને શબ્દ સાંભળવા માટે કાન ફક્ત બે જ હોય છે પણ ધ્વનિનો ધસારો તો ચારે દિશાથી અને ભાતભાતનાં માધ્યમોથી થતો રહે છે. “લોકોનાં મોં બંધ કરી શકાતાં નથી” એ જ રીતે અવાજને ફેલાવનારાં વાજિંત્રો અને અનેકાનેક અવાજ ઓકતાં ઉપકરણોને પણ અટકાવી શકાતાં નથી. મ્યુઝિક તરીકે ઓળખાતા ‘અર્થ રહિત’ અવાજોને બાદ કરીએ તો સંગીતનો સાથ લઈને ‘સાર્થશબ્દો’ આપણા કાનોમાં સતત પ્રવેશતા હોય છે. 

 “સંગીતનો સાથ લઈને આપણને મળતા શબ્દોની વાતે, લગ્નની ચાલી રહેલી આ ઋતુમાં લગ્નગીતો ન સાંભરે તો જ નવાઈ ! લગ્નગીતો લગ્નપ્રસંગનો વૈભવ હતો એક જમાનામાં ! આ ગીતો પાછાં અર્થસભર હતાં. લગ્નગીતો એટલે લગ્નપ્રસંગની શોભા અને શિખામણ !!

 “૬૫ વરે પહેલાં અમે લોકો દસેક વરસનાં હઈશું. લગ્નપ્રસંગે ક્યાંય જવાનું થાય એટલે નવાં કપડાં, સારુંસારું ખાવાનું, આઘેઆઘેનાં સગાંઓનેય ઓળખવાનું, નવા ગામ કે શહેરને જોવાજાણવાનું, દોડાદોડી ને ધમાચકડી વચ્ચે કાનોમાં સતત પ્રવેશતાં રહેતાં લગ્નગીતોની મધુરી સુરાવલિઓ !!

 “ઉપરોક્ત છ–સાત બાબતોમાંની છેલ્લે મુકાયેલી બાબત – પેલી મધુર સુરાવલિઓ આજે પણ ભુલાતી નથી ! આજના જમાનામાં લગ્નો ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનો અતિરેક હોય તેવું લાગ્યાં કરે છે. વ્યવહારો–ખાણીપીણી–વૈભવ–પ્રદર્શનો–ધ્વનિવિસ્ફોટ જેવાં ડીજેના ઘોંઘાટ વચ્ચે “લગ્નવિધિ” તો જાણે કે સંકોચાઈને ખસિયાણી જ રહેતી જણાય છે.

 “જૂના સમયમાં શાસ્ત્રીયવિધિ, વહેવારો, સંબંધો વગેરેની જોડાજોડ જેમનું સ્થાન અને માન રહેતું–સચવાતું તે હતાં લગ્નગીતો ! લગ્નમાં એક પણ વિધિ એવી નહોતી કે જેને માટેનું કોઈ ગીત ન હોય !! એકેએક પ્રસંગનાં ગીતો. ભાવસભર, અર્થસભર અને ‘તેલની ધાર જેવો લય’ ધરાવતાં ગીતોને હું એ જમાનાનાં લગ્નોનું અ–નિવાર્ય અને અનભિગ્ન અંગ માનું છું.

 “વહેલી સવારે, ભળભાંખળું થયું ન થયું હોય તેવે સમયે બહેનો ઢુંગલું વળીને બેઠી હોય; મહેમાનો ઝાઝાં હોય એટલે મોટાભાગની મહિલાઓએ માથે ઓઢ્યું હોય અને ગણેશ પરમેશરના નામથી આરંભીને ઘેનમાં નાખી દે એવા મધુરા સ્વરમાં અને તાલમાં એકસરખા લય સાથે તેઓ પાંચેક ‘પરભાતિયાં’ ગાય ! આ પરભાતિયાં એના અસલ સૂર અને ઢાળમાં કોઈને મળી આવે તો એને આ પત્રો નિમિત્તે મૂકવાં જેવાં છે ! એમાંનું એક તો આજેય રુંવાટાં બેઠાં કરી દે તેવું છે. એ ગીત મનમાં ક્યારેક જાગી જાય છે ત્યારે ૬૫ વર્ષો ક્યાં વયાં જાય છે તે સમજાતું નથી ! લગ્નસ્થળે ક્યાંક ખૂણામાં સૂતેલો હું મને કલ્પીને છાનોમાનો એ હલકભર્યો લય માણી લઉં છું…..(શબ્દોમાં જોકે ક્યાંક ભૂલ હશે….)

 “નમો નમો નારાયણ રે,

લેજો લેજો ચારે દેવનાં નામ હર……નમો નમો નારાયણ રે !

દ્વારકામાં રણછોડરાયને સમરિયે રે,

લેજો લેજો ચારે વેદનાં નામ હર………..’

 “લગ્નગીતો એટલે ફક્ત સંગીત ને લયતાલ માત્ર નહીં; લગ્નગીતો એટલે લગ્નપ્રસંગને શોભાવનારાં અને એકેએક પ્રસંગે કોઈ ને કોઈ શિખામણો ને સંદેશાઓ પ્રસરાવતા અર્થસભર શબ્દો !!

 “શબ્દનો મહિમા કોઈથી પૂરો ગવાયો છે કે હું કોઈ દાવો કરી શકું ભલા ?! શબ્દનો મહિમા ગાવા માટેની પૂરેપૂરી શબ્દશક્તિ ખુદ સરસ્વતી સિવાય કોની કને હશે ?

 – જુગલકિશોર.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

તો, બેન્યું મારાં !

વાંચ્યું ને જુગલકિશોરે લખીને મને મોકલેલું ચિઠ્ઠીનું લખાણ સઉએ ? જો વાંચ્યું, તો હાંઉં !

બાકી આંય બધાં સારાંનરવાં છયેં. તમારાં સઉનાં ક્ષેમકુશળ માગીએ. આમ ને આમ ક્યારેક ટપાલ લખતાં રેજો પાછાં. સારું લાગે છે.

સઉને માપ પરમાણે પરણામ ને આશીર્વાદ. 

 લિ. જુભાઈ.

 

Advertisements

મુક્તક

પીડા તો સાવ પોતીકી ને વેદનાને છું વ્હાલી.

ભાંગવા જાઉં કોઈની ત્યાં, મારા જ ઘરમાં મ્હાલી!

છાની છે વાત જરા જોજો, બીજાંને ના કહેતાં,

કહી દીધી થોડી એમ જ મેં, પીધી’તી એક પ્યાલી.

પત્રાવળી-૨૧

રવિવારની સવાર…

પ્રિય મિત્રો,

આજે થોડાક શબ્દોથી તમને બધાને મળું છું. હું જે લખું છું તેના પરથી તમે મારા વ્યક્તિત્વનો આછેરો અંદાજ બાંધશો. કોણ કેવા શબ્દો વાપરે છે તેના પરથી તેની ઓળખ નક્કી થતી હોય છે. પોત પ્રકાશતું હોય છે. દાનત છતી થતી હોય છે. ઈરાદા વર્તાતા હોય છે. છેલ્લે તો માણસ જેવો હોય ને એવા શબ્દો એના મોઢેથી નીકળતા હોય છે, પેનમાંથી ટપકતા હોય છે અથવા તો કીબોર્ડની મદદથી સ્ક્રીન પર પડતા હોય છે. શબ્દો માણસની છાપ ક્રિએટ કરે છે. લેખકોનાં લખાણ પરથી વાચકો એક અભિપ્રાય બાંધતા હોય છે, વક્તાના બોલથી શ્રોતાઓ તેને માપતા હોય છે. માત્ર લેખકો કે વક્તાઓને લાગુ પડતું નથી. દરેક માણસને સ્પર્શે છે. આપણે કહીએ છીએને કે એની જીભ તો કુહાડા જેવી છે. જીભમાં ધાર કાઢવી કે જીભને સંવેદનાનો સ્પર્શ આપવો આપણે કેવા શબ્દો પસંદ કરીએ છીએ અને તેને કેવી રીતે રજૂ કરીએ છીએ તેના પર આધાર રાખે છે. શબ્દો બોલવાના હોય છે, ફેંકવાના નથી હોતા. ઘણા લોકો શબ્દોના છુટ્ટા ઘા કરે છે. શબ્દોને તો તમે જેવો આકાર આપો એવા બની જાય. એને તીક્ષ્ણ પણ બનાવી શકો અને તાજગી પણ બક્ષી શકો.

મને ઘણી વાર વિચાર આવે છે કે શબ્દો સામૂહિક છે કે વ્યક્તિગત? મારી રીતે તેનો જવાબ મેળવવાનો પ્રયાસ કરું છું. બધા માટે શબ્દો તો આખરે છે જે શબ્દકોશમાં છે. શબ્દકોશના શબ્દો સામૂહિક છે. જ્યારે તમે તેને વાપરો ત્યારે વ્યક્તિગત બની જાય છે. તમારા બની જાય છે. બાયલાઇન બતાવે છે કે શબ્દો વ્યક્તિના છે. લખનાર એના માટે જવાબદાર છે. શબ્દોનો અર્થ પણ સમજનાર ઉપર આધાર રાખે છે. હું કહેવા કંઈ માગું અને તમે સમજો કંઈ તો એમાં શબ્દોનો કોઇ વાંક નથી હોતો. કાં તો હું સરખું સમજાવી શક્યો અને કાં તો તમે સમજી શક્યા. એક સરસ ક્વોટેશન યાદ આવે છે, હું જે લખું કે બોલું એના માટે હું જવાબદાર છું, તમે સમજો એના માટે નહીં. શબ્દો જે મતલબથી કહેવાયા હોય અર્થથી સમજાય તો ઘણી મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય. આપણે બચાવ કરવો પડે કે મારો કહેવાનો મતલબ એવો હતો.

શબ્દોનું સૌંદર્ય જળવાવું જોઇએ. અયોગ્ય રીતે બોલાતા કે લખાતા શબ્દો શબ્દોનું અપમાન છે. શબ્દોની ગરિમા જાળવવાનું બધાને નથી આવડતું. આપણે જન્મીએ પછી અમુક સમય બાદ આપણને બોલતા આવડી જાય છે પણ શું બોલવું, કેવું બોલવું, ક્યારે બોલવું અને ક્યારે બોલવું ઘણી વખત આખી જિંદગી નથી આવડતું. અમુક લોકો લખે તો એવું થાય કે વાંચ્યા રાખીએ, બોલે તો એવું થાય કે સાંભળ્યા રાખીએ, બાકી તો એવું થાય કે હવે બંધ થાય તો સારું.

જેને શબ્દો વાપરતા આવડે છે સમજુ છે. ભણેલા હોય પણ શબ્દોના ઉપયોગમાં થાપ ખાઈ જતા હોય છે. આપણને ખુદને ઘણી વાર એવું થાય છે કે મારે આમ બોલવાની કે લખવાની જરૂર હતી. હવે સોશિયલ મીડિયાનો યુગ છે. દરરોજ લખાય છે. લાઈક મળે છે, કમેન્ટ્સ થાય છે અને સરવાળે લખનારો ઓળખાઈ જાય છે. શબ્દોને પણ શણગારી શકાય. શબ્દોનું બ્યુટીપાર્લર દરેકના દિલમાં હોય છે. આપણે શબ્દોને વાપરતા પહેલાં તૈયાર છે કે નહીં વિચારીએ છીએ? શબ્દોને તેજાબમાં બોળીને વાપરીએ ત્યારે કદાચ શબ્દોને પણ થોડીક બળતરા થતી હશે. એક બાળકની વાત યાદ આવે છે. એની મમ્મી એને રોજ ખિજાતી. કોઇ ને કોઇ બાબતે બેફામ બોલતી. એક વખત દીકરાએ બહુ સલુકાઇથી કહ્યું કે, મમ્મી તું મને ખીજા તેનો વાંધો નથી પણ પ્રેમથી ખીજા ને! આપણે શબ્દોને સારી રીતે વાપરી શકીએ. એના માટે પહેલા તો ખબર હોવી જોઇએ કે હું શબ્દોને સારી રીતે વાપરતો નથી. આપણને તો ખબર ક્યાં હોય છે?

હું કંઇ પણ લખતી વખતે એટલું ચોક્કસ વિચારું છું કે હું શબ્દો લખવા માટે પ્રામાણિક છું? લેખક પહેલા તો પોતાની જાત સાથે પ્રામાણિક હોવો જોઇએ. હું મારી સાથે પ્રામાણિક હોઉં તો વાચકો સાથે વફાદાર રહી શકું. જો હું પ્રામાણિક હોઉં તો શબ્દોના ઉપયોગ પાછળ રહેલો દંભ વર્તાઈ જવાનો છે. હૃદયમાંથી નીકળેલા શબ્દો હૃદય સુધી પહોંચે, બાકી તો અથડાઈને પાછા આવે. પડઘાની જેમ. પડઘા ક્યાંય પહોંચતા હોતા નથી. લખતી વખતે મારી આંખો થોડીકેય ભીની થાય તો વાચકની આંખમાં જરાક ભેજ વર્તાય. શબ્દોને હું પૂજાની સામગ્રીની જેમ વાપરું છું.

શબ્દો તો છે જે મને તમારા સુધી પહોંચાડે છે. હું તો મારા વાચકો માટે લખું છું. વાચકો લેખકને લેખક બનાવે છે. હું હંમેશાં કહું છું કે મારા માટે મારા વાચકો સર્વોપરી છે. તમને બધાને શબ્દોના સથવારે મળીને મજા આવી. આપણા શબ્દો અને આપણા સંબંધો સજીવન રહે સુંદર જિંદગી માટે જરૂરી છે.

પત્ર માટે પ્રેરનાર દેવિકાબેન ધ્રુવનો આભાર. આપ સહુને વંદનસહ શુભકામનાઓ. આવજો.

શબ્દપૂર્વક

કૃષ્ણકાંત ઉનડકટ,

મેગેઝિન એડિટર,

દિવ્ય ભાસ્કર,

અમદાવાદ.

e-mail : kkantu@gmail.com

પત્રાવળી-૨૦

રવિવારની સવાર- 

   

 પત્રસ્નેહીઓ,
યાદ આવે છે થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે સંદેશાવ્યહવાર માટે માત્ર અને માત્ર પત્રો જ ચલણમાં હતા. દૂરસંચાર જેવાં કોઈ માધ્યમ નહોતાં ત્યારે દેશ-વિદેશ સુધી 
પેન-ફ્રેન્ડનામથી વાતોનો, એકબીજા સાથે વિચારોના આદાન-પ્રદાનનો વ્યવહાર  શરૂ થયો હતો. આજે જ્યારે આપણે સૌ આ પત્રાવળીથી એકબીજાને મળ્યા વગર મળતાં થયાં છીએ ત્યારનો એ પેન-ફ્રેન્ડનો સમય યાદ આવી ગયો.

અને સાથે યાદ આવી ગયો દેવિકાબેને એમના પત્રમાં જેના છાંટણાં વેર્યા છે એ કાવ્ય સંગ્રહ – શબ્દોના પાલવડે’. એમણે જેને મનનો તરંગ કહ્યો એ કાવ્ય સંગ્રહ ખરેખર તો કેટલું મંથન માંગી લે એવો હતો એ વાંચીએ ત્યારે જ સમજાય. એમાં “શબ્દાંરંભે અક્ષર એક’ની પ્રત્યેક પદ્યકૃતિમાં દરેક શબ્દ કક્કાના એક જ અક્ષરથી શરૂ થતો હોય ત્યારે એમાં શબ્દો સાથે કેટલો મનોવ્યાપાર કર્યો હશે! એના માટે તો ખ, ઝ કે ટ જેવા અક્ષર પ્રયોગોથી લખાયેલ રચનાઓ  વાંચવી જ રહી.

ગયા પત્રમાં, દેવિકાબેને જ્યાંથી એ વાત કે વિચારને વિરામ આપ્યો, એ આ ‘અલંકાર’ કેટલો સોહામણો શબ્દ છે નહીંજેની સાથે જોડાય એની શોભા વધે. અલંકાર એટલે શણગાર, આભૂષણ, ઘરેણું. સામાન્ય જનથી માંડીને રાજ-રજવાડાં સુધી વિસ્તરેલા આ અલંકારથી તો આપણી આખેઆખી આભા બદલાઈ જાય છે ને!  અરે ! આપણે તો કાળા માથાના માનવી અલંકાર ધારણ કરીને રાજી થઈએ જ પણ જેણે માનવીનું સર્જન કર્યું છે એ ઈશ્વરને પણ આપણે અલંકૃત કરવામાં કેટલો રાજીપો અનુભવીએ છીએ !

પણ જેનામાં આંતરિક સૌંદર્ય છે એમને બાહ્ય અલંકારોની ક્યાં જરૂર? એવી વ્યક્તિ તો વાણી, વિચાર અને વર્તનથીય નિખરે. પણ ભાઈ, આપણે તો રહ્યા સૌંદર્યના ઉપાસક, એટલે આપણે તો વાણીને પણ અલંકારોથી સુશોભિત કરવાના. 

કહે છે ને કે આપણા મનના વિચારોને વધુ પ્રભાવક બનાવવા, આપણી સંવેદનાઓ કે ઊર્મીઓને વધુ સચોટ કે સબળ રીતે વ્યક્ત કરવા જેનો આધાર લઈએ છીએ એ અલંકાર તો સહિત્યની શોભા છે.  જેના થકી આપણે વિચારોને વાણીમાં મૂકી શકીએ છીએ એવા શબ્દોનેય આપણે અલંકારથી શોભાવીએ છીએ ને? મનના વિચારોને વધુ પ્રભાવક બનાવવા , આપણી સંવેદનાઓ કે ઊર્મીઓને વધુ સબળ રીતે રજૂ કરવા જેનો આધાર લઈએ છીએ એ અલંકાર તો પદ્ય અને ગદ્યસાહિત્યની શોભા છે. શોભા વગર તો જાણે બધું અધૂરું.

શબ્દથી જ્યારે વાક્ય કે પંક્તિ વધુ સચોટ બને ત્યારે એને નામ આપ્યું શબ્દાલંકારનું અને વાક્યમાં અર્થનો ઉમેરો થઈ જે વૈભવ વધે એ અર્થાલંકાર. દેવિકાબેને કહ્યું એમ ચાલીસ જેટલા અલંકારો જેમાં હોય એ ભાષાનો વૈભવકે ઠાઠભારે ન કહેવાયહવે આ ભાષાનો ‘વૈભવ’ કે ‘ઠાઠ’ શબ્દ વાપરું ત્યારે અર્ધમૂર્છિત લક્ષ્મણમાં ચેતના પ્રગટાવતી સંજીવનીના જાદુ જેવો ચમત્કાર સર્જતા શબ્દો, કશીક ચેતના પ્રગટાવતા શબ્દો માનસ પર ટકોરા દે અને ત્યારે યાદ આવે શ્રી રઈશ મનીઆરની આ રચના

ધરાનું કાવ્ય થયું વ્યક્ત એક કૂંપળથી

ગગનની દાદ મળી એક બૂંદ ઝાકળથી….

હવે આ વાત પર તો કવિશ્રીનેય દાદ આપવી રહી. માત્ર બે પંક્તિઓમાં સમાતા શબ્દોથી કેટલી સરસ વાત કહી દીધી? એક નાની અમસ્તી કૂંપળ અને ઝીણકા અમસ્તા ઝાકળના બૂંદે દીધેલી દાદથી આખી સૃષ્ટિ સજીવ કરી દીધી.

નથી ફિકર કે ધકેલે છે સૂર્ય પાછળથી

મને આ તાપમાં પડછાયો દોરે આગળથી”…

પડછાયોય આપણને દોરે કે સૂર્ય પાછળથી ધકેલે એવી કલ્પનાથી તો પડછાયાનેય સજીવ કરી દીધો. 

સમંદરો તો ઘૂઘવવા છતાંય ત્યાંના ત્યાં

નદી વધે છે લગાતાર મંદ ખળખળથી….. 

ચિત્રમાં જેમ રેખાની સાથે રંગ ઉમેરાય અને ચિત્ર સજીવ બની જાય એમ શબ્દોથી વાતાવરણ ચેતનવંતુ બની જાય એય શબ્દોનો ચમત્કાર સ્તો. મને તો આ શબ્દોથી સજીવ થતી સૃષ્ટિ જ ખૂબ સ્પર્શી જાય છે.

અને શબ્દોમાં કેવો તે જાદુ છે તે આ શ્રી પ્રિયકાંત મણિયારની રચનાથી અનુભવાય. કુશળ ચિત્રકાર એક લસરકામાં ચિત્રને જીવંત બનાવી દે એવી રીતે જાણે એમના શબ્દોથી ગોકુળ-વૃંદાવન આખી સૃષ્ટિમાં રેલાઈ ગયાં

આ નભ ઝૂક્યુ તે કાનજી, ને ચાંદની તે રાધા રે

સરવરજળ તે કાનજી, ને પોયણી તે રાધા રે,

આ બાગ ખીલ્યો તે કાનજી, ને લહેરી જતી રાધા રે,

આ પર્વત-શિખર તે કાનજી, ને કેડી ચઢે તે રાધા રે,

આટલા સરળ શબ્દોથી પણ જાણે પ્રકૃતિનાં તત્ત્વોને રાધા-કાનજીના સ્નેહનો પાસ લાગ્યો ના હોય એવું અદ્ભૂત વાતાવરણ સર્જી દીધુ. આકાશથી ધરતી સુધી નજર માંડીએ ત્યાં સુધીનાં તત્ત્વોને કાનજી-રાધાના સ્વરૂપે મઢી દીધાં છે. સરવરજળને કાનજી કહે ત્યારે એના નીલવર્ણા પાણી પર ખીલેલી પોયણી આપોઆપ રાધાસ્વરૂપ ધારણ કરી લે. ખીલેલો બાગ જો કાનજી હોય તો એમાં વણદેખી પણ તનને સ્પર્શી જતી ,મનથી અનુભવાતી લહેરખી તો રાધા જ હોય ને!  આગળ વધીને જ્યારે કેશ અને સેંથી સ્વરૂપે સૌભાગ્ય જોડાય કે  કાનજી-રાધાને લોચન અને નજરુંમાં ઢાળી દેવાય ત્યારે તો સૃષ્ટિની સાથે દુન્યવી તત્ત્વો જોડાઇ જતાં લાગે. કવિ જ્યારે દીપમાં કાનજીનું પ્રાગટ્ય જુએ અને આરતીમાં રાધાને કલ્પે ત્યારે તો મને દરેક ઝગમગતાં દીપ અને આરતીમાં  રાધા-કૃષ્ણ જેવો એક અદ્વૈતભાવ જ અનુભવાયો છે.

આ જ તો છે શબ્દોથી સર્જાતી એક અર્થપૂર્ણ સૃષ્ટિ. કોઈ નિપુણ જાદુગર સ્ટેજ પર પલક ઝપકાવતાંની સાથે કંઈ કેટલાંય ફૂલો ખીલવે તેમ શબ્દો પણ નજર સામે આખું ગુલશન ઊભું કરી દે. મને તો આ શબ્દોથી સજીવ થતી સૃષ્ટિ સાચે જ ખૂબ સ્પર્શી જાય છે.  મિત્રો,આપ સૌને  કેવું લાગે છે ? જણાવશો ને?

રાજુલ કૌશિક

સંવાદ ગીતઃ

સૂરજ એક દિ’ કહે ચાંદને, તુજથી વધુ ધરતી હું ચાહું,
રાતનો શ્યામલ ઘૂમટો હટાવી  ચહેરે ઉજાસ પથરાવું.
તું તો ચંદ ઘડીથોડોક, ને વધતો ઓછોમળતો.
વળી સંતાતો, વાદળ પાછળએવું ઘણું યે કરતો.

ચાંદ કહે, વાત તારી સાચી પણતું તો એને તાપતો રહે.
હું ઘડી થોડીક મળું , પણ શીતલ-પ્રેમથી ઠારતો રહું.

પવન આડે આવી બોલ્યો, બંધ કરો બકવાસ તમારી.
મન ફાવે તો આવોજાઓ, બણગાં  ફૂંકો ખોટાં ભારી?
સતત વહો જો મારી જ્યમ, તો જાણું લાગણી લીલીછમ.
રહું અવિરત  ચારેદિશ
મહેંકાવું શ્વાસે ગુલશન સમ.

ના રહેવાયું મેઘરાજથીસાંભળી ખોટા  વાદવિવાદ,
કહેવરસું  મન મૂકીનેભીંજવું  ધરતી અનરાધાર.
ઢોલનગારાટહૂકા સાથે મેઘધનુષ ને વીજ ચમકીલી,
જઈ  પહેરાવું  લીલી ચુંદડીસ્નેહે હસાવું ખીલી ખીલી.

સાંભળી મલકીધરતી વિચારેસૂર્ય,ચાંદ,પવનવરસાદ;
અગર જુએ જો મૂંગું ભીતર, તો જ સાંભળે અંતરનાદ.

કદી તપી પેટાળે ફાટું
કદી હું વાવાઝોડે કંપુ,
જલપ્રપાતે દૂર તણાઉં, વળી કદી અંધારું ઓઢું.
વ્હારે ત્યારે કોણ આવે છે
આજ લગી હું ના પ્રમાણું.
ધૈર્ય, કસોટી,પીડા, જગની  જુગજૂની  હું પિછાણુ.

અલ્પ
અતિના વાદો છોડીમન સમતલ કરી જાણું.
હર મોસમના રંગ ઢંગ સંગ, ખેલું ગણી નજરાણું.

પત્રાવળી- -૧૯  

રવિવારની સવાર

પ્રિય પત્રયાત્રીઓ,

મારા છેલ્લા પત્ર પછી તો ઓહોહો…પત્રોનો વરસાદ વરસ્યો અને સમય તો વહેતો ચાલ્યો.

‘ખાયણાં’ શબ્દથી શરૂ થયેલી વાતમાં રાજુલબહેને, ફટાણાં અને લગ્નગીતોનો સરસ માહોલ સર્જી દીધો અને જુગલભાઈએ ઝાડના પાનની જેમ મર્મરતા આપણા પત્રોને દૈનિક વાસરિકા અને દૈનંદિનીના શબ્દ-ઢાળે વાળ્યા! તેમના આ વસંતે કોળેલા, નવપલ્લવિત વૃક્ષની કલ્પનામાં વળી પ્રીતિબહેને એકથી વધુ શબ્દવિષયનાં શોભંતા પાન ખીલવ્યાં!

મિત્રો, સાચું કહેજો હોં! ‘કુત્તે કુમાર’વાંચીને કેટલું હસ્યાં? પણ કહું, મને તો વધુ મઝા આવી ગઈ વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારની. લય,પ્રાસ,અલંકાર તો મારા શ્વાસ-પ્રાણ. નાનપણથી જ મને પદ્યમાં બોલવું ગમે. ઘણીવાર તો વાતો પણ ગાવાની રીતે કરતી! અને એ રીતે ડાયરીઓ પણ ખૂબ જ લખતી. કેટલીક તો હજી આજે પણ મારી પાસે સાચવીને રાખી છે. મારા દાદીમા તો વળી ‘મૂઈ ગાંડી છે’ કહી મને ટપલી મારીને પછી ગમતું હસતાં..

દાદીમાના સ્મરણ સાથે, એ સમય અને રોહિતભાઈના ‘કાલ’ તથા ‘કાળ’ શબ્દનું સંધાન થયું. તેમની આ શબ્દની વિવિધ અર્થચ્છાયાઓની ખૂબ સરળ ભાષામાં થયેલ વાતો, કેટલી ગહન અને ઊંચી છે! શબ્દની આવી કમાલ, કલમની સાથે સાથે વિચારોને પણ ઓપ આપવાનું કામ કરે છે અને એ રીતે અંતરને મહેકાવે છે એમ નથી લાગતું?

આજે વર્ણાનુપ્રાસ અને અલંકારની જ વાત સવારથી મગજમાં ઘમ્મર ઘમ્મર ઘૂમરાયા કરે છે. તેથી એ વિશે જ લખું. થોડાં વર્ષો પૂર્વે મનમાં એક તરંગ જાગ્યો અને વર્ણાનુપ્રાસમાં ‘ક’થીજ્ઞ’ સુધી લખવાની ઘેલછા ઊપડી. કેટલાક નમૂના ટાંકું જેમાં દરેક શબ્દ એક જ અક્ષરથી શરુ થાય છે. જેમ કે,

ઝરૂખેથી ઝૂકી ઝરણા ઝૂમે, ઝૂમક ઝૂમક ઝાંઝર ઝૂમે,
ઝરમર ઝરમર ઝીણી ઝીણી ઝંખના ઝાકળભીની ઝૂલે.

પહેરી પાયલ પનઘટ પર, પનિહારી પલકે પાંપણ પલપલ,
પાથરી પાનેતરનો પાલવ, પહોરે પોકારે પ્રીતમ પ્રીતમ

કોમળ કોમળ કરમાં કંગન, કંચન કેરાં કસબી કંકણ,
કંઠે કરતી કોકિલ કૂજન, કુંવારીકાના કાળજે કુંદન.

અને આ રીતે તો દરેક અક્ષર પર લખ્યું. તમને થશે કે  ‘ણ’, ‘ળ’, ‘ક્ષ ‘, ‘જ્ઞ’ અને ‘ખ’ જેવા અક્ષરો પર તો કેવી રીતે લખાય? પણ મિત્રો, શબ્દો પર ખૂબ, કઠણ, માનસિક વ્યાયામ/કસરત કરીને પણ મારો ઘેલો તરંગ પાર પાડ્યો. અલબત્ત, ણ અને ળ જેવા અઘરા અક્ષરો માટે એક જુદો, નવો અભિકોણ અપનાવ્યો. ક્યારેક એની પણ રસપ્રદ વાત કરીશું.

 હા, તો ઉપરનાં ઉદાહરણો તો એક જ વર્ણથી શરુ થતા શબ્દની વાત હતી. પણ અલંકારો તો મારા અભ્યાસ પ્રમાણે ૪૦ જેટલા છે જેમાં મુખ્યત્ત્વે શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર એમ બે વિભાગમાં વહેંચાયેલ છે. એક સરખા ધ્વનિ/નાદ ઉત્પન્ન કરતા,સંભળાતા શબ્દોનો પણ એક અલગ અલંકાર. ખરું કે નહિ? 
ઉદાહરણ તરીકેઃઃ ઘનન ઘનન ગરજત નભમંડળ, કરત ક્યાંક કલરવ ખગ તરુવર.
છલ છલ છલકત જલ સરવર પર, નાચત મંગલ મયૂર મનોહર.
પલપલ શબદ લખત મનભાવન, ઝરત પ્રીત મન કરત પાવન.
મસ્ત મસ્ત બરસત અવિરત ઝર,ઝૂલત ઝૂમત શતદલ મધુવન પર.

આ શબ્દો વાંચતા વાંચતા જ ગવાતા લાગે. તમે જોશો કે આમાં મોટાભાગના શબ્દો કાનામાત્ર વગરના છે, એકસરખો ધ્વનિ સંભળાય છે અને અનાયાસે  જ તેમાં વ્રજ ભાષાની છાંટ/ઝલક પણ વર્તાય છે ને?

અરે, આ ધ્વનિના પણ કેટકેટલા પ્રકારો? વાદળનો ગડગડાટ, વીજળીનો કડકડાટ, ઝાંઝરનો ઝણકાર, કંકણનો ખણખણાટ, ઘંટડીનો રણકાર, વાસણોનો ખખડાટ, પાંદડાનો સળવળાટ, પવનનો સૂસવાટ વગેરે વગેરે. અંગ્રેજીમાં એને onomatopoeia કહેવાય છે. એ જ રીતે અબોલ પશુ-પંખીના તો આવા અગણિત અવાજ ! વિચાર કરો કે ગાય,કૂતરા,બિલાડી,બકરી,વાઘ, સિંહ,કે પછી કબૂતર, પોપટ, મેના, કોયલ.ચકલી, મોર વગેરેના પણ કેવા જાતજાતના અવાજો!! અને આ અવાજોને પણ પાછા આપણે શબ્દોમાં ઢાળીએ છીએ. ખરેખર, ખૂબ રસપ્રદ વિષય છે એમ નથી લાગતું શું?

તો મિત્રો, આ છે શબ્દોની સાથે સાથે અવાજોનો પણ અવનવો આનંદ. પ્રીતિબેનની વાત સાથે બિલકુલ સંમત કે, જૂના હોય કે નવા, બોલચાલના હોય કે કાવ્ય-પંક્તિમાંના, તળપદા હોય કે સંસ્કૃત, વર્ણસંકર હોય કે સાહિત્યના – શબ્દોનું કામ આ છે: રસપ્રદ રીતે, અસરકારક રીતે, પોતપોતાની રીતે, અલંકૃત થઈને ઉપસ્થિત થવાનું.

તો આજે આટલેથી અટકું. સૌ કુશળ-મંગળ ને?

દેવિકા ધ્રુવ

પત્રાવળી- ૧૮- ( વાચક-મિત્રો )

રવિવારની સવાર….. 

સાહિત્યજગતના આદરણીય અને https://niravrave.wordpress.com પર પ્રકાશ પાથરતાં શ્રીમતી પ્રજ્ઞાબેન વ્યાસ લખે છેઃ

મિત્રો,

ડાયરીનો સરસ તરજુમો સ્મરણમંજુષાઅને વાસરિકાકાકાસાહેબ કાલેલકરે કર્યો હતો, એમાં પણ શૈલી અને વાચનક્ષમતા હોવાં અનિવાર્ય છે.કલાપીના પત્રોકે કાકાસાહેબના લલિત નિબંધોમાં વાસરિકાનાં ઘણાં લક્ષણો જોવા મળે છે.. મહાદેવભાઈ અને કેપ્ટન જેમ્સ મેકમર્ડોની ડાયરી તો દસ્તાવેજ મનાય છે. આપણને રોજનાં ઘણા વિચારો આવતા હોય છે. એમ થાય કે આ અત્યારે નહિ પછી ક્યારેક નોંધી લેશું.પણ એ દિવસ આવતો નથી તેને પત્રદ્વારા ડૉ. છત્રારાની જેમ વિચારોના ઝરણાંમાં વહેતાં કરીએ કે પત્રયાત્રા કરાવીએ. આપણા બ્લોગર મા.નીલમ દોશી એ સ-રસ પત્ર યાત્રા કરાવી છે. તેઓ કહે છે – “પત્રોનું આ જ તો મહત્વ છે. એક વાર લખાયેલા શબ્દો તમને અનેકવાર ખુશી આપી શકે..તમે એમાં એકવાર નહીં અનેકવાર ભીંજાઇ શકો..

એક બીજી વાત. અમારા પ્રેમાળ આદિવાસીઓ ની આદિભાષા ની મઝા માણીએ.
છોકરો તેનાં પિતા અને કેટલાક સંબંધીઓ કન્યાને જોવા જાય છે. જો છોકરાને કન્યા ગમી જાય તો, પછી પિયાણનક્કી કરવામાં આવે છે. અમારો આ પિયાણ સગાઇ કરતા પ્રેમાળ લાગે તેવા પોહોતિયો વાલનાં છોડોને પાપડી બેસે તે ઉત્સવની અનુભૂતિ કરાવે અને ઉબાડિયા બોલતા જ સ્વાદ-સુગંધની લહેજત આવે છે. છાગ પાડવી તે સર્વશક્તિમાનનો ભાગ આપવો પછી તાડીની પણ જે પ્રેમથી છાગ પાડે તે અભિવ્યક્તી બીજા શબ્દથી ન આવે અને છાપાતિલક કરવાની વાત આદિકાળથી આવે. ત્યારબાદ અમીર ખુશરોની રચના-છાપતિલક સબ છીની રે મોં સે નૈનાં મિલાકે .આમાં છાપ એ મુસ્લિમના કપાળની છાપ અને હિન્દુઓના તિલક તરીકે શબ્દ પ્રયોજાયો.

પ્રજ્ઞા જુ.વ્યાસ

*****************************************************************************

‘ શબ્દસુધા’ અને ‘શબ્દ સથવારે’  માં અનુભૂતિઓને વ્યક્ત કરતાં રહેતાં ડો. ઈન્દુબેન શાહ લખે છેઃ

પત્રસાથીઓ,

શબ્દ કહ્યાગરો તો ખરો જ, તેને શબદ કહો કે શબ્દ કહો, બોલ કહો કે વેણ કહો, કોઇ ફરિયાદ નહી. આપ સહુ પત્રાવળીના સર્જકો કેવા સુંદર ભાતીગળ શબ્દોથી પત્રાવળીને સજાવી રહ્યા છો? હું રવિવારની રાહ જોતી હોઉ છું. શ્રી જુગલભાઈએ ‘વાસરિકા’ની પણ મઝાની વાત કરી.. મુરબ્બી વલીભાઇએ સુંદર પ્રાચીન તથા અર્વાચીન કવિઓના કાવ્યના ઉદાહરણ દ્વારા પદ્યમાં ભાવ વિષે વાત કરી, ગદ્યમાં જોઇએ તો એક જ શબ્દ જુદી જુદી જગાએ ફેરવીને મૂકવામાં આવે તો  કેવા જુદા જુદા અર્થ કરે છે? દા.ત.
‘પણ હું તને પ્રેમ કરું છું.’

હું તને પણ પ્રેમ કરું છું.
હું તને પ્રેમ પણ કરું છું.
હું તને પ્રેમ કરું છું પણ.

એક શબ્દ એક વાક્યમાં સ્થાન બદલીથી કેટલા ભાવનું સર્જન કરી શકે છે. શબ્દની તાકાત

રાજુલબેન, ૐ એકાક્ષરી શબ્દ કે અક્ષર? એકાક્ષરી લખવામાં પરંતુ બોલતી વખતે જણાય છે ઑમ અ ઉ અને મ ત્રણ અક્ષર એકાક્ષરીમાં સમાયેલ છે. ૐ કાર મંત્ર, પ્રણવ અનાદિ છે. અને પૂજા કે યજ્ઞ વિધિના મંત્ર ૐ થી જ શરૂ થાય છે, અને પૂર્ણાહુતીના મંત્ર પણ ૐથી જ શરૂ થાય છે

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।

ૐ ના રટણમાં જાગૃત, સ્વપ્ન સુષુપ્ત ત્રણે સ્થિતિનું સુચન..ૐ કાર ૐ કાર મન ધ્યાન ધર ૐ કાર

 **********************************************************

‘મન માનસ અને માનવી’ નામના બ્લોગમાં લખતા રહેતાં પ્રવીણાબેન કડકિયા લખે છેઃ

ગુજરાતી ભાષાના પ્રેમીઓ,

પત્રાવળીના પત્રો વાંચીને અને લેખનકળા પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે ‘સરગમ’ શબ્દ વિશે કંઈક લખવા મન મોહ્યું.

સરગમશબ્દની મધુરતા તો જુઓ.  જાણે તેના અંગ અંગમાંથી સંગીત ન સરતું હોય ! ખરેખર, સરગમસંગીત દર્શાવતો શબ્દ છે. આ ચાર અક્ષરનો બનેલો શબ્દ તેમાં છૂપાયેલા સાતેય અક્ષરનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. તેના ઉચ્ચાર સાથે જાણે મુખમાંથી સંગીત ન સરતું હોય એવો ભાવ થાય છે. તેના પ્રયોજન દ્વારા આપણે સમજી જઈએ છીએ કે, આ કાવ્યમાં, વાર્તા યા નિબંધમાં સંગીતનું આલેખન હશે. સરગમશબ્દ તેમાં છુપાયેલા આરોહ અને અવરોહને  આડકતરી રીતે પ્રદર્શિત કરવા શક્તિમાન બને છે. તે સમજવા તેનો અભ્યાસ જરૂરી છે, તેની સાધના આવશ્યક છે. સંગીતની સાથે જેને સીધો સંબંધ છે તેની પાવનતા પિછાણવી પડે છે. તે કલા છે. કલાની ઉપાસના એ ઈશ્વરની ઉપાસના સમાન છે. તેને કાજે ધીરજ, લગની અને ઉત્કંઠા સતત હોવા જોઈએ. સરગમના સાત સૂરોની સાધના, તેની રાગ રાગિણીની પહેચાન અને અભ્યાસ અણમોલ છે.

સરગમશબ્દને કોઈ ઘરેણાની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. મતલબ સ્વર કે વ્યંજનની સીધી યા આડકતરી  સહાયતાની જરૂર નથી.  જેવા કે કાનો, માત્રા, હ્ર્સ્વ ઇ, દીર્ઘ ઈ, હ્ર્સ્વ ઉ કે દીર્ઘ ઊ. ન તો તેને જોડાક્ષર છે.  અનુસ્વાર કે વિસર્ગની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. ચાર અક્ષરનો આ શબ્દ કોઈના પણ ટેકા વગર સક્ષમ છે. સરળ કેટલો છે.  સરગમ, શબ્દનો ઉચ્ચાર કરવામાં જીભને કસરત પણ કરવી પડતી નથી.

ગદ્ય અને પદ્ય બન્નેમાં વપરાતો શબ્દ સરગમસરળ ઉચ્ચારણ અને સુમધુર ભાવવાહીથી ભરપૂર  છે. જેના દ્વારા સર્જક સફળતાની ટોચે બિરાજી પોતાના અંતરને ઠાલવી વાચકોના દિલ જીતવામાં કામયાબ બને છે. તેમને રસમાં તરબોળ કરી ભાવની ગંગામા સ્નાન કરાવી પાવન કરે છે.

કદાચ આ શબ્દ સરગમનામની સ્ત્રીનું પણ હોઈ શકે ? જેના કાર્યમાં, યા વર્તનમા સંગીતની છાંટ ઉભરાતી નજરે ચડે. શું કહો છો?

મિત્રો, આજે તમારી સમક્ષ, ‘સરગમજેવા શબ્દનો માધુર્ય સભર પ્રવાસ આદર્યો. આશા છે આ પ્રયાસ આપને ઉચિત લાગ્યો હશે.

 પ્રવીણા કડકિયા