શબ્દાંજલિઃ

મુ. ચિનુ મોદીઃ

૨૦૦૯માં માત્ર એક જ મુલાકાત…પણ યાદગાર. તે પછી છેલ્લાં બે વર્ષથી ફોનની ઘંટડી રણકે  ને “હ્યુસ્ટન આવું છું, તારે ત્યાં જ રહીશ.” કહીને ફોન મૂકી દેતા. એ અવાજ  હજી ઘણીવાર સંભળાય છે. તેમની નાદુરસ્ત તબિયતે યારી ન આપી ને હ્યુસ્ટન આવવાનું પછી બન્યું જ નહિ..

આજે તેમને  આ શબ્દાંજલિઃ

બારણું ખોલીને પાછું વાસતા ક્યાં વાર લાગે ?
આંખ ખોલીને પછીથી મીંચતા ક્યાં વાર લાગે?

કાલ જે ‘ઇર્શાદ’ કે’તા, આજ ના દેખાય અહીં ને,
એટલે  મુશાયરા સૂના થતા ક્યાં વાર લાગે?

કાંકરી રોજે  ખરે ગઢની  કદી જાણે ન કોઈ
મોભ તૂટે, છત પડે તે,જાણતા ક્યાં વાર લાગે?

“કાલ, આજે,આવતી કાલે” શું લીલા છે બધી આ?
નીકળી  “છે”ની ગલીથી “હતા” થતા ક્યાં વાર લાગે?

આ જગત કરતું રહે છે મૂલ્ય સિકકાનું પછી પણ
જો કદર પહેલેથી હો તો, પામતા ક્યાં વાર લાગે?

અક્ષરો અ-ક્ષર બને છે જાત ભૂંસાયા પછીથી
આભલે પહોંચ્યા પછી ટમટમ  થતા ક્યા વાર લાગે?

ભીડથી  ભરચક  સભામાં હાજરી ના હો છતાં યે,
શબ્દને પડધા બનીને આવતા ક્યાં વાર લાગે ?

રસદર્શનઃ ૫

clip_image001

http://webgurjari.in/2017/03/18/

મીરાંબાઈનું ભજન અને રસદર્શનઃ

जो तुम तोड़ो पिया, मैं नाही तोडू रे।
तोरी प्रीत तोड़ी कृष्णा, कौन संग जोडू॥

तुम भये तरुवर, मैं भयी पंखिया।
तुम भये सरोवर, मैं भयी मछिया॥

तुम भये गिरिवर, मैं भयी चारा।
तुम भये चंदा मैं भयी चकोरा॥

तुम भये मोती प्रभु जी, हम भये धागा।
तुम भये सोना, हम भये सुहागा॥

बाई मीरा के प्रभु बृज के बासी।
तुम मेरे ठाकुर, मई तेरी दासी॥ 

રસદર્શનઃ

સ્નેહ અને સર્વસ્વના સમર્પણની સુરીલી મૂર્તિ એટલે મીરાંબાઈ.. મીરાંબાઈ એક એવા કવયિત્રી હતાં કે જેમના કાવ્યો કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધી ગવાયા છે.

કૃષ્ણ પ્રત્યેના સાખ્યભાવમાં તેમણે ઘણાં ભજનો રચ્યાં છે અને મુખ્યત્વે વ્રજ અને મારવાડી ભાષામાં લખ્યાં છે. ઉપરોક્ત ભજન જો તુમ તોડો પિયા,મૈં નાહિ તોડું રે, તોરી પ્રીત તોડી કૃષ્ણા કૌન સંગ જોડું..માં શરુઆતથી જ કૃષ્ણ તરફ સંપૂર્ણ શરણાગતિ અને બિનશરતી પ્રીતની મક્કમતા ભારોભાર છલકે છે, અને તે પણ  ભક્તિની એક વરવી ગરિમા સાથે નીતરે છે. ન કોઈ અપેક્ષા, ગરજ કે ન કોઈ અરજ. અહીં તો કૃષ્ણને જાણે કે પડકાર છે કે જા, તારે પ્રીત તોડવી હોય તો છૂટ છે પણ હું નહિ તોડું!! કારણ કે મારે મન તો વિશ્વમાં એક જ પુરુષ છે. હું બીજા કોની સાથે જોડું?” પ્રેમની ચરમ સીમા તો જુઓ! કોઈ વિકલ્પ વગરનો આ પાકો નિર્ધાર, દોરી વગરનું આ મજબૂત બંધન કેવું અદ્વિતિય હશે? હ્રદયમાંથી સહજપણે આવતા શબ્દોની મસ્તી પણ પ્રેમભરી છે. એક જ નાનકડી પંક્તિમાં તો તોડો,તોડી,તોડું,જોડુંની શબ્દ-રમત ભાવોની અખિલાઈનું, તેની અડગતાનું અદભૂત દર્શન કરાવે છે.

મીરાંબાઈ પોતાના ઈષ્ટદેવની કલ્પના પતિ કે પ્રિયપાત્રના રૂપમાં કરતાં હતાં. તેથી તેની પ્રશસ્તિમાં કેટકેટલી ઉપમા, રૂપકો અને વિધવિધ શબ્દોના અલંકારો સજાવે છે. સૌથી પ્રથમ તે કહે છે કે, અગર તમે તરુવર છો, વૃક્ષ છો, તો હું પાન છું. તમે સરોવર છો તો હું માછલી છું.

तुम भये तरुवर, मैं भयी पंखिया।
तुम भये सरोवर, मैं भयी मछिया॥

અહીં પ્રતીકો પણ એવા કલ્પ્યાં છે કે જે અંતરની ભાવના છતી કરી આપે છે. એ રીતે કે વૃક્ષ તો પાન ખરી જાય તો પણ રહી શકે છે. જ્યારે વૃક્ષથી પાન ખરે એટલે ખેલ ખતમ. સરોવરનું જળ તો સદા સ્થિર થઈ વહ્યા જ કરે પણ માછલી પાણી વગર ન જીવી શકે. અહીં તરુવરસરોવરઅને પંખિયામછિયાનો પ્રાસાનુભાવ પણ આબાદપણે ઝીલાયો છે. તો તુમ ભયે અને મૈં ભયીની પુનરોક્તિ પણ મીરાંના મનોભાવમાં ઘેરા રંગ પૂરી ધારી અસરકારકતા ઉપજાવે છે.

આગળની પંક્તિઓમાં એ જ ભાવને વળી સહેજ અલગ રીતે મમળાવે છે.

 तुम भये गिरिवर, मैं भयी चारा
तुम भये चंदा मैं भयी चकोरा

અહીં મીરાંબાઈની નજર સામે કૃષ્ણ જુદા જુદા રૂપે કેન્દ્રિત થાય છે. પ્રેમમાં અત્ર તત્ર સર્વત્રતેમને કેવળ એક જ મૂરત દેખાય છે. એ કહે છે કે તમે જો પર્વત હો, ગિરિવર હો તો હું તો તેની આસપાસનું એક સામાન્ય ઘાસ છું. તમે જો ચન્દ્ર હો તો હું ચકોરા નામનું એક પક્ષી છું જે ક્યારેય ચાંદ પરથી પોતાની નજર ખસેડતું નથી. કેટલી અવિનાભાવી કલ્પના. અહીં ચારાની સાથે ચકોરા અને ચાંદના વર્ણાનુપ્રાસો પણ કાવ્યત્વની દ્રષ્ટિએ ખીલી ઉઠે છે.

ચારાનો બીજો અર્થ કેટલાંક વિદ્વાનોએ પર્વતની આસપાસ પવનને કારણે વહેતું નાનકડું ઝરણું પણ દર્શાવ્યો છે. ગિરિવર શબ્દપ્રયોગ સહજપણે જ ગોવર્ધનધારીની વાર્તા જગવી જાય છે. એક એક ઉપમા જાણે કે  પ્રેમની પારાશીશી બની જાય છે.

આગળની લીટીઓ,
तुम भये मोती प्रभु जी, हम भये धागा।
तुम भये सोना, हम भये सुहागा॥
આમાં પોતાને એક એવી વસ્તુઓ સાથે સરખામણી કરી છે કે જે મુખ્ય વસ્તુ ની સાથે જ મૂલ્યવાન બને છે. એ કહે છે કે પ્રભુ, તમે મોતી છો અને હું તો એક દોરો છું. દોરો મોતીમાં પરોવાય તો જ કિંમતી હાર બને. તમે તો અસલ સોનું છો અને હું તો માત્ર એની ચમક!! અહીં અભિવ્યક્તિનું એક વિશિષ્ટ રૂપ પ્રગ્ટ્યું છે. એક રુઢિપ્રયોગ છે કે સોનેપે  સુહાગાઅથવા તો અંગ્રેજીમાં કહે છે Gold and Glitter.. ભાષાની આ એક લાક્ષણિક રુઢ શૈલી પ્રયોજાઈ છે. એ ઉપરાંત અહીં પણ ધાગા,સોના,સુહાગાવગેરે સમાન ધ્વનિ ભજનની ધૂનને સુંદર નાદ પૂરો પાડે છે.

આખા ભજનને અંતે કવયિત્રી સમસ્તપણે ન્યોછાવર થઈ પ્રેમાધીન થઈ જાય છે.એ કહે છે કે,

बाई मीरा के प्रभु बृज के बासी।
तुम मेरे ठाकुर, मई तेरी दासी॥

હે વ્રજવાસી, તમે જ મારા માલિક અને હું તમારી દાસી. ભક્તિની આ એક ચરમ સીમા છે. જગતના અને જાતના તમામ ગુણધર્મો, ભાવો, સ્વભાવો બધું જ, પ્રેમપાત્રમાં ઓગળી જાય છે, વિલીન થઈ જાય છે,આધીન થઈ જાય છે. આ પ્રેમની મર્યાદા નથી, ભક્તિની પરાકાષ્ઠા છે, ઊંચાઈ છે. આભને આધાર નથી. છતાં એ ઉંચું છે કારણ કે,એ ચારે બાજુથી ઝુકેલું છે. હકીકતે તો ઝુક્યા કે ઉઠ્યાનો ક્યાં કશો ખ્યાલ રહે છે? આ દુન્યવી પ્રેમ નથી, દૈવી પ્રીત છે. આ સ્થુળ સ્નેહ નથી, સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ સાધના છે અને એ જ છે મીરાંની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિની અમરતા.

આ  પંક્તિઓમાં પણ વાસી,દાસીનો પ્રાસ ધ્યાનાકર્ષક છે, તો કોમળ મધુર ભાવ ભજનના લયમાં ઉમેરો કરે છે. આમ શરુઆતથી અંત સુધી આ ભજન સમગ્રતયા કૃષ્ણ સાથેનું તાદાત્મ્ય અને એકરૂપતાની ઝાંખી કરાવે છે. પદ્યનો લય અને  પ્રેમની ગતિ અત્યંત સહજ અને સરળતાપૂર્વક એક પવિત્ર માહોલ સર્જી દે છે અને ભાવકની આંખ સામે હાથમાં તાનપુરો લઈ ગલી ગલી ઘૂમતા મીરાંબાઈની શ્વેત મનોહર આકૃતિ તરવરે છે.

 

મીરાંબાઈનું આ ભજન વિવિધ સંગીતકારોએ સૂરોથી મઢ્યું છે અને અનેક ગાયકોના કંઠમાં  આજસુધી સચવાયું છે. અત્યંત મધુરતા અને કોમળતાથી ભર્યા ભર્યા આવા ભજનો છેલ્લે એ કહેવા પ્રેરે છે કે,
મેવાડની મીરાંને માધવની મમતા, મોંઘેરી મધુર મોરલીની મમતા,
મોહનના મોહક મુખડાની માયા, મેવાડની મીરાંને માધવની મમતા.

સાધક, સંત, ભક્ત કવયિત્રીને શત શત નમન.

અસ્તુ.

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ.

 

માર્ચનો મહિનો ફરે ને….

માર્ચનો મહિનો ફરે ને મા મને બહુ યાદ આવે.
એક ઝીણી વેદના બંધ બારણેથી બહાર આવે.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

દૂરથી ઉડતા આ પંખીના ટોળાં,
          ફફડાવી પાંખો કરે યાદોના મેળા;

ચાંચેથી ખોતરતા ભીતરનાં જાળાં,
          જાળેથી ખરતા જૂના તાણાવાણા….

ઉપસી છબી માની ફેરવતી પાના,
          લખતી રહેતી’તી, મનગમતા ગાણાં;

કહેતી કે વેરજો બેન,પંખીને દાણા,
           ને જાઓ જો દેશ, તો ગાયોને પૂળા..

અવગણજો પડે જો મનને કોછાલાં,
           વિવાદ ને વાદ ના કરશો કોઇ ઠાલા;

સંસાર તો  જાદુગરની છે માયા,
           અહીંયા ના કોઇને કોઇની છે છાયા….”

નિસ્પૃહી માતાની સ્મૃતિનાં ટોળાં,
          નીચોવે પાંપણથી આંસુની ધારા;

અર્પુ શું અંજલિ લઇ અક્ષરની માળા,
             શબ્દો પડે બહુ, ઉણા ને આલા….

દૂરથી ઉડતાં પંખીના ટોળાં,
             ફફડાવી પાંખો રચે મમતાના મેળા….

 

અનેરા અનાર દાણા

 દાડમને ખોલીને જ્યારે જ્યારે દાણા ફોલું ત્યારે  હંમેશા વિચાર આવે કે દાણાની આવી સુંદર ગોઠવણી કોણ કરતું હશે? કેવી રીતે થતી હશે ? કુદરત કે સુપ્રીમ પાવર? કેવો સુંદર રંગ અને કેવી નક્શીદાર અદભૂત ગોઠવણી? એક એક દાણાની આસપાસ ઝીણાં ઝીણાં પીળાં ફોતરાનું રક્ષણ! વળી રસ પણ કેવો મીઠો, કેવી રીતે અંદર ભરાતો હશે?

%e0%aa%a6%e0%aa%be%e0%aa%a1%e0%aa%ae%e0%aa%a8%e0%aa%be-%e0%aa%a6%e0%aa%be%e0%aa%a3%e0%aa%be

ખોલું ખોલું ને દિલ અચરજ ભરે, રસભીનાં દાણાઓ હાથમાં સરે.
એક એક કણ ને એક એક પડમાં,નક્શીદાર કેવી કરામત ઝરે.

ના દોરો, ના સોય, ના  યંત્ર ફર્યું,
કોણ રૂડેરું ગૂંથણકામ આ કરે?
જેમ સીવણના અદભૂત ટાંકા ભર્યું
કોઈ સુંદર મનોહર ભરત આ ભરે!!

અનેરા સર્જકની અનાર લીલા ! નીરખું નીરખું ને આ આંખડી ઠરે.

હીરાથી અમોલા, શ્વેત કે રતુંબડા,
બિલોરી કાચશા, આરપાર હૈયે અડે.
ઝીણા જતનથી સ્પર્શીને ફોલતા,
આંગળીના  ટેરવે ભીનાશ ફરે.
અનેરા સર્જકની અનાર લીલા ! નીરખું નીરખું ને આ આંખડી ઠરે.

***************************************************************
કહેવાય છે કે, ધરતીની ફાર્મસીમાં ઉગેલી આ દવા છે. તે ઈજીપ્તના લડવૈયાની તાકાત છે. પર્શિયન કન્યાને લગ્નની શુભેચ્છા તરીકે બક્ષિસ અપાય છે. તે ગ્રીસના લગ્નમંડપની શોભા છે. આપણે ત્યાં મહારાષ્ટ્ર અને ભાવનગરને દાડમની દેન છે.  યુરોપિયન આહારશાસ્ત્રી મીશેલી સ્કોફીરો કૂક અને અમેરિકન કૃષિખાતુ દાડમના આખા દાણાના ‘એન્ટી-એઈજીંગ’ ગુણને વખાણે છે. તે દેહની કિડની,ચામડી અને અંગોની સુરક્ષાનું કવચ છે. કારણ કે, દાડમ એન્ટીઓક્સીડન્ટ છે. કુરાન તો એટલે સુધી કહે છે કે, દાડમ સ્વર્ગના બગીચામાં પાકતું ફળ છે!!

 

 

રસદર્શન-૪

રસદર્શનઃ
કવિ શ્રી વિવેક ટેલરની એક કવિતા (પ્રણયગીત)નું રસદર્શન..

નજર્યુંની વાગી ગઈ ફાંસ..

ભરબપ્પોરે ભરમેળામાં નજર્યુંની વાગી ગઈ ફાંસ,
એક-એક પગલાના અધ્ધર થ્યાં શ્વાસ

દલડાની પેટીમાં સાચવીને રાખેલા 
ઊઘડી ગ્યાં સાતે પાતાળ;
ગોપવેલી વારતા હરાઈ ગઈ પલકારે,
ચોરીનું કોને દઉં આળ?
અલ્લડ આ છાતી તો આફરે ચડી, મારા તૂટે બટન, ખૂલે કાસ.

છાતિયું ધબ્બ ધબ્બ ધબકે છે, સૈં
અને ફૂટ્યા છ કાન આખા મેળાને
લાલઘુમ્મ ચહેરાનું કારણ પૂછો તો,
મૂઈ, ગાળો ન દઉં આ તડકાને?
મેળો બનીને હું તો રેલાઉં મેળામાં, ઊભ્યા-વહ્યાનો નથી ભાસ.

ખૂંટે ખોડાઈ ઊભી ઠેરની ઠેર હું,
ભીતર તો થઈ ગ્યું ચકડોળ;
ધ્રમ્મ-ધ્રમ્મ ચહુ ઓર લોહીમાં ઢબુકે 
વાંહે આવ્યો તુંનો ઢોલ. 
મારામાં શોધ નહીં મુને, ઓ જોગીડા! તારો જ માંહ્યલો તપાસ.

વિવેક મનહર ટેલર
(
૨૦-૦૧-૨૦૦૮)

જાન્યુ. ૨૦૦૮માં લખાયેલું આ ગીત  પહેલી વારમાં જ મનમાં વસી ગયું હતું. તે પછીની તરતની ગુજરાતી સાહિત્ય સરિતાની બેઠકમાં વાંચ્યું હતું. આજે ફરી શોધીને ખાસ વાંચ્યું અને રસદર્શન કરવાનું મન થયું.

ગીતનો ઉપાડ જ કેવું મઝાનું મેળાનુ ચિત્ર મનમાં ઊભું કરે છે? બપોરનો સમય, મેળો, માનવમહેરામણ, કોઈની નજર અને શ્વાસનું અધ્ધર થવું.. પ્રથમ બે પંક્તિમાં તો ઘણું ઘણું કહી દીધું અને તે પણ એકદમ અસરકારક રૂપક અલંકાર પ્રયોજીને..!” નજરની અનુભૂતિની એ તીવ્રતાને “વાગી ગઈ ફાંસ” અને “પગલાંના અધ્ધર થ્યાં શ્વાસ” જેવા શબ્દ અને પ્રાસ યોજીને જાણે વાચકની જિજ્ઞાસાને અધ્ધર કરી દીધી! આ શરુઆતની પંક્તિમાં જ આટઆટલું ભરી દેનાર કવિનું કવિકર્મ ઝળકી ઊઠે છે.

પહેલા અંતરામાં, તળપદી લોક-બોલીમાં  ગામડાની એક ભોળી મુગ્ધાનું વરવું વર્ણન મન હરી લે છે. પહેલવહેલો પ્રેમ અનુભવતી નાદાન છોકરીનું હૈયું કંઈક નવા અને જુદા ધબકારા સાંભળવા માંડે છે. ક્યાંય સીધી વાત નથી છતાં “કશુંક તો ચોરાઈ ગયું છે” ની લાગણી પછી મંથન તો જુઓ?” “ચોરીનું કોને દઉં આળ?”આ ચોરી  હકીકતે તો ગમી ગઈ છે ને? ને તે પછી તો કવિએ વિષયને અનુરુપ છોકરીના હાવભાવનું પહેલી પહેલી વાર થતી અંગભંગીનું વર્ણન કરી, જરી શૃંગાર રસની છાલક પણ “અલ્લડ આ છાતી તો આફરે ચડી, મારા તૂટે બટન, ખૂલે કાસ.”દ્વારા રંગભીની કરી છે. એક અંગડાઈ લેતી છોકરીનું ચિત્ર ઉભું થાય છે.

તે પછી બીજા અંતરામાં કવિતાનો, એના વિષયનો ક્રમિક વિકાસ પણ યથોચિત છે. કાચી કુંવારી એ વયમાં સૌથી પહેલી વાત સહિયરને કહેવાનું મન થાય એ રીતે “છાતિયું ધબ્બ ધબ્બ ધબકે છે, સૈં” કહીને કેવી ફરિયાદ કરે છે કે અહીં મારા ધબકારા વધી ગયા છે પણ  જાણે એ સંભળાય છે મેળાના લોકને! કાવ્યની નાયિકાના દિલની  અદ્ભૂત હિલચાલ ખૂબ જ સાહજિકતાથી અહીં ગૂંથાઈ ગઈ છે.  અત્યંત ઋજુતાથી પોતાના ગાલની લાલાશનુ કારણ પણ મીઠી રીસથી તડકાને સોંપી દઈ,મનમાં મલકતી અને શરમાતી છોકરી આપણી નજર સામે છતી થાય છે. “મેળો બનીને રેલાતી મેળામાં”એ શબ્દથી, માધુર્ય અને લયની સાથે મન-નર્તન સહજ પણે ઉભરે છે.

 ત્રીજો આખો યે અંતરો,એના શબ્દેશબ્દમા “ખૂંટે ખોડાઈ ઊભી ઠેરની ઠેર હુંથી માંડેની તું નો ઢોલમેળાને અનુરુપ ચકડોળ, ઢોલ ધ્રમ ધ્રમ, વાંહે વગેરે  તળપદા શબ્દપ્રયોગને કારણે વાતાવરણના મેળા સાથે પ્રેમમાં પડેલી મનોઅવસ્થા તાદૃશ બની ખીલી ઉઠે છે. છેલ્લી પંક્તિ મારામાં શોધ નહીં મુને, ઓ જોગીડા! તારો જ માંહ્યલો તપાસ.” અનેક અર્થછાયાઓ ઉભી કરે છે. ગમતું અણગમતું કરીને, જાણે કે પોતાની જાતને અળગી કરી, સ્રી સહજ ‘પ્ર્થમ અસ્વીકાર’નું બહાનુ બતાવતી દોષારોપણ તો સામા પાત્ર પર જ ઠાલવી દે છે!!! પ્રથમ પ્રણયની સંવેદનાનું આટલું નાજુક અને બારીક નક્શીકામ ! અને તે પણ એક પુરુષની કલમે! વ્યવસાયે ડોક્ટર એવા કવિએ તો હૈયાના એક્સરે (X-ray)નો રિપોર્ટ બખૂબી કંડારી દીધો!!

નખશીખ સુંદર લયબધ્ધ આ ગીત માનસપટ પર અમીટ છાપ મૂકી જાય છે. જેટલી વાર વંચાય એટલી વાર આ ગીત તાજું તાજું જ લાગે. કવિ શ્રી વિવેક ટેલરને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન. સાહિત્ય જગતને આવા જ ગીતો અમરતા બક્ષે એમાં કોઈ શંકા નથી.