ગુણ્યા ના કર….

સૂરત – ‘નર્મદ સાહિત્ય સભા’ અને ‘સાહિત્ય સંગમ’ ના સંયુક્ત ઉપક્રમે, 

કવિશ્રી બકુલેશ દેસાઈની આપેલ પંક્તિ ‘શૂન્ય ને શૂન્યથી ગુણ્યા ના કર.’ ને

આધારે,  તરહી મુશાયરા માટે રચેલ ગઝલઃ

શૂન્યને શૂન્યથી ગુણ્યા ના કર.
આમ ખોટું બધું ભણ્યા ના કર.

ભૂલી જા ને હવે જખમ, દોસ્ત!!
ઘાવ જૂના હુ ખણ્યા ના કર.

લોક તો સાંભળીજતા રહેશે,
તેથી  ફોગટ બધે રડ્યા ના કર.

છૂટ છે જા, બનાવ મહેલો,પણ
પોલી ઈમારતો ચણ્યા ના કર.

આવડે તો તું, ચોક્ખી ચાદર કર,
કોઈ નહિ કહે તને,વણ્યા ના કર.

Advertisements

પત્રાવળી-૯

રવિવારની સવાર….

નેટમોસાળે પત્રાવળી પીરસતી બહેનો,

‘મોસાળે જમણ ને મા પીરસણે’ એ કહેવત તો હતી તેમાં આ પત્રાવળીની પંગતે તમે ચચ્ચાર બહેનો ભાતભાતનાં વ્યંજનો પીરસવા બેઠાં એટલે સ્વાદસુગંધની રંગત જામી. એમ જરૂર કહી શકાય કે ‘નેટ–પત્રાવળીએ મિષ્ટાન્ન અને બ્લૉગરબહેનો પીરસણે’ પછી પૂછવું જ શું !

આ પત્રાવળી જો આમ જ પીરસાતી જ રહી તો સમજી લેજો કે થોડા જ સમયમાં પીરસીને પોરસાવાનું ને વાચકો માટે વાંચીને વરસવાનું થાય તો નવાઈ નહીં…..આ પત્રો વાંચીને તમારી આ પંગતમાં જમનારા તો વધશે જ પણ પીરસનારાં પણ વધવાનાં જ છે કારણ કે શબ્દને પીરસવાની જે મજા છે તેવી મજા તો બીજે ક્યાં દીઠી ?!

આરંભે દેવિબહેને શબ્દનો મહિમા ગાયેલો તેના પરથી મને યાદ આવ્યું કે શબ્દ બધે છે તે સાચું પણ ચિત્ર અને શિલ્પે તે સીધેસીધો હાજર નથી. દરેક કલાને પોતાનું માધ્યમ–સામગ્રી હોય છે તે જોતાં ચિત્રને રેખા અને રંગ માધ્યમો છે. રેખા ચિત્ર બનાવે છે તો રંગ, પછી તે ભલે ને પેન્સિલનો એક જ રંગ હોય પણ તે જુદાજુદા શેડ, ભાતભાતની છાયાઓ દ્વારા ચિત્રને ઉપસાવે છે.

સંગીતમાં સૂર અને તાલ માધ્યમો છે જેના વડે ધ્વનિ અનેક લીલાઓ કરે છે. શિલ્પમાં કોઈ ધાતુ કે માટી કે પથ્થર વગેરેને કોઈ ચોક્કસ રેખાઓ દોરીને વધારાનું મટિરિયલ દૂર કરતાં જ એક ધારેલી આકૃતિ ઊભી કરવામાં આવે છે. ચિત્રમાં જેમ પીંછી તેમ અહીં શિલ્પમાં ટાંકણું એ સાધનો છે….

નૃત્યની કલામાં તો શબ્દ, સંગીત, મુદ્રાઓ અને સંજ્ઞાઓના માધ્યમે સર્જક વ્યક્ત થાય છે……તો નાટકમાં તો લગભગ બધી જ કલાઓ એક સાથે સ્ટેજ પર પ્રગટ થાય છે ! કાવ્યશાસ્ત્રમાં નાટકને સૌથી ઊંચું સ્થાન અપાયું છે પણ ખરેખર તો એમાં બધી જ કલાઓ થોડેઘણે અંશે પ્રગટતી હોય છે…..

ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં ક્યાંક લખેલું તે અહીં એકાએક મને યાદ આવી ગયું….શિલ્પ અને નૃત્યને આ રીતે ઓળખાવી શકાય :

“થીજી ગયેલું નૃત્ય એટલે શિલ્પ અને થરકી ઊઠેલું શિલ્પ એટલે નૃત્ય !!”

 

કહેવતોની રંગત તમે બહેનોએ જમાવી તેથી મને કવિ શ્રી કિશોર મોદીની એક રચના યાદ આવી ગઈ જેમાં ૨૨ પંક્તિમાં ૧૧ કહેવત સરસ રીતે ગૂંથી છે !

કહેવતની કૃતિ

તે છતાંયે કોઈ પણ બોલ્યું નહીં,

પાપડી ભેગી ઈયળ બાફી હતી.

આ કરોળિયો કાં કરે જાળું ફરી ?

બાર સાંધે, તેર તૂટે હરઘડી.

ને હકીકત પાંગળી એવી થઈ,

સોય વેચી શેરીમાં લુહારની.

ઘાસને અફવા સુણી અચરજ થઈ,

ભાગવતની ભેંસને વાતો કહી.

આપણે શું, કોઈને ના કંઈ પડી,

કૂતરી દોહી, ગઈ શિયાળવી.

ભોળી ક્ષણને પાનખર જોઈ રહે,

હોય કમળો તે પીળું દેખે વળી.

કોનું ખેતર, તાપણું કોનું અને,

દવ બળે ત્યાં ઢેંચિયાની હાજરી.

છેવટે તેતર ટકાનો થઈ ગયો,

ક્યાંકથી એ વાત હોવાને મળી.

બંધ મૂઠીમાં હશે એક જ કથા,

કૂતરા ચાટે, દળે જો આંધળી.

કાળી ચકલી ભાગ્યની વાતો કરે,

વાત છે દીવા તળે અંધારની.

ને ખરેખર શ્વાસ નિરાધાર છે,

આપ મૂઆ, ડૂબ ગઈ દુનિયા પછી.

 

(એપ્રિલ, ’૭૬માં વિશ્વમાનવમાં પ્રગટ અને કવિના ‘મધુમાલિકા’માં છપાયેલી…કિશોરભાઈના સૌજન્ય અને આભાર સાથે)

 

આજે આટલું બસ !

લિ. જુભાઈનાં વંદન

એ પણ ઘણું છે.

તમે સ્મિત આપો છો, એ પણ ઘણું છે.
પધારો જો ઘેરે,ખુશી આંગણું છે.

 કદી પ્રેમ દ્વારે પહોંચો તમે જો
પછી તો બધું લાગતું વામણું છે!

પહેલું મિલન છે કવિતાને તારે,
મને તેથી લાગે કે સૌ આપણું છે..

ગમે તેટલી હો પ્રતિકૂળતાઓ,પણ
ટકાવે સદા, શબ્દનું તાપણું છે.

સજાવેલ માહોલ સ્પર્શી ગયો છે,
ઉમેરી લઉં ?એક અમી છાંટણું છે!!!

 

પત્રાવળી -૮

પત્રાવળી 

રવિવારની સવાર....

પત્રાવળીની પંગત અને સંગતના સંગી,

આ પત્રાવળી શબ્દે તો જાણે કંઇ કેટલા સંદર્ભો ખોલી આપ્યા. આજ સુધી ભુલાઇ ગયેલા આ શબ્દે તો જાણે અતીતના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. દેવિકાબેન, તમે કહો છો તે કહેવતો તો ઘર આંગણાની શાળા હતી. નાના હતા ત્યારે દાદી-નાની પણ કોઇ વાત સહેલાઇથી સમજાવવા માટે કહેવતોનો જ આશરો લેતા હતા ને? કહેવતોમાં  થોડામાં ઘણુ સમજાવી દેવાની વાત હતી. એવું ય બનતું કે દાદી-નાનીની વાતોમાં આવતી કહેવતોમાં અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો સરળતાથી પોતાનું સામ્રાજ્ય જમાવીને બેઠા હોય. આજે પણ ગુજરાતીમાં  કેટલાય અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો હશે જે આપણી વાતમાં અજાણતાં જ  ગૂંથાઇ જાય છે.

 કાણા મામા પાછળના કહેણા મામાની વાત કરી ને ? બિચારા મામા ! મા અક્ષરમાં બીજો મા ઉમેરાય ત્યારે જઈને એ વ્હાલસોયો શબ્દ મામા બને પણ કહેવતોએ તો મામાને ય કાણો કરી મુક્યો!  એવી જ રીતે કહું તો પત્રાવળી શબ્દ પણ ક્યાં રોજીંદા ચલણમાં હતો ? પત્રાવળીના બદલે પતરાળી જ સાંભળતા આવ્યા હતા ને? કદાચ પત્રાવળી શબ્દ તો એ પતરાળીમાં પીરસનારા અને ખાનારાને પણ જરા ભારભર્યો લાગતો હશે, નહીં?

 

આજે પત્રાવળીના અપભ્રંશ થયેલા પતરાળી શબ્દે મને એક ખૂબ રમૂજી વાત આજે યાદ આવી. વાત તો જૂની લગભગ ૪૦ વર્ષ પહેલાની છે. અમારા ઘરની બાજુમાં રહેતા વડીલ દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે એમના તેરમા નિમિત્તે અમારે એ સાંધ્ય ભજન અને ભોજનમાં એમના પરિવાર સાથે જોડાવાનું હતું. ભજન સુધી તો બધું બરાબર રહ્યું પણ ભોજન પીરસાતા અમારા માટે જરા મુશ્કેલી ઉભી થઈ. નીચે જમીન પર બેસીને પતરાળીમાં  પીરસાયેલી અનેક વાનગીઓ જોઇને અને સાચે જ ભુખ પણ લાગી હતી ( દેવિકાબેન અહીં તમારી પાણીના સંદર્ભમાં લખાયેલી એક બીજી કહેવત યાદ આવી)  એટલે સ્વાભાવિક રીતે મ્હોંમાં પાણી આવ્યું . લાડુ , ફુલવડી અને મેથીના ગોટા તો જાણે ખાઇ શક્યા પણ પડિયામાં પીરસાયેલી દાળ તો પુરી વગર કેવી રીતે ખવાય એની સમજ જ નહોતી પડતી અને એ ય મઝાની ચૂલા પર ઉકળેલી દાળની સોડમથી મન તરબતર થઈ રહ્યું. આજે પણ એ દાળની સોડમ યાદ આવે તો પડિયામાંથી દાળ ખાતા ન આવડવાની અણઘડતા પર હસવું આવે છે. બાજુમાં બેઠેલા બા જે ટેસ્ટથી દાળમાં પાંચે આંગળીઓ બોળીને દાળના સબડકા બોલાવતા રહ્યા અને સાથે બોલતા રહ્યા કે દાળ તો આંગળા ચાટીએ એવી થઈ છે પણ એવી રીતે દાળ ખાતા અમને તો ના ફાવ્યું તે ના જ ફાવ્યું.  આપણે રહ્યા ગુજરાતી એટલે દાળ વગર દહાડો શરૂ ના થાય અને દાળની વાત આવે એટલે એની સાથે જોડાયેલી અનેક વાત યાદ આવે જ.

કહે છે ને કે દાળ બગડી એનો દહાડો બગડ્યો- જમવામાં બધુ બરાબર હોય પણ દાળ આપણા ટેસ્ટની ના હોય તો બાકીના જમણની ય મઝા મરી જાય. અને કોઇવાર દાળ ટેસ્ટી હોય પણ ખાતા ના આવડે તો ય જમણની અડધી મઝા મરી જાય…

એવી રીતે દાળ બગડી એનો વરો બગડ્યો. – ટાણે અવસરે તો દાળ સબડકા બોલે એવી જ જોઇએ ને !   ઘણીવાર એક સાથે બે કામો થઈ જાય ત્યારે ખુશ થઈને આપણે બોલીએ છીએ કે, “દાળ ભેળી ઢોકળી પણ ચઢી ગઈ’. વળી સંગનો રંગ લાગે ત્યારે પણ નથી કહેતા કે, “દાળના સંગે ચોખો નર મટી નારી થયો”? .

– દાળભાતના સૌ ગુલામ.-જેનું અન્ન એના ગુણ ગવાય !-

દાળમાં કંઇ કાળુ છે’.  આમ તો એ કોકમ જ હોય જેના લીધે દાળના સ્વાદમાં ઉમેરો થાય તેમ છતાં આપણે – કંઇક ગોટાળા કે વાતમાં કંઇક રહસ્ય માટે દાળમાં કાળા કોકમને કેવા સપાટામાં લઈએ છીએ નહીં?

-‘દાળ રોટલી પર શુકરાના કરવા’. એટલે કે, દાળ રોટલીથી ગુજરાન ચાલવું અથવા અન્ન દેવતાનો આભાર માનવો.

તો ચાલો, આજે અહીં  આભાર શબ્દે વાચકોની પણ યાદ આવી. વાચકમિત્રોએ આ પત્રાવળીને જે આવકાર આપ્યો છે એના માટે એ સૌનો પણ આભાર માનીને આ પત્રની પૂર્ણાહુતિ કરું?  

અરે ! જતા જતા વળી આ પૂર્ણાહુતિ શબ્દથી મનમાં  એક વિચાર રમતો થયો..પૂર્ણાહુતિ તો મોટા ભાગે યજ્ઞ વગેરેની પૂર્ણતા દર્શાવતો શબ્દ છે; અને પૂર્ણાહુતિ તો ત્યારે જ થાય ને જ્યારે શરૂઆત થઈ હોય. હોમ-હવન કે યજ્ઞની શરૂઆત ૐ થી થાય છે. જાણે આખુ બ્રહ્માંડ એમાં સમાયુ. તો પછી આ એકાક્ષરી એવા ૐ ને શબ્દ કહીશું કે અક્ષર? …વળી એમાંથી મનમાં પ્રશ્ન ઉભો થયો કે આ શબ્દો જેમાંથી સર્જાયા એવા અક્ષરોનું ય પ્રાધાન્ય તો ખરું જ ને? શું કહો છો?

રાજુલ કૌશિક

ફરી ફરીને… વળી વળીને…

ફરી ફરીને, વળી વળીને, થાતું રટણ આ.
દિવસ ને રાત્રે, પ્રત્યેક શ્વાસે, તારું સ્મરણ, મા..
સદા પ્રસન્ન છું, ભિતર સુધી તું વહે છે મુજમાં,
નમી નમીને, ચહું સતત હું, તારું શરણ, મા..

પત્રાવળી-૭

રવિવારની સવાર

પત્રાવળી-૭

શબ્દોના સાથીદારો,

પત્રાવળી શબ્દમાંથી અર્થોના કેટલાં બધાં પર્ણો ફૂટ્યાં, નહિ? અને તે પણ મનોહારી વર્ણનાત્મક રૂપે! વાંચતા વાંચતા તો મનમાં દરેક અર્થોના કંઈ કેટલાંયે ચિત્રો,ચલચિત્રોની જેમ ઉપસી આવ્યા.

પ્રીતિબેનનાશબદઅનેભ્રમરશબ્દે તો મનમાં મનુભાઈ ત્રિવેદીનુ એક ગીત  ‘શબદ તો ભમરી થઈને ફરે, બારાખડીમાં બેઠો શબદ કીટ સમો કમકમે, .શબદ તો ભમરી થઈને ભમે ,. ગીત ખડું કરી દીધું. તો વળી ઉતરાણની આસપાસના દિવસોમાં જ પતંગના પેચને, કશાયે કાવાદાવાના પેચ વગર, ખોવાયેલી બુટ્ટીના પેચ સાથે સાંકળી દઈને, વિવિધ અર્થોને કથાત્મક રીતે એવા કહેવાયા કે મન મોહી ગયા!

પત્રમાં હવે શબ્દને વીંટળાયેલી એક બીજી નવી વાત કરું. ગઈકાલે  શોપીંગ મૉલમાં એક ઓળખીતા બેન મળ્યા. તેમના પતિ પણ સાથે હતાતે ખૂબ હસમુખા સ્વભાવના. મળીએ એટલે જે રીતે પૂછીએ તે રીતે મેં  તેમને પૂછ્યું  “કેમ છો? શું નવાજૂની?” જવાબમાં તરત બોલી ઊઠયા. ” નવી આવતી નથી અને જૂની જતી નથી!ને પછી અમે બધાં ખડખડાટ હસી પડયાં. છૂટા પડયાં પછી મને એના પરથી જૂની કહેવતો યાદ આવી ગઈ.

જૂના જમાનામાં આજના જેવી શિક્ષણ પ્રથા,વ્યવસ્થા કે સ્કૂલોકોલેજો હતી ત્યારે યાદ રહી જાય તેવી કહેવતો દ્વારા લોકશિક્ષણનું કાર્ય થતું. તેને પરિણામે ગામડાઓની અભણ કે ઓછું ભણેલી પ્રજાને પણ કહેવતો યાદ રહી જતી. આજે પણ જુઓ નેજૂના ગીતોની જેમ જૂની કહેવતો પણ લોકોની જીભ પર સચવાઈ રહી છે ને? મેં તો એમ પણ સાંભળ્યું છે કે, કહેવતો પર તો હવે યુનિ.માં વિદ્યાર્થીઓ પીએચડી પણ કરે છે! તમે જોશો તો કહેવતો પણ કેટલી બધી અર્થસભર અને કેવી મઝાની?

ક્યારેક દંભી ભગતો માટે એમ કહેવાતું કે, ભગત ભૂંગળી અને શેર ખાય ડુંગળી.વળી ડુંગળી તોગરીબોની કસ્તૂરીમનાય છે ને?કસ્તુરીની વાત થોડી આગળ ચલાઉં. ‘કસ્તૂરી’ એટલા માટે કહું છું કે તમને ગંધ આવે નહિ!!  કેટલી કાળજી રાખું છું તમારી, નહિ?! પહેલાંના સમયમાં કાઠિયાવાડના લુહાણાઓમાં કસ્તૂરીનો વપરાશ વધારે. તેના પરથી એક રમૂજી કહેવત આવી.”મૂળ રાતા ફૂલ ધોળાં,પાન જેવી ડુંગળી..લુવાણાની લાજ રાખી, ધન્ય માતા ડુંગળી.બીજી એક કહેવત યાદ આવી ગઈ તે કેપ્યાજ ખાધે કંઈ કપૂરની સુગંધ થોડી આવે?એટલે તમારામાંના કોઈને પણ કાંદાની ગંધ આવે તેથી વાતને અહીં પૂરી કરું!!

 બીજી એક રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઘણી કહેવતો એક કાનેથી બીજે કાને પહોંચતા સુધીમાં તો તેમાં રહેલાં શબ્દો કેવા અપભ્રંશ પામે છે! એક દાખલો આપું કે આપણે કહીએ છીએ અને સાંભળ્યું પણ છે કે, “નહિ મામા કરતા કાણો મામો સારો ” બરાબર?  હકીકતમાં આ કહેવતમાં ‘કાણો’ શબ્દ મૂળ ‘કહેણો’ હતો. એટલે કે, નહિ મામા કરતા કહેણો (માનેલો) મામો સારો. આ ‘કહેણો’ માંથી ‘કે’ણો’ અને તેમાંથી  ધીરે ધીરે ‘કાણો’ કહેવાતો થયો ! બોલો છે ને દિલચશ્પ અપભ્રંશ? શબ્દનું મૂળ રૂપ આ રીતે વિકૃત થવાના કારણોમાંનું મુખ્ય કારણ મને  ઉચ્ચારની ખામી લાગે છે. શબ્દનો સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર હોવો ખૂબ જરૂરી છે અને એ વાત પણ શબ્દ જ સમજાવે છે ને!

 મૂળ વાત જૂની કહેવતો અંગે કરવી હતી. મને ખાત્રી છે કે, તમે પણ વધુ મઝાની, ઉપયોગી અને રોજના વપરાશમાં સંભળાતી નવી કહેવતો જરૂર લઈ આવશો. પત્ર પૂરો કરતા પહેલાં વળી એક વાત યાદ આવી (વક્તા હાથમાંથી માઈક છોડે તે રીતે!) કે, કહેવત શબ્દના પણ એકબેથી વધુ અર્થો છે. એટલું નહિ કહેવત શબ્દ પર પણ કહેવત છે ખબર છે ને? કોઈએ કંઈ ખૂબ જ ખરાબ કામ કર્યું હોય તો એમ કહેવાય કે. એને ‘માથે કહેવત રહી ગઈ. વિશે ગામડાની બાઈઓ એકબીજાંની સાથે ખભાથી ઠોંસા મારીને, આજુબાજુ જોતાં જોતા, આંખોના ખૂણેથી કંઈક આવી રીતે વાત કરે. “અલી, બુન, મુ હુ વાત કરું? પસ તોહોંભર..પસ તો.. ઈયોને માથ કહેવત રહી જઈ”..તાણેલે, મુ તો   હેંડી રોમ રોમ…”

અસ્સલ ગામઠી ભાષા વાંચવાની મઝા આવી ને?

ચાલો, દોસ્તો, મારી મનગમતી કહેવત કહીને અટકુ? શબ્દના આ પાને મળશો તો સોનામાં સુગંધ મળશે, સમજ્યા ને? આવજો.

દેવિકા ધ્રુવ

સ્મરણાંજલિઃ

સ્મરણાંજલિઃ

આ વર્ષની શરુઆતમાં સાહિત્ય જગતના કેટલાંક સર્જકો, શબ્દોના સિતારા ચમકાવી ચાલ્યા ગયા.કાળની કરવત સતત  ફરતી જ રહે છે. 

સર્જક શ્રી શંભુપ્રસાદ જોશી, વાર્તાકાર અને કવિ શ્રી ઊજમશી પરમાર, મહાન ગઝલકાર ‘જલન’ માતરી, ઉર્દૂ શાયર મોહમ્મદ અલવી, લેખિકા શ્રીમતિ અવંતિકા શાહ  અને સાહિત્ય જગતના શિખર સમા કવિ શ્રી નિરંજન ભગત આ દૂનિયા છોડી ગયા છે. આ ઉપરાંત, હાસ્યલેખક શ્રી વિનોદ ભટ્ટના પત્ની નલીનીબેન અને ગુજરાતી સાહિત્ય એકેડેમીના અધ્યક્ષ શ્રી વિષ્ણુભાઈ પંડ્યાના ધર્મપત્ની આરતીબેન પંડ્યા પણ સદગતિને પામ્યાં છે. 

ખેર ! સમય સમયનું કામ કરે છે અને નિયતિની ગતિને પણ સમય જ શાંત કરી દે છે. પણ આવી આખરી પળ જીંદગીમાં કેટલું ચિંતન ભરી દે છે! જીવ જન્મે છે ત્યારે પ્રથમ અભિવ્યક્તિ તેનું પોતાનું રુદન છે અને જાય છે ત્યારે અન્યો રડે છે ! આ તે કેવી  નક્કર  વક્રતા ! અને આ સનાતન સત્ય અંગે પ્રત્યેક માનવી ક્યારેક તો કંઈક ચોક્કસ વિચારે છે જ. શિક્ષિત હોય કે અશિક્ષિત,રાજકારણી હોય કે ધંધાદારી, કલાકાર હોય કે વૈજ્ઞાનિક, તત્ત્વચિંતક હોય કે ધાર્મિક,સાધુ  હોય કે સન્યાસી, અરે,ગરીબ હોય કે ધનવાન, દરેકે દરેક માણસના મગજમાં મરણનો વિચાર ક્યારેક તો જરૂર આવે જ છે. 

કેટલું બધું લખાયું છે આવી અંતિમ યાત્રા માટે ! जातस्य हि ध्रुवो म्रुत्यु દ્વારા ભગવદગીતાએ આ વાતનું વિશદ સમર્થન કર્યું છે. પ્રકૃતિનો અચળ નિયમ છે પરિવર્તન અને પરિવર્તનના બે પાસાં તે જન્મ અને મરણ, નવું અને જૂનું,ઉદય અને અસ્ત.જીવનની આ જ ઘટમાળ છે. આવી બધી ઘણી ભારે ભારે વાતો આપણા ધર્મગ્રંથોએ કરી છે. પણ અહીં જુઓ,આપણા આ કવિ શ્રી નિરંજન ભગતે કેટલી હળવાશથી આ વિષયને સમજાવ્યો છે ! સજાવ્યો છે! એ તો કહે છે કે, 

હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું!
હું ક્યાં એકે કામ તમારું કરવા આવ્યો છું? 

અહીં પથ પર શી મધુર હવા
ને ચહેરા ચમકે નવા નવા !
રે ચહું ન પાછો ઘેર જવા !
હું ડગ સાત સુખે ભરવા અહીં સ્વપ્નમહીં સરવા આવ્યો છું!

જાદુ એવો જાય જડી
કે ચાહી શકું બેચાર ઘડી
ને ગાઈ શકું બેચાર કડી
તો ગીત પ્રેમનું આ પૃથ્વીના કર્ણપટે ધરવા આવ્યો છું!
હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું!
 

(કવિ શ્રી નિરંજન ભગત સાથે…૨૦૦૯, તેમના નિવાસસ્થાને ) 

જીંદગી તરફની આવી સહજ સમજણ  ભરેલી દ્રષ્ટિ, પંડિતોના ગોથાં ખવડાવતાં  થોથાં કરતાં કેટલી સાચી લાગે છે? તેમની  ‘ઘડીક સંગ ‘ની પંક્તિઓ ‘કાળની કેડીએ ઘડીક સંગ,રે ભાઈ,આપણો ઘડીક સંગ’પણ આવી જ અર્થસભર અને સરળ છે. તેમના વિવેચન લેખો અને પ્રવચનો તો સાહિત્યનો મોટો ખજાનો છે. તેમના વિશે જેટલું કહીએ તેટલું ઓછું જ પડે. 

 આ સાથે,  કવિશ્રી નિરંજન ભગતની પહેલાં જ ઉપરના મુશાયરામાં જઈને બેઠેલ (!), મોટા ગજાના ગઝલકાર શ્રી ‘જલન’ માતરી, મૂળ નામ અલવી જલાલુદ્દીન સઆદુદ્દીનના અમર શેરને પણ યાદ કરીએ. મરણ વિશે આનાથી વધુ ચોટદાર કોણ લખી શકે?

મૃત્યુની ઠેસ વાગશે તો શું થશે જલન’ ?
જીવનની ઠેસની તો હજુ કળ વળી નથી.
જલન માતરી
અને
એ જ કારણસર રડ્યો ના હું સ્વજનના મોત પર,
જલનજાણે કે મૃત્યુ મારું પોતાનું હતું.
જલન માતરી 

આજે આ વિષય છેડ્યો  છે ત્યારે કવિ શ્રી ઊજમશી પરમારની પણ આવી જ એક કવિતાની કેટલીક પંક્તિઓ તરફ ધ્યાન દોરું.

ઝીણી ઝીણી ઝાલર ઘટમાં બાજે ઘડી ઘડી,
દુનિયા આખી આજ અનોખા લયની મેડી ચડી.

વણદેખી કેડીનાં કામણ કિયે મુલક લઈ જાતાં,
ચડી હિંડોળે વળતાં વ્હાણાં પંચમ સૂરે ગાતાં,
સાવ અજાણી આંખેથી મધઝરતી ભાષા જડી !
ઝીણી ઝીણી ઝાલર ઘટમાં બાજે ઘડી ઘડી
.     – ઊજમશી પરમાર

 આ  “વણદેખી કેડીનાં કામણ કિયે મુલક લઈ જાતાં…”  શું સૂચવે છે?!!

તો આ સાથે ૯૦ વર્ષની વયે, જાન્યુ. મહિનામાં જ દિવંગત થયેલાં ઉર્દૂના શાયર મોહમ્મદ અલ્વી સાહેબને પણ કેમ ભૂલાય? તેમના અનેક અમર શેરમાંનો એક મૃત્યુ વિશે આ શેરઃ

ये सच है कि जीने में लाखों मज़े हैं
मज़ा और ही कुछ है मर के तो देखो!!  તેમને અમરતા બક્ષી ગયો.

સાચે જ લાગે છે કે મૃત્યુ તો જીંદગીની અમાનત છે!

અક્ષર-દેહે  જીવિત રહેલ ઉપરોક્ત સૌ દિવંગતોને આ સ્મરણાંજલિ

અસ્તુ

  દેવિકા ધ્રુવ

 હ્યુસ્ટન

ફેબ્રુ.૧, ૨૦૧૮.