પત્ર ૩૯- વાચકોના પત્રો-

રવિવારની સવાર….
કેલિફોર્નીયાના બે એરિયાના સક્રિય ગુજરાતી કાર્યકર શ્રીમતિ પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલા લખે છેઃ
મૌન પણ બોલે છે ..
 મને આ વાત બાળપણમાં સમજાઈ હતી. ત્યારે  હું ૧૧માં ધોરણમાં હતી. સ્વાભાવિક ઉંમર એનું કામ કરતી હતી. મને કશુક નવું કરવું ગમતું, જેને એડવેન્ચર કહી શકાય. એક દિવસ રીસેસમાં ગાપચી મારી હું મારી બહેનપણી સાથે મેટેની શોમાં પિક્ચર  જોવા ગઈ. મારી માસીની દીકરી મારા જ વર્ગમાં હતી. તેણે મારી મમ્મીને વાત કરી કે હું શાળામાંથી પિક્ચર જોવા ગઈ હતી.

હું ઘરે આવી. સમય કરતા થોડીક જ મોડી અને મમ્મીએ માત્ર એટલું જ કહ્યું કે આવી ગઈ? સારું, જમી લે અને સ્કુલનું lesson કરી લેજે.’ ત્યાર પછી શનિરવિની રજા હતી. રજા પછી શાળામાં ગઈ ત્યારે મારી બહેનપણીએ કહ્યું. તારી મમ્મીએ પૂછ્યું હતું કે પ્રજ્ઞાની  ફિલ્મની ટીકીટના તને કેટલા પૈસા દેવાના છે? ને  તારા પપ્પા મમ્મી મને રવિવારે પૈસા આપી ગયા..હું બે ક્ષણ માટે એને જોઈ રહી અવાચક. આ વાત જાણ્યા પછી મમ્મી પપ્પાનું આ મૌન મને ખટકી ગયું. હા, અહીં એમનું મૌન બોલતું હતું. શબ્દો ન કરી શકે તે કામ મૌને કર્યું. હું મારી જાતે બધું સમજી ગઈ. આવી વાત આપણી હો કે ગાંધીની, પણ શબ્દો અને વાણી વિનાની મૌનની એક અજબની પરિભાષા છે.

 હું તો ક્યારેક મારા શહેરનું પણ મૌન સાંભળું છું. મુંબઈ શહેર એટલે ચોવી કલાક હાંફ્તું ,ધબકતું અને ક્યારેય ના થાકતું, ધાંધલ ધમાલ, ઉથલપાથલનું શહેર. એ મૌન કેવી રીતે હો શકે? હીં મુંબઈ શહેર તમને ખોટા પાડે છે. કારણ  શહેરનું મૌન  ભેદી હોય છે. મુંબઈ શહેર શબ્દોનું મહોતાજ નથી. ભાવની ભરતીનું શહેર છે. એનું મૌન ક્યારેક ડર પહેરીને આવે છે તો ક્યારેક ચિંતા ઓઢીને આવે છે. અહી મૌનની તીક્ષ્ણતા આકરી હોય છે. હા ક્યારેક શહેરનું મૌન શબ્દોથી પણ તેજ, ધારદાર, ઘાતક, જીવલેણ અને તીક્ષ્ણ બની જતું હોય છે. ત્યારે જાણે મૌન શબ્દની આબરૂ લેતું હોય તેવું ભાસે છે. હા, પણ મૌન બોલે છે.

સાંભળો તો મૌન ઘણું બોલે છે. મૌન માણસને ચીરી નાખે છે તેમ મૌન માણસને સીવી નાખે છે મૌન જીવન છે, મૌનમાં ધબકાર છે. મૌનમાં શ્વાસ છે. મૌન એ શબ્દોની કબર નથી. મૌન હૃદયના ધબકારામાં ગાજતું હોય છે..હા મૌન બોલતું હોય છે.

 પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

  pragnad@gmail.com>

 

 સાહિત્યજગતના આદરણીય અને https://niravrave.wordpress.com પર પ્રકાશ પાથરતાં શ્રીમતી પ્રજ્ઞાબેન વ્યાસના બ્લોગમાં શ્રી પરેશ વ્યાસ લખે છેઃ

શબ્દસંહિતાઆધુનિક જીવનશૈલીનાં આગંતુક શબ્દોની ત્રિપદી

 કેમ્બ્રિજ ડિક્સનરી સમયાંતરે નવા શબ્દોની યાદી જાહેર કરે છે. એવાં શબ્દો જે નવજાત છે, સાંપ્રત છે, જેનો કોઈ ઈતિહાસ નથી. ગુજરાતી ભાષામાં એવાં શબ્દો વિષે એક એક સરસ શબ્દ છે શબ્દજશબ્દ’. ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં એનો અર્થ અઘરો કરીને છાપ્યો છે. ઝટ સમજાતો નથી પણ થોડો સરળ કરીએ તો અર્થ થાય. અચાનક આવી ચઢેલો નવો શબ્દ. આગંતુક શબ્દ. આજે એ વિષે વાત કરવી છે.
 એલએટી (LAT):
એલએટી અબ્રીવિએશન (સંક્ષેપાક્ષર) છે. એલએટી એટલે લિવિંગ અપાર્ટ ટૂગેધર. અપાર્ટએટલે એક બાજુએ, અલગ અલગ, છેટે, દૂર, કકડેકકડા, જુદી રીતે. અને ટૂગેધરએટલે ભેગાં, સાથે, એક સાથે, એકબીજાની સાથેસાથે, એકી વખતે, સંગાથે.. બંને વિરોધાર્થી શબ્દો. અલગ પણ રહેવું અને સાથેય રહેવું? એ શી રીતે બની શકે? એલએટી એટલે એવી વ્યક્તિઓ જે આમ તો સાથે છે પણ છતાં દૂર રહીને જીવે છે.. એલએટી સહજીવનની એવી નવી વ્યવસ્થા છે; જેમાં લગ્ન પણ નથી અને ‘લિવ-ઇન’ પણ નથી. તેઓ સાથે રહેતા નથી. અલગ રહે છે. અને છતાં સાથે છે. પતિ પત્ની જેવાં જ સંબંધો છે. સાથે હરે છે, સાથે ફરે છે, સાથે ચરે છે. ટૂંકમાં સચરાચર ખરાં પણ સાથે રહેતાં નથી. ઘર જુદા છે. બંને એકમેકને ખૂબ પ્રેમ કરે છે. તકલીફમાં સાથે જ હોય. બીમારી પડે, અકસ્માત થાય કે ક્યાંક માથાકૂટ થઇ જાય તો સાથીદાર પડખે જ હોય. આ કામચલાઉં રીલેશનશિપ નથી. છીછરી રીલેશનશિપ પણ નથી. સાથે છે. બસ એટલું જ કે એક છત નીચે સાથે રહેતાં નથી. આ એવું જોડું છે; જે જોડે રહેતું નથી. પોતપોતાની એક અલગ લાઈફ છે.

લગ્ન વિષે ખલિલ જિબ્રાન કહે છે કે તમારાં સામીપ્યમાં જગ્યા રહેવા દેજો. કારણ કે સરૂનું ઝાડ અને દેવદારનું વૃક્ષ એકબીજાની છત્રછાયામાં વિકાસ પામતું નથી. વીણાનાં તાર અલગ હોય તો જ મધુર સંગીત રેલાવે છે. મંદિરનાં સ્તંભ અલગ હોય તો છતનો ભાર ઝીલી શકે છે. એલએટી ખલિલ જિબ્રાનનાં જ્ઞાનનો અનાયાસે અમલ કરે છે.

   શ્રી પરેશ વ્યાસ. ( પ્રજ્ઞાબેનના સૌજન્યથી સાભાર.)

 

Advertisements

ગુજરાતી લીટરરી એકેડેમી ઓફ નોર્થ અમેરિકા,ન્યૂ જર્સી- અધિવેશન

ગુજરાતી લીટરરી એકેડેમી ઓફ નોર્થ અમેરિકા,ન્યૂ જર્સી- અધિવેશનમાં રજૂ કરેલ કાવ્યપઠનની એક ઝલક…

સપ્ટે.૭-૮-૯ ૨૦૧૮

પત્રાવળી ૩૮-

રવિવારની સવાર…
પત્રાવળીના વાચક અને લેખક મિત્રો,
કુશળ હશો.
ઘણા સમય પછી કી બોર્ડ પર આંગળીઓ પ્રવૃત્ત થઈ છે. પત્રો વાંચવાનો સમય તો ગમે ત્યાંથી ચોરી લઉં છું, પરંતુ કી બોર્ડને કષ્ટ આવા માટે પણ હાથમાં ચળ આવવી જોઈએને ?

દેવિકાએ સંવાદના એક ખૂબ અગત્યના પ્રકાર મૌનની વાત છેડી અને મને લખવા માટે મજબૂર કરી દીધી. તેમાં આપણા રાજુલબહેને પડઘા અને સંવાદની રસપ્રદ વાત લખી એટલે મને યાદ આવ્યો વચ્ચેનો એક બીજો પ્રકાર અને તે સંકેતનો સંવાદ.

પતિપત્ની કોઈને ઘરે બેસવા ગયા હોય અને પત્નીને કોઈ પણ કારણસર ઊઠવું હોય તો કાંઈ બધાની વચ્ચે, ‘ચાલો ઊઠોએમ નથી કહેતી, માત્ર પતિની સામે જોવા માત્રથી પતિ ઊઠવાનો સંકેત સમજી જાય. સંકેત અથવા ‘બૉડી લૅંગવેજ’ પણ સંવાદનો એક અગત્યનો પ્રકાર કહી શકાય. આપણને ઘણીવાર એવા અનુભવો થયા હશે કે જ્યારે સામેની વ્યક્તિ બોલે તે પહેલાં આપણને સંદેશો મળી જાય છે. એના શારીરિક હલનચલન માત્રથી, અથવા વિના હલનચલનથી પણ ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે વાત પહોંચાડી શકે છે. ઘરમાં મહેમાન આવ્યા હોય અને આપણા સંતાનને કાંઈ જોઈતું હોય તો રૂમમાં આંટાફેરા કરે અને આપણે સમજી જઈએ કે એને કાંઈ જોઈએ છે. રીતે પતિ અથવા પત્ની વારંવાર કાંઈઆઈ લવ યુબોલ્યા તો નહી કરેને? પણ નાની સરખી કાળજી લે તો પણ ભાવ પ્રગટ થાય છે અને સામેની વ્યક્તિ સમજી પણ જાય છે.

યાદ આવી ગઈ ફરીથી પેલા ગીતની કડી, ‘ સીર્ફ અહેસાસ હૈ યે રુહસે મહેસુસ કરો’.

પરંતુ એનો અર્થ એવો સહેજેય નથી કે લાગણી પ્રદર્શિત કરવી. ક્યારે ફુલો દ્વારા તો ક્યારેક માંગે તે પહેલા એકાદ કપ ચાનો ધરી દેવો, કે ક્યારેક સરપ્રાઈઝ આપવી વિગેરે પણઈન ડાયરેક્ટસુખદ સંવાદ કહેવાયને?

મને એક પ્રસંગ યાદ આવ્યોઃ એક વખત શ્રી આશિતભાઈ અને  હેમાબહેનનો લેસ્ટરમાં કાર્યક્રમ હતો. હેમાબહેને કોઈ એક ગીતમાં ખૂબ સરસ હરકત લીધી, અને આશિતભાઈએ પ્રશંસાસભર નજરે જે રીતે હેમાબહેન સામે જોયું અને હેમાબહેને પણ એક સ્મિત આપ્યુંબસ, જોઈને તમે માનશો, હું ભાવવિભોર થઈ ગઈ !

રીતે પ્યાસા ફિલ્મમાં ગુરુદત્ત અને વહીદા રહેમાનનાં પાત્રો દ્વારા જે બોલાયા વગરનાં પ્રેમની  અને સમજણની અભિવ્યક્તિ થઈ છે અદ્ભૂત અને અમર છે.

આમ સંકેત અને માત્ર અંગો દ્વારા અભિવ્યક્ત થતાં સંવાદોનો ફાળો પણ કેટલો મોટો છે !

એક બીજો પ્રકાર પણ યાદ આવ્યો અને તે એટલે સામ સામે હોવા છતાં ક્યારેક અદૄશ્ય રીતે મળતો સંકેત. ઘણીવાર એવું થાય કે આપણે કોઈના વિશે વિચારતાં હોઈએ અને અચાનક વ્યક્તિનો ફોન આવે અથવા સદેહે મળે અને કહે કે છેલ્લા બેત્રણ દિવસથી તમારો વિચાર કરતી/કરતો હતો અને લ્યો આપણે મળી ગયાં ! હું ચમત્કારોમાં જરાય વિશ્વાસ ધરાવતી નથી પરંતુ ટેલીપથીમનનાં મન સાથે થતાં સંકેતને પણ ઉકેલી શકાતી નથી.

રાજુલબહેને છેલ્લે કહ્યું તેમ શ્રેષ્ઠ સંવાદ આપણને મળ્યો તેકૃષ્ણ-અર્જુનસંવાદ.

રીતે શ્રેષ્ઠ અનુભૂતિગત સંવાદ રાધા-કૃષ્ણનો અને એકપક્ષીય સંવાદ મીરાંનો, જ્યાં સામે કૃષ્ણ પ્રત્યક્ષ નથી અને સંવાદ રચાય જાય અને સમાજને મળે કૃષ્ણવિરહનાં ભજનો.

આજે મને એક બીજી પણ વાત યાદ આવે છે કે ક્યારેક બોલાયેલા શબ્દોનો અર્થ (મનમાં) સાવ વિપરીત થતો હોય જેમ કે,મા પાસે અમુક વસ્તુ માટે જીદ કરતાં બાળકને  વસ્તુ આપવી ન હોય તો પણ જો બાળક માને જ નહીં તો મા ગુસ્સામાં કહે, ‘ લેજા મર!’ ખરેખર તો માની અંતરની ભાવના હંમેશા એવી જ હોય કે, ‘ જા મારું આયખું લઈને પણ જીવ!’ એવી  રીતે રીસાયેલી પ્રેમીકા કહે કે ‘ જાતારી સાથે નથી બોલવાની!’ ત્યારે અંતરમાં તો બોલવા માટે તડપતી હોય!

મિત્રો, પત્રાવળીની શરુઆતમાં પત્ર લખ્યો પછીનો મારો બીજો પત્ર છે. પરંતુ વચ્ચે તો ઘણાં બધાં પત્ર મિત્રોએ પત્રો લખ્યારાજુલબહેનહેમાબહેન, વિમળાબહેન, શૈલાબહેન, રોહિતભાઈ, પ્રવીણાબહેન, ઈન્દુબહેન, પ્રજ્ઞાબહેન,કૃષ્ણકાંતભાઈ, ભદ્રાબહેન,અલ્પેશભાઈ,સંગીતા વગેરેએ પોતપોતાની રસાળ શબ્દવાનગી લઈને આવતા ગયાં,પીરસતાં ગયાં અને પત્રાવળીના એક એક પાન બની એને સમૃધ્ધ કરતાં ગયાં. અદ્ભૂત!

જુ.ભાઈ,પ્રીતિબહેન અને વલીભાઈના પત્રો વાંચીને તો જાણે હું એચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજના ગુજરાતીના વર્ગમાં દેવિકાની સાથે બેઠી હોઉં એવી જ અનુભૂતિ થઈ. એને માહિતીસભર,રસપ્રદ પત્રવર્ગ કહું?

બધાં જ ભાઈઓ અને બહેનોએ શબ્દોનાં નવાં નવાં સ્વરૂપને,સામે બેસીને વાત કરતાં હોય તેમ લખ્યાં! અને સાચે જ જાણે શબ્દોના નાના નાના વિસ્ફોટો થતા ગયા અને તેના પ્રકાશમાં ગુજરાતી ભાષાની સમૃધ્ધિ પ્રગટતી ગઈ.  એટલે જ મેં એને માટે શબ્દ પ્રયોજ્યો – અદ્ભૂત !

ચાલો ત્યારે, હવે આજે અહીં  વિરમું.

નીનાની સ્નેહ યાદ.

nayna47@hotmail.com

ક્ષણમાં બટકે….

ડગમગ મન તો કેવું ભટકે, સઘળું હો તોયે કંઈ ખટકે;
દેખાદેખી દોડી રખડે, ના જાણે ક્યાં જઈને અટકે.

ઊર્મિના તો દરિયા ઉમટે, ઈચ્છાઓનાં મોજાં ઉછળે;
સપનાઓના મ્હેલો ખડકે, પોલાં પોલાં છીપલાં પટકે.

છિન્નભિન્ન પલ રેત પર રગડે, ઉડી હવાને ઝોકે વળગે;
ખોબે લઈ ફૂંફો તો ચટકે, દિલને અડકે કટકે કટકે.

નીંદરને પગથારે નીતરે, માતપિતા બહુ આવે શમણે,
દૂર સૂર સહોદરના રણકે, સ્નેહી સૌ પાંપણની મટકે.

માણસ નામે મર્કટ ભટકે, બધુંયે ત્યારે ક્ષણમાં બટકે.
એકલ આવી, એકલ ઝટકે, અંતે તો તસવીર પર લટકે.

પત્રાવળી ૩૭

રવિવારની સવાર
સહ-શબ્દાર્થીઓ,
કેમ છો?
મૌનના ઊંડાણના ઉલ્લેખ પછીથી સંવાદની આવશ્યકતાના સંદર્ભ તરફ આપણા વિચાર વળ્યા છે. તે બરાબર જ છે, કારણકે મૌન અને સંવાદ જાણે એક સિક્કાની બે બાજુ જેવાં છે. આપણે તો સંસારમાં છીએ, અહીં તો ધારો જ એ છે, કે એકલાં રહેવાય જ નહીં. કોઈ નિજસ્થ હોય, એકલું રહેવાનું પસંદ કરતું હોય તો એના તરફ શંકાથી જોવામાં આવશે, ને કેટલાંયે વિશેષણો એને માટે વપરાતાં રહેશે – એકલપેટો, ઓલિયા જેવો, સાવ વિચિત્ર, કે પછી સાવ બુદ્ધુ જેવો વગેરે.

હા, સંસારમાં જનસાધારણને એકમેકની સંગતની જરૂર રહે જ છે. કોઈની સાથે બે વાત તો કરીએ, એવું મન આપણને રોજ થતું હોય છે. પણ સંવાદ કાંઈ હંમેશાં, કે બધાં સાથે થઈ શકે છે ખરો? ક્યાંતો કોઈ એક જણ અનવરત બોલે, ક્યાંતો કોઈ સાવ ઓછાબોલું હોય. વળી, મોટા ભાગના લોકો સારી રીતે – એટલેકે  સારા શબ્દો, સારી વાક્યરચના, સારા વિચાર દર્શાવીને – બોલી શકતા નથી હોતા. ઘણી ઘણી વાર બનતું હોય છે કે મળ્યાનો જરાયે આનંદ ના આવ્યો હોય. કેટલાયે સંપર્કને ચલાવી લેવા પડતા હોય, તેમ કોણે નથી અનુભવ્યું?
હમણાં કચ્છના કવિ મેહુલ ભટ્ટની સરસ ગઝલો વાંચી. એમાંની એકમાં આ શેર છે –
સંવાદનો વળી આ તલસાટ કેમ છે?
રસ્તા રહ્યા નથી, તો હવે વાટ કેમ છે?
આ તો જાણે કવિ-હૃદયનો વિલાપ છે. કવિને ‘સમાનધર્મા’ની, સરખી મનોવૃત્તિવાળી વ્યક્તિની ઝંખના હોય છે. એવો સમાગમ ના હોય તો મન-હૃદયને સંતુષ્ટ કરે તેવો સંવાદ પણ ક્યાંથી થાય? ને એવા પ્રિયજન સુધી પહોંચવાનો કોઈ રસ્તો, કોઈ ઉપાય જ ના હોય, તો એની રાહ જોતાં રહેવાનો અર્થ પણ શું છે? બંને પંક્તિઓમાં સાદા, રોજિંદા શબ્દોનો વપરાશ છે, ને એમાંથી નિપજે છે કેવું અસરકારક, કેવું હૃદયદ્રાવક અર્થઘટન.

શબ્દો પાસેથી આવા સંવેદનપ્રદ પરિણામની આશા, અપેક્ષા પણ, રહેતી હોય છે. તે હંમેશાં સિદ્ધ થતી નથી હોતી, ને તેથી નિરાશ થવાય, સમાગમને ચલાવી લેવો પડે, વગેરે. ખરેખર તો, સાધારણ વાતચીત અને સુસંગત સંવાદની વચ્ચે તફાવત હોય છે, જેમ સ્થૂળ રમૂજ ને બુદ્ધિગમ્ય વિનોદની વચ્ચે – between broad humor and sharp wit – હોય છે.

બાબત એવી છે, કે “એક વાત કરવાની છે”, અને “ઘણી વાતો કરવાની છે” – જેવાં વાક્યોમાં પણ કેટલો ફેર પડી જાય છે, નહીં? “આવોને, ભેગાં થઈને સાથે ગપ્પાં મારીશું” – જેવા શબ્દોથી તો ડરી પણ જવાય, એટલેકે એમ ભેગાં થવામાં કશો અર્થ, કશો ફાયદો, ખરેખર કશી મઝા પડશે કે નહીં, તેની કોઈ ખાતરી હોતી નથી. આને જ માટે બંગાળીમાં “અડ્ડા મારા” (અડ્ડો મારવો) જેવા શબ્દ વપરાય છે. ‘ક્યારે ભેગાં થઈએ, ને વાતો કરવાની મઝા માણીએ’ની રાહ બધાં બંગાળીઓ જોતાં હોય છે. આ પ્રવૃત્તિમાં મિત્રો સાથે ભેગાં થવાની ને સાથે ખાણીપીણીની મઝા, તેમજ ખૂબ હસાહસની શક્યતા જરૂર હોય છે, પણ એમાંથી અર્થપૂર્ણ સંવાદ હંમેશાં ના નિપજે, હોં!

સંવાદમાં ચતુરતા હોય તો સાંભળવાની, ને (સાચે જ) બોલવાની પણ મઝા આવે. સામસામે ઝડપી તેમજ બુદ્ધિપૂર્વકની ચતુરોક્તિઓની આપ-લેને અંગ્રેજીમાં repartee – રિપાર્તી – કહે છે. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં ઑસ્કાર વાઇલ્ડ – Oscar Wilde (૧૮૫૪-૧૯૦૦) આ શૈલી માટે વિખ્યાત છે. એમનાં નાટકો તો એવા સંવાદોથી ભરેલાં છે જ, પણ વાતચીતમાં પણ તરત કશુંક સ્માર્ટ ને ચતુર કહેવાની તક એ ક્યારેય ના ચૂકતા.

મને બીજા પણ એક અંગ્રેજ લેખક યાદ આવે છે, જે એમના શાંત ને ગર્ભિત વિનોદ, તેમજ ‘વિનોદી ગદ્ય’ને માટે જાણીતા હતા. પી.જી.વૂડહાઉસ -P.G.Wodehouse (૧૮૮૧-૧૯૭૫) આજે પણ લોકપ્રિય છે. એમણે જીવ્સ નામનું એક પાત્ર રચેલું, જેના દ્વારા એ અંગ્રેજ સમાજ પર કટાક્ષ પણ દર્શાવી શકતા. વૂડહાઉસની સાથે જ આપણે કદાચ જ્યોતીન્દ્ર દવે (૧૯૦૧-૧૯૮૦)ને યાદ કરી શકીએ. એમનું લખાણ પણ હાસ્યગર્ભિત છે.

મને ઘણી વાર લાગે છે, કે બોલચાલમાં બુદ્ધિચતુર સંવાદ કરવા-સાંભળવા મુશ્કેલ છે, પણ ઉત્તમ રીતે લખેલી સાહિત્ય-કૃતિઓમાંથી એ સંતોષ વારંવાર પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ માટે પણ આશરો તો શબ્દોનો જ લેવાનો હોય છે ને? જુભાઈએ કહ્યું છે તેમ, શબ્દ-સાર્થક્ય હોય તો (કયાંય પણ) સંવાદિતા સર્જાય ને?

સાહિત્યના સંદર્ભમાં તો યોગ્ય શબ્દો હરહંમેશ આવશ્યક જ હોય છે. વિખ્યાત અંગ્રેજ સાહિત્યકાર વર્જિનિયા વૂલ્ફ – Virginia Woolf (1882-1941) ના મત પ્રમાણે ‘સારા ગદ્ય-લેખન માટે યોગ્ય શબ્દો શોધી કાઢવા અને પછી એમને ઉપયુક્ત રીતે ગોઠવવા, એ જ સૌથી આવશ્યક બાબત છે.’

—- પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

પત્રાવળી ૩૬-

રવિવારની સવાર…..
સ્નેહી પત્રમિત્રો !
સૌ મજામાં ? પત્રારંભે ખબર તો પૂછી લીધા પણ ગયા ઉનાળાના અનુભવોએ તો ‘ખબરઅંતર’શબ્દની વિભાવના જ બદલી નાખેલી! એ તો સારું થજો બરખા રાનીનું કે ટૅમસર પધારી ગયાં નહિતર આખો ઉનાળો જે વરસી છે ગરમી!!

અને એની અસર પણ કેવી, હજી પણ એના પાશમાંથી છુટાયું નથી. તમને સૌને આ ટપાલમાં એ જ વિષયે ખેંચી જવા મન છે !

લ્યો ને ત્યારે એ બળબળતા બપ્પોરકા જ એક કિસ્સા સુનાઇ દેતા હું….તો શ્રુયતામ !

 એક કામે, બરોબર બપોરને માથે લઈને મિત્રને મળવા ગયેલો. એવા તડકામાં કોઈ બારણે ટકોરા મારે તો બેય પક્ષે સંકોચ રહે ! પેલાંઓને શીતળ આરામમાંથી ઊભાં કરવાનાં હોઈ ટકોરા મારનારને અહખનું દુખ અને ટકોરા સાંભળનારને તો ‘અટાણે આ ગરમીમાં વળી કયો નવરો થઈ ગયો ?!’વાળા કંઈક સહાનુભૂતિના ને કંઈક અકળામણભર્યા શબ્દો મનમાં ને મનમાં મમળાવવાના થાય !!

તોય જ્યારે બારણું ઊઘડ્યું ત્યારે મને જોઈને “એલા, આવા તડકામાં ?! આવી જા, આવી જા અંદર….”ની વાક્યાવલિઓને અટકાવીને કહેવાનું થયું કે ભાઈ, રિક્ષા ઊભી રાખી છે; નિરાંતે બેસવાનું આજે નહીં ! “પણ એલા, આવા તડકામાં…”નો જવાબ “આ ધોળા દિવસની ચાંદની છે. રાતે ચાંદો વરસાવે છે એય આ સૂરજદાદાનો જ તડકો હોય છે ને ! તું એને કઠોર શબ્દે વગોવીશ નહીં…” એમ કહીને ચાલુ રિક્ષામાં બેસી ગયેલો.

(મિત્રો, તમનેય થશે કે આ ગરમીમાં આ જુભૈને વળી આ શું સૂઝ્યું તે ગરમીમાં વધારો કરે તેવી વાર્તા લૈ બેઠા !)

પેલા મિત્રનું તો જે થયું હોય તે પણ મને તો એ લોકો જ યાદ આવી ગયા કે જેઓ અત્યારે જ, આ ક્ષણે જ સડકો ઉપર ને ખેતરોમાં ને ધાબા ઉપર ધગધગતા સૂર્યને વખાના માર્યાં ઝીલી રહ્યાં હશે ! પેટની આગ બૂઝાવવા માટે નાનાં ભૂલકાંઓનેય ઝોળીમાં રાખીને મથતાં આ મહેનતકશ માવતરોને આકાશની આગ શું વિસાતમાં ?!

ખબર નથી, મારી આ ટપાલ તમે લોકો કયા સમયે વાંચશો, પણ જો મેળ પડે તો તમારો ફોન લઈને જરા બપોરની ‘સૂર્યાકાર ધારા’ ઝીલતાં ઝીલતાં વાંચજો તો ખરા !! ખરા તડકામાં કામ કરતા લોકોને અનુભવવાનો આય એક મોકો છે !

ઉપરનો, મારા મિત્ર સાથેનો સંવાદ ભલે તડકા વિષયક હતો પણ મારા જવાબોમાં મહેનતકશ લોકો સાથેના ટ્યૂનિંગનો કંઈક પડઘો હતો.

સંવાદ શબ્દ બોલચાલનો અર્થ બતાવે છે પણ બે વ્યક્તિ વચ્ચે, બે કુટુંબો વચ્ચે, સમાજના બે વર્ગો વચ્ચેની “સંવાદિતા”ની વાત પણ “આંતરિક સંવાદ”ની જ વાત છે. વાર્તાઓમાં કે પત્રોમાં શબ્દદેહે પ્રગટતા સંવાદમાં પણ (અરે, કોઈ પણ શબ્દવ્યવહારમાં જોઈશું તો) ખરેખર તો જીવનવ્યવહારો જ પ્રગટતા હોય છે ને ! જીવનનો દરેક વ્યવહાર, આમ જોઈએ તો બિનશબ્દી સંવાદ જ હોય છે – જો સાંભળવા મથીએ તો અચૂક સંભળાય છે.

અનેક પ્રકારના વિરોધાભાસો વચ્ચે પણ, સામાજિક વૈવિધ્ય વચ્ચે પણ, એક સંવાદિતા જે જોવા મળે છે તે જીવનની સંકુલતાને પણ શોભાયમાન કરી મૂકે છે ! મેં તો ઝૂંપડપટ્ટીમાં જ કામ કર્યું છે એટલે જાણું કે શાકાહારી અને બિનશાકાહારી કુટુંબોની બહેનો ઝૂંપડાની અરધીપરધી દીવાલોની આડશને ગણકાર્યા વિના રોટલાની જેમ જ સંબંધો રાંધતી હોય છે, સંવાદિતા પીરસતી હોય છે !

‘દર્શક’ ભણાવતી વખતે વારંવાર અમને કહેતા કે જે કાંઈ ભણો છો તેનો ‘અનુબંધ’ જીવાતા જીવન સાથે નહીં થાય તો ભણતર નકામું છે ! આપણા સમાજનો મોટો વર્ગ અભણ અને ગરીબ છે ને સંસાધનોની સગવડ વિનાનો છે. એટલે બે વર્ગો વચ્ચે સંવાદિતાનો અભાવ છે. અહીં “સંવાદ”ની, સંકલનની, સંવાદિતાની – અંગ્રેજીનો સરસ શબ્દ યોજીને કહું તો હાર્મનીની તાતી જરૂર છે.

સુસંકલિત, સુગ્રથિત, સંવાદિત સમાજની કલ્પના કરીશું તો ભાષાનો શબ્દ, ભાષા–સાહિત્યનું કથિતવ્ય વધુ સાર્થક બનશે. કલા ખાતર કલાની વાતની સામે જીવન ખાતર કલાની વાતને મૂકીને શાબ્દિક સંવાદોમાં પ્રગટતા બિનશબ્દી જીવનવ્યવહારો સમજાવવાની જરૂર જણાય છે. લેખકને મળેલી કુદરતી દેનનો સુયોગ કોઈના પણ જીવનને મધુરિમા આપી દે તો એ શાબ્દિક સંવાદોનું વ્યાવહારિક સંવાદિતામાં પરિણમવું સાચા અર્થમાં શબ્દસાર્થક્ય બની રહે !!

તમને સૌને બળબળતા બપ્પોરની અકળાવતી ગરમીમાં આજનો મારો પત્ર તડકાની તાડના લાગશે ! તોય તમે સૌ છેવટ તો માનવીના મનની સૂક્ષ્મતાને ઓળખનારાં છો તેથી આ ટપાલને અનુભવશો જ તે જાણું….     

સૌ કોઈનું કુશળ–મંગળ ચાહું. પણ એય ઇચ્છું કે ‘આપણું’ શબ્દ અતિ વ્યાપ ધરીને આપણા વ્યક્તિગત, કુટુંબગત ‘આપણાપણા’થી વિસ્તરીને અનેકોને આવરી લે ! સાહિત્યમાંનો સાચો ‘ભાષાકીય સંવાદ’ તો ત્યારે જ સાર્થક થશે, જ્યારે તે વિસ્તરીને સામાજિક સંવાદિતાને પ્રગટાવે !!

લંબાણ બદલ ક્ષમાપ્રાર્થના સાથે, અમદાવાદથી સૌને યાદ કરનાર –

– જુગલકિશોર.

Email: jjugalkishor@gmail.com

પત્રાવળી નં.૩૫

રવિવારની સવાર….
સંવાદિતાના સૂરે જોડાયેલા સહપંથીઓ,
 નમસ્તે.
પત્રાવળી  સાહિત્યપૂજાની શરૂઆત એક મીઠી મિસરી જેવી થઈ અને ધીમે ધીમે અનેક સાહિત્ય રસિકો જોડાઈને એમાં પોતપોતાની પૂજા સામગ્રી સાથે જોડાતાં ગયાં. હવે તો એ એક છપ્પન ભોગ સમાન બની ચૂકી છે. અત્યાર સુધીમાં  ત્રીસથી વધુ વાર શબ્દ-સૌન્દર્યથી ભરપૂર સાત્વિક વિચાર વાનગીઓ આરોગ્યા પછી મારા તરફથી પણ નાનકડી પ્રસાદી રૂપ કંઈક ધરાવવાનું અને આપ સૌ સાથે વહેંચવાનું મન થયુ.

પત્રાવળીના તમે સૌ શબ્દોના સાધક અને હું, સંગીતા, સંગીતની ચાહક.

શબ્દના  એશ્વર્ય, રૂપ, અનેકવિધ સ્વરૂપ, રંગ, ઉપસ્થિતિ અને વિસ્તૃતિ  વિષે તો ઘણું ઘણું લખાયું છે. પહેલી તો વાત જ એ કે, શબ્દ ન હોત તો હું આ પોસ્ટ લખત કેવી રીતે અને તમે વાંચત કેવી રીતે ? મારી સરળ ભાષામાં શબ્દની  વ્યાખ્યા એટલે મનના વિચારો અને હૃદયની લાગણીની  અભિવ્યક્તિ જયારે આકાર પામે ત્યારે શબ્દ જન્મે અને શબ્દોમાં રહેલા ભાવને વધુ સ્પષ્ટ કરે, એને વધુ સુંદરતા બક્ષે તેવું સૂરમયી ગુંજન એટલે  સંગીત.  

સંગીત એ સંસ્કૃત ભાષાનો શબ્દ છે. સમ્+ગીત, સમનો અર્થ સમાન-બરાબર રીતથી અને ગીતનો અર્થ છે ગાવું, અર્થાત ઉત્તમ રીતે ગાવું એનું નામ સંગીત.

મને એવું લાગે છે કે સૂર, શબ્દની ઓળખાણ કરાવે છે, શબ્દોને વધુ સુંદરતા બક્ષે છે. શબ્દો જયારે સૂરમાં વહે છે ત્યારે અભિવ્યક્તિ વધુ સુંદર અને યાદગાર બની જાય છે અને  દિલને વધુ  સ્પર્શી જાય છે. કવિ શ્રી કાલિદાસે શાકુંતલમાં લખ્યું છે તે મુજબ “ગીતં, વાદ્યં નર્તન ચ ત્રયં સંગીતમુચ્યતે” ગીત, વાજિંત્ર અને નૃત્ય એ ત્રણેય મળીને ‘સંગીત’ કહેવાય છે.

નાનપણથી જ મને સંગીત માટે ખુબ લગાવ. દાદીમાના મીઠી હાલકથી ગવાતા સવારના પ્રભાતિયાથી માંડીને દિવસભરના રેડિયો પરના ગીતો, શાળામાં ગવાતી પ્રાર્થના અને શાસ્ત્રીય રાગોના વર્ગ અને રાત્રે માની  સાથે કુટુંબની સમૂહ પ્રાર્થના સુધી સંગીતના સૂરોમાં પરોવાયેલા શબ્દોનું નિરંતર  આકર્ષણ અને સાતત્ય રહ્યું છે. સાહિત્ય અને સંગીતમાં  રસ હોવાને કારણે વર્ષોથી પાડોશીને ત્યાં સંતરામ સત્સંગમાં મન ખેંચી જતું. એની આરતીમાં શબ્દ વિષેની  પંક્તિઓ ખુબ ગમતી તે અહીં જણાવવાનો  લોભ જતો નથી કરતી.

‘શબ્દમાંથી શબ્દ ઊઠે, શબ્દમાં મળી જાય રે..

એ શબ્દને જે પરખશે રે, તે શબ્દસ્વરૂપે થાય સત..

શબ્દવેલે શબ્દ આવે, શબ્દ પહોંચે ક્યાંય રે.

સુખસાગર સમજી રહ્યાં રે, શબ્દ ઓળખીને શબ્દની માંહ્ય રે…             

શબ્દ નોખા છે તો સૂર અનોખા છે..  શબ્દમાં સંગીત છે અને એના નાદની એક ભાષા છે.
શબ્દથી ભાષા અને સૂર થકી સંગીત બને અને ભાષા અને સંગીત એ અમુક અંશે તો સંસ્કારિકતા અને સંસ્કૃતિ નું પ્રતિબિંબ છે.


જે રીતે માનવીના મનમાં બૌદ્ધિક,તાર્કિક,આધ્યાત્મિક વગેરે અનેકવિધ જાતના વિચારો મનમાં અવિરતપણે ચાલતા હોય છે, તે જ રીતે હ્રદયમાં પણ અનેકવિધ લાગણીઓ જેવી કે,મમતા,સ્નેહ પ્રેમ, અહોભાવ , ભક્તિ  શ્રદ્ધા  તિરસ્કાર અનુકંપા વગેરે પણ થતી રહેતી હોય છે. જ્યારે આ લાગણીઓ શબ્દ રૂપે અભિવ્યક્ત થાય છે ત્યારે તેમાં એના અર્થ પ્રમાણે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ  હોય છે. પણ જ્યારે એ સૂરમાં ઢળે ત્યારે તો જાણે કે સોનામાં સુગંધ ભળે અને શબ્દ ચિત્ર નવરસથી ભરપૂર રંગો પામે અને એની ઉર્જાની ક્ષમતા અનેકગણી વધી જાય. જુદા જુદા સમયની પ્રાર્થનાઓ, શ્લોકો અને મંત્રના ઉચ્ચારણની પાછળનું એક કારણ આ પણ હશે કે ઉચ્ચ વિચાર અને ભક્તિ ભાવભર્યા શબ્દો ઉચિત સમયે સૂરમાં, સમૂહમાં ઉચ્ચારવાથી કે ભાવ સાથે ગાવાથી એક દિવ્ય શક્તિભર્યુ વાતાવરણ ઉત્પન્ન થાય છે. સ્વરોમાં આરોહ- અવરોહ અને રાગની જેમ સ્વર-સંવાદ પણ એક અભ્યાસનો વિષય છે.

 ટૂંકમાં કહું તો, જેમ શબ્દો એના અર્થ પ્રમાણે વાંચનાર કે સાંભળનારના મનમાં એક અનોખું શબ્દચિત્ર અને ભાવસૃષ્ટિ ઉપસાવે છે તેમ સંગીત પણ જુદી જુદી રીતે માનવ મનને સ્પર્શે છે અને એક અનોખી ઉર્જા હૈયામાં જન્માવે છે. એટલું જ નહિ એ સમગ્ર સૃષ્ટિ પર પણ અવનવી અસરો ઉપજાવે છે.  સાંભળ્યું છે કે, જર્મનનો એક વૈજ્ઞાનિક પોતાની ગૌશાળામાં, ખાસ કરીને દૂધ દોહતી વેળા સંગીત દાખલ કરીને તેના મીઠા કંઠથી દૂધની નીપજમાં વધારો કરી શક્યો છે. પુરાણની કથાઓમાં તે વિષેની ઘણી વાતો છે.

 આ ઉપરાંત, સંગીત વ્યક્તિગત અને સામાજિક જીવનને મધુરતા તો બક્ષે છે જ પણ વિવિધ રીતે ઉપયોગી પણ થઈ પડે છે..તમને સૌને ખબર જ હશે કે, શ્વાસને નિયમનમાં લાવવા માટે જેમ પ્રાણાયામની આવશ્યકતા છે તેમ કંઠને સંગીતની છે. માનવની ત્રણ પ્રકૃતિઓ છે. એજ રીતે સંગીતને પણ ત્રણ વિભાગ છે. શરીરની સપ્ત ધાતુ છે, સ્વરોની ગોઠવણ પણ સાત સ્વરોથી જ થાય છે. કેવળ જાણવાનું એટલું જ રહે છે કે, ક્યો સ્વર શરીરના કયા વિભાગ ઉપર ક્યારે અને કેવી અસર કરે. કહેવાય છે કે, સંગીત દ્વારા અસાધ્ય ગણાતા માનસિક રોગો સાધ્ય થયાના પણ ઘણા દાખલા છે. એ રીતે તે માનસિક રોગોમાં પણ ઉપયોગી છે.

  બીજી એક વાત કે સંગીતકાર જ્યારે શબ્દોને સૂરમાં ગૂંથે છે ત્યારે શબ્દોના ભાવ મુજબ ઉચિત રાગોમાં ઢાળે છે. તેથી જ તો કાવ્યપ્રકારોની જેમ જ સંગીત પણ અનેક પ્રકારના ગીતોમાં પરિવર્તિત થઈ  ધારી અસર ઉપજાવી શકે છે. જ્યારે જયારે તમે કોઈ કાવ્યો કે ગીતોની વેબસાઈટની મુલાકાત લો ત્યારે એમાં નોંધ કરશો કે કવિ, સંગીતકાર કે ગાયકના વિભાગ સાથે સાથે કાવ્ય પ્રકારનો પણ એક વિભાગ અચૂક જોવા મળશે. જેવા કે ભક્તિગીત, પ્રેમગીત, હાલરડું, દેશભક્તિગીત, પ્રાર્થના, લોકગીત, વગેરે. આ કાવ્યપ્રકારો એ નવરસ નહિ તો બીજું શું છે?

પંડિત જસરાજજીના મોંઢે એક શ્લોક સાંભળ્યાનું યાદ આવે છે જેનો અર્થ કંઈક આ મુજબ છે કે જ્યાં સંગીતની પૂજા થતી હોય ત્યાં અચૂક ભગવાનનો વાસ હોય છે. મિત્રો, મારે મન તો શબ્દની જેમ જ સૂર અને શબ્દથી ગૂંથાયેલ સંગીત પણ એક પૂજા છે, આરતી છે, જેની આશકા લેવાનું,  હું માનું છું કે, સૌને ગમે જ.

મળતા રહીશું શબ્દ અને સૂરના સંવાદ વચ્ચે….

અસ્તુ.

સંગીતા અમિત ધારિયા

sangitad7@yahoo.com