પત્ર નં.૪૯..ડીસે.૩, ‘૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર

 

પ્રિય નીના,

cruiseની વાતો અંગે આતુરતાપૂર્વક રાહ જોતી હતી ને ત્યાં તો ધાર્યા કરતા વહેલો, તારો રસથી ભર્યો ભર્યો પત્ર મળ્યો. સડસડાટ વાંચી ગઈ. સમુદ્રના પાણી અને એના બદલાતા રંગોમાં ઝબોળાયેલાં અને લજામણીથી પરિતૃપ્ત થયેલ શબ્દોથી ઘડીભર હું પણ ભીંજાઈ. પુસ્તક, સંગીત અને કુદરત..આહાહા..પછી પૂછવું જ શુ? સઘળું વાંચીને માણવાની મઝા આવી.

 
રીલેક્સ થવાના ઉલ્લેખની સાથે જ હું છેક મારા જન્મના નાનકડાં ગામ સુધી અને બાલ્યાવસ્થા સુધી પહોંચી ગઈ જ્યાં જીવન કેવળ રીલેક્સ જ હતું! એકાદબે વર્ષ પૂર્વે ગામડાનું વર્ણન કરતું એક કાવ્ય વાંચ્યું ત્યારે જે અનુભૂતિ થઈ હતી તે જ આજે ફરી એકવાર થઈ આવી.
દાયકા પહેલાંની ગામડાની સાંજની વેળા.. તૂટ્યાં ફૂટ્યાં નળિયાનું છાપરું, કાથીના દોરડાનો ઢાળિયો, હાથથી લીંપેલ ઓસરી,પાણિયારું, બૂઝારું, દૂધની ટોયલી, પાછળ વાડામાં ગોરસ આમલીનું ઝાડ,ધૂળિયો રસ્તો, ગામની ભાગોળે જતાં વીણાતી ચણોઠી, દૂરની એક નાનકડી દેરીએથી સંભળાતો ઘંટ અને  અનાજ દળવાની એકાદી કોઈ ઘંટીમાંથી પડઘાતો અવાજ, બાના હાથે પીરસાયેલી ઘી રેડેલ ખીચડી..હા, કેવી બેફિકર, રીલેક્સ જીંદગી હતી! આજે એનો આધ્યાત્મિક અર્થ અનાયાસે જ ચિત્તમાં સ્ફૂરે છે. રોજીંદી ગતિ છે તેનું નામ તો જીવન છે. જીવનની ઘટમાળમાં  સારું ખોટું, નવું,જૂનું, ગમતું, અણગમતું, બધું જે કાલે હતું તે આજે છે, કેવળ એના રૂપો બદલાયાં છે, સાધન બદલાયાં છેતમામ ક્રિયાઓના ઘાટ, સ્થળ અને સંજોગના ચાકડે બદલાયા છે. સારું છે કે, નથી બદલાતી એક દોર આશાની, ઉમ્મીદની, હકારાત્મક અભિગમની જે હકીકતે તો સમગ્ર વિશ્વને જીવંત રાખે છે.

 

આજે ગામડાના આ સ્મરણ સાથે એક બીજો વિચાર એ આવે છે કે, અમેરિકા અને યુરોપની વાતો અને અનુભવોથી શરુ થયેલાં આપણા છેલ્લાં કેટલાં યે પત્રોમાં, વતનની વાતો બહુ થોડી આવી. એ શું બતાવે છે? . “વતનનો ઝુરાપોઘટી ગયો છે અથવા તો બદલાઈ રહ્યો છે એમ નથી લાગતુંતેની પાછળ  મુખ્ય કારણો કદાચ આ પ્રમાણે હશે.

વતનનું  જે ચિત્ર મનમાં રાખીને આવ્યા હતાં તે હવે લગભગ બદલાઈને ભૂંસાઈ ગયું છે. ખરેખર તો હવે ત્યાં પરદેશની અસરો વધુ દેખાય છે.

હવે અહીં પણ ઉત્સવો અને ઉજવણીનો માહોલ વતન જેવો જ, કદાચ વધારે જોવા મળે છે.

જોજનો દૂર લાગતુ વતન હવે નિકટ આવી ગયું છે, વિશ્વ હવે નાનું બન્યું છે. તેથી પણ વ્યક્તિ કે વસ્તુઓનો ઝુરાપો ઓસરતો ગયો છે, નહિવત રહ્યો છે. પણ હા, એક વાતનો સંતોષ જરૂર છે કે આપણે દેશના ઝુરાપા સિવાયની ઘણી બધી વાતો, વિચારો અને ઘટનાઓને જે તે ભૂમિ પર રહીને પણ એકબીજા સાથે આદાનપ્રદાન કરી શક્યા છીએ. તેથી જ તો પત્રનું આ સ્વરૂપ મને ખૂબ વહાલું લાગે છે. તારું શું માનવું છે નીના?

 

તારી આ વાત મને ખૂબ ગમી કે જેમ જમીનમાં બીજ નાંખીને  આપણને રોજ એનો વિકાસ જોવાનો આનંદ થાય છે તેમ માનવીનું સર્જન કરી, સર્જનહારને પણ આપણો વિકાસ જોઈને આનંદ  જ થતો હશે ને? અને પ્રગતિને બદલે જો અધોગતિ જોતો હશે તો કેવું થતું હશે? ખૂબ સરસ અને ગહન મુદ્દોક્યારેક વિગતે ચર્ચીશું. પણ આના સંદર્ભમાં જ યુકે.ની ધરતી, સમાજ અને વાતાવરણે તને કેટકેટલી વાર્તાના બીજ આપ્યાં નહિથોડા દિવસ પહેલાં જ તારી થોડી વાર્તાફરી વાર વાંચી. “ગોડ બ્લેસ હર”, પીળા આંસુની પોટલીઅને રીડગુજરાતી આંતરરાષ્ટ્રિય વાર્તાલેખન સ્પર્ધામાં પ્રથમ સ્થાન પામેલ “ડૂસકાંની દિવાલનું વાર્તાબીજ અને તેમાં તેં આપેલ ઘાટ અને પરિણામે થયેલ વિકાસ તેના ઉત્તમ નમૂના છે. ખરેખર આ સતત ચાલતી રહેતી નિરીક્ષણ અને સર્જનપ્રક્રિયા કેવો સંતોષ અને આનંદ બક્ષે છે! આ આનંદની સરખામણીમાં સિધ્ધિપ્રસિધ્ધિ, હારજીત વગેરે ખુબ ગૌણ લાગે છે. કેટલીક બાબતો સાવ નૈસર્ગિક હોય છે. પણ આ બધું સમયની સાથે સાથે ઘણા બધા કડવામીઠાં અનુભવો પછી જ સમજાય છે. બાકી સામાન્ય રીતે તો હારજીતની હોડ લાગતી હોય છે.….આગળ કંઈ લખું તે પહેલાં આ જ સંદર્ભમાં યાદ આવી તે બે પંક્તિ પહેલાં લખી દઉં.

जीवन में हर जगह हम “जीत” चाहते हैं
सिर्फ फूलवाले की दूकान ऐसी है
जहाँ हम कहते हैं कि “हार” चाहिए।
क्योंकि हम भगवान से “जीतनहीं सकते!!

 

કોણ જાણે કેમ, આજે ઘણી બધી ઉમદા વાતો એકસામટી યાદ આવી રહી છે. એક ઘણી નાનકડી વાર્તા..”અહમથી સોહમ સુધી”ના સર્જકમિત્રે થોડા વર્ષ પૂર્વે ઈમેલમાં મોકલેલ માનવતાભરી વાર્તા…ગરીબ ઘરનો એક હોંશિયાર બાળક. સ્કૂલ સિવાયના સમયમાં, નાની મોટી ચીજ વસ્તુઓ વેચી, ફીના પૈસા ઉભા કરી ભણતો. એક દિવસ થાકીને, ભૂખથી બેભાન થવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એક ભલી બાઈએ નિસ્વાર્થપણે ગ્લાસ ભરી દૂધ પીવડાવ્યુ. છોકરામાં ચેતન આવ્યું.. એમ કરતાં કરતાં મોટો થઈ ડોક્ટર થયો. ગરીબોની મફત સેવા કરવા લાગ્યો. વર્ષો વીત્યાં.એક માજીને તેણે મરતા બચાવ્યા. પછી તો બિલ મોટું આવ્યું.પહેલાં તો માજી ગભરાઈ ગયા. છતાં ગમે તેમ કરીને કકડે કકડે ભરાશે કરી પહેલું બિલ મોકલ્યું. ચેક પરત થયો, એક નોંધ સાથે “your bill has been paid already years back with a glass of milk!!” 

 

આવું આવું વાંચુ ત્યારે હ્રદય ભરાઈ જાય અને આંખ છલકાઈ જાય. માનવતા…કેટલો મોટો ધર્મ? આમ તો યુકે, યુએસએ, ભારત કે આખી યે દુનિયાના દરેક ધર્મ આ જ વાત કરે છે, પણ પાળવાનું કેટલું કપરું? ધૂમકેતુની ‘રજકણ’ સાંભરી. ” માનવી પોતાની દ્રષ્ટિ છોડી બીજાંની દ્રષ્ટિએ જોવા માંડે તો જગત આખું શાંત થઈ જાય..” અમેરિકાના જાણીતા Preacher Joel Osteen  પણ જુદી જુદી રીતે માનવતાની જ વાત સમજાવે છે.   પૂજનીય મધર ટેરેસાનું સ્મરણ થયું. સાથે સાથે આજે આ વાત સાથે જ શાંત, સૌમ્ય અને સહનશીલ મા પણ યાદ આવી. માએ તો હંમેશા મનને માર્યું હતું, કદીક મનને મનાવ્યું હતું, ખુશી દર્દના દરિયા વચ્ચે, જીવન કેવું વહાવ્યું હતુ?!! નીના..આજે ગીચ ઝાડીમાંથી ઊડી આવતા તીડના ટોળાઓની જેમ દ્રશ્યો આંખ સામે બસ ઊડી રહ્યા છે. નિસ્પૃહી માતાની સ્મૃતિનાં ટોળાં,નીતારે પાંપણથી આંસુની ધારા;  શબ્દો પડે સૌ ઉણા ને આલા….આમ કેમ થયું?

 

ચાલ,પત્ર ખૂબ લાંબો અને વધારે ગંભીર થઈ જાય તે પહેલાં વિચારોના ધોધને જબરદસ્તીથી બંધ કરું છું. अति सर्वत्र वर्जयेत्।

 

 

પત્ર નં ૪૮.. નવે.૨૬ ‘૧૬

કલમ-૨શનિવારની સવાર

પ્રિય દેવી,

 કેરેબિયન ક્રુઝમાંથી પાછી આવી ગઈ અને સાવ બે અંતિમ છેડાની ઋતુનો અનુભવ લઉં છું. આવ્યા તે દિવસથી વરસાદી ઝરમર ઝરમર અને ગોરંભાયેલા આકાશ નીચે ફરી જીવનની રફતારમાં ગોઠવાઈ ગઈ. આ દેશમાં આવ્યે ૪૮ ૪૮ વર્ષ થયા, દેવી, તો ય હજી આવું મૂંઝાતું-ગ્રે વાતાવરણ જોઈને એવું થાય કે મન મૂકીને કેમ વરસતો નથી?

કુદરતની સાવ નજીક રહીને શું અનુભવ્યું તે કહેવા માટે કદાચ શબ્દો ઓછા પડે! નજર પહોંચે ત્યાં સુધી પાણી જ પાણી અને છેવાડે ક્ષિતિજ અને ક્ષિતિજ પર ક્યારેક આંખો આંજી દેતો સૂર્ય હોય તો ક્યારેક ધોળા-ધોળા તો વળી ક્યારેક કાળા ડિબાંગ વાદળોનાં ટોળે ટોળાં ઉમટી આવે! અને સૌથી વધુ જોવાનું તો ગમે આકાશનું પ્રતિબિંબ ઝીલતો સમુદ્ર. પાણીના બદલાતાં રંગો જોઈને મન તરબતર થઈ જાય! ક્રુઝમાં જ્યારે ‘સી ડે’ હોય ત્યારે આખો ને આખો દિવસ બસ પૃથ્વીના ત્રીજા ભાગમાં તરતા રહેવાનું અને જરાય ભીંજાવાનું નહીં! એ સમય દરમ્યાન ક્રુઝ પર એટલી બધી પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોય પરંતુ મને એનું જરાય આકર્ષણ નહી એટલે મેં તો સમુદ્રને મનભર માણ્યો છે. સાથે મારું ગમતું સંગીત અને ભેગી લઈ ગઈ હતી કાજલ ઓઝાની ‘પૂર્ણ અપૂર્ણ’. સાચે જ દેવી, ઘણા સમય પછી રીલેક્સ થતાં શીખી. તને કદાચ થશે કે વળી રીલેક્સ થવાનું કાંઈ શીખવાનું હોય? પરંતુ મારા પૂરતું હું કહી શકું કે એક સમય એવો હતો કે સ્કુલ-કોલેજની પરિક્ષાઓ પતી નથી ને નવલકથાના થોકડાં લાયબ્રેરીમાંથી લઈ આવું. પછી કલાકો સુધી વાંચવું અને ભાઈઓ સાથે રમવું એવા બિન્દાસ જીવનમાંથી ધીમે ધીમે સંસારની અંદર એવી તો ગૂંથાઈ ગઈ હતી કે રીલેક્સ થવાનું ભૂલી ગઈ હતી. કોઈને કોઈ ચિંતા વગર જાણે જીવન આગળ જ વધતું ન્હોતું!

આઠ આર્યલેંડ પર ફર્યાં. કેરેબિયન લોકો ખૂબ જ સરળ લાગ્યા. કુદરત અહીં મન મૂકીને વિસ્તરી છે. જ્યાં નજર પડે ત્યાં લીલુંછમ! બધાં જ ફળોનાં છોડ/ઝાડ પણ ઈન્ડિયા કરતાં મોટાં દેખાય. પરંતુ સૌથી વધુ વાત કરવાનું મન થાય છે, દેવી, તે એ કે મેં ત્યાં ‘લજામણી’ જોઈ!! માનવીય સ્પર્શે સંકોચાઈ જાય પરંતુ કુદરતના સ્પર્શે ચારે તરફ પથરાઈ જાય! અદ્‍ભૂત રોમાંચ થયો એ જોઈને! ભારેલા અગ્નિ જેવા લાવાને લીધે ખદબદતું પાણી જોયું અને હજુ ય ક્યાં ક્યાંકથી જમીનમાંથી વરાળ નીકળતી જોઈ.

આકાશ જોયું, પાણી જોયું, ક્રોધિત ધરતીનું સ્વરૂપ જોયું અને અંતે સમુદ્રને તળીયે જઈને ત્યાંના જગતમાં થોડીકવાર માટે ડોકિયું કર્યું. આ જોવાનો રોમાંચ પણ અવર્ણનીય રહ્યો. જ્યાં એક વખત જમીન હશે તેને પાણીમાં જોવી અને જ્યાં એક સમયે પાણી હતું એ પૃથ્વી પર શ્વાસ લેવાનો રોમાંચ જ….સમજ નથી પડતી કયા શબ્દોમાં એને વર્ણવું.

ચાલ, હવે મારું પ્રવાસ વર્ણન અટકાવીને તારા પત્ર તરફ વળું.

તેં પણ જાણ્યે-અજાણ્યે સર્જન અને સંવેદનાની વાત કરી એની જ મેં ઉપરનાં મારા પ્રવાસ વર્ણનમાં પૂર્તી કરીને!

ફળ કે ફૂલનાં બીજ વાવીને આપણે છૂટ્ટાં, પછી ધરતી એને ઉછેરે. હા, તેં કહ્યું તેમ ક્યારેક ખાતર આપીને કે જીવાતથી બચાવવા માનવીય સ્પર્શ આપવો પડે એ ખરું. મને એ વાંચી એવો એક વિચાર આવ્યો કે આપણે બીજ નાંખીને નિમિત્ત માત્ર બનીએ છીએ તો પણ જો રોજ એનો વિકાસ જોવાનો આનંદ થાય છે તેમ આપણું સર્જન કરી સર્જનહાર આપણો વિકાસ જોઈને પણ પોરસાતો જ હશે ને? અને જ્યારે એના આપેલા જીવનને અમર્યાદ ઈચ્છાઓ, માત્ર શારીરિક સુખ, નકારાત્મક જીવન અને અવગુણોની જીવાત લાગી ગઈ હોય ત્યારે એને કેવું થતું હશે? એના સંદર્ભમાં હમણાં આ પત્ર લખું છું ત્યારે જે ભજન આવે છે તે ખૂબ જ અર્થસભર છે. આ.સુરેશભાઈ દલાલની પુષ્ટીમાર્ગ માટે લખેલી રચનાઓ સાચે જ સાંભળવા જેવી છે. હમણા જે ભજન આવે છે…એનાં શબ્દો છે…
’તમે ચરાવવા આવો મ્હારા જાદવા, મારી ઈચ્છાઓ છે કામધેનુ,
તમે ચરાવવા આવશો નહીં તો જીવન ભરનું તમને મ્હેંણું..
ઘાસ પાસે અમે એકલા જશું તો થઈ જાશે એવું ખડ,
તમારી સંગે વૃંદાવન થાશે વેરાન હોય કે રૂડું જળ.

બીજું પણ સુંદર ભજન હતું…’જેણે મને જગાડ્યો, એને કેમ કહું કે જાગો? એક એકથી ચઢિયાતાં ભજનો છે.

ખેર, હવે થોડી કહેવતોની વાતો કરું તો ઘણીવાર બે કહેવતો એકબીજાથી વિરુધ્ધ લાગે, જેમકે ‘બોલે તેના બોર વેચાય’ અને બીજી કહેવતમાં એમ કહે કે, ‘ન બોલ્યામાં નવ ગુણ’. વિરોધી નથી પરંતુ કયા સંજોગોને અનુસરીને એ કહેવત વાપરીએ તે અગત્યનું છે. જ્યાં બોલવા જેવું ન હોય ત્યાં પણ ચૂપ રહે ત્યારે તેને કહેવું પડે કે ‘બોલે તેના બોર વેચાય’ પરંતુ કોઈને કામનું-નકામનું બોલ બોલ કરવાની ટેવ હોય તેને કહેવું પડે કે ‘ન બોલ્યામાં નવ ગુણ’. તેને લગતી જ મારા ભાભીનાં બા એક રમૂજી કહેવત કહેતાં, ‘જો ભગવાને તને લાકડાની જીભ આપી હોત ને તો સાંજને છેડે મણ ભૂકો પડતે!’

અને હવે પેલા બે ધડાકાની વાત કરીએ. આ ધડાકાનાં પરિણામ તો ભવિષ્યના હાથમાં છે આપણે તો ધીરજથી એના સાક્ષી બનવાનું જ રહ્યું! અમેરિકાની જનતાએ કરેલા નિર્ણયે પ્રજાની સત્તાનું ભાન કરાવ્યું અને ભારતમાં બનેલી ઘટનાએ રાજ્યની સત્તાનું ચિત્ર બતાવ્યું. આના પરિણામો માટે સૌએ તૈયાર રહેવું પડશે જ. ભવિષ્યના ગર્ભમાં શું છે કોને ખબર? પરંતુ એક દેશનો ખોટો નિર્ણય આખી દુનિયા માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે અને એક સતાધારીનો નિર્ણય સમગ્ર વિશ્વ માટે આદર્શ સમાજનો માર્ગ ખોલી શકે!

આજે મારી કલમ (એટલે કે લેપટોપનું કી-બોર્ડ) અટકવાનું નામ નથી લેતી છતાં હવે વિરમું, એક હાસ્યાસ્પદ કહેવત સાથે, ‘માછલા નદીમાં રહે છે તો ય ગંધાય’-પાણીથી સ્વચ્છ જ થવાય એવું કોણે કહ્યું?

 

નીનાની સ્નેહ યાદ

 

Glimpses Into a Legacy-English book

glimpses-pic-1

available at:

https://www.amazon.com/dp/1539655407/ref=rdr_ext_tmb

                                                   and/or

https://www.createspace.com/6661086

 

The family is a delicate web of relationships. It is our own private world with its joys and sorrows, hopes and fears. It is the whole world in microcosm. This book provides the words for moments of memory and an art of hearts. It explores the relationships with parents and grand-parents.  These glimpses will  give new insights of legacy into our families for each new and future generations.                                                                                 

This English Book has few Gujarati scanned pages also.

પત્ર નં.૪૭..નવેં.૧૯.’૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર…

પ્રિય નીના,

આ વખતે તારો પત્ર ટૂંકો જરૂર લાગ્યો, પણ ફરિયાદ નથી કરતી. ખરેખર તો તને દાદ દેવી પડે કે તેં તારા વેકેશનના રીલેક્સ થવાના સમયની વચ્ચે અને કદાચ ઇન્ટરનેટની અસુવિધાની વચ્ચે પણ આપણા શનિવારના પત્રલેખનનો ક્રમ જાળવી રાખ્યો. મોટા જહાજની બારી પાસે બેસીને, સામે હિલોળા લેતા એટ્લાન્ટિક સમુદ્રને માણતી તારી કલ્પના કરીને ખૂબ આનંદ થયો.

અહીં હ્યુસ્ટનમાં હવે ગરમી ઓછી થવાને કારણે બેકયાર્ડમાં જવાનું, બેસવાનું અને ઝાડ-પાનને જોવાનું બને છે. યુકે.થી તદ્દન ઉંધુ. તમારે લેસ્ટરમાં ઠંડી ઓછી થાય ત્યારે બેકયાર્ડના ગાર્ડનમાં બેસી શકાય. હાં, તો આજે હીંચકાની ઉપર બાંધેલા ‘ગઝીબો’ પર ચડેલી પાપડીના વેલા પર નજર પડી તો કેટલા બધા પાન ઝાંખા અને કાણા પડેલા દેખાયા. તરત જ મનમાં શરીર પર પડતા બાકોરા,ગોબા,ખાડા,કરચલી સાથે સરખામણી થઈ ગઈ. ગયા પત્રમાં આપણે શરીરની સાચવણી વિશે લખ્યું હતું અને આજે આ કુદરત પણ સાર-સંભાળના અભાવે થયેલી એની માંદગીની જ મૌનપણે જાણ કરતી હતી ને!! કેટલું બધું સામ્ય છે?

માનવીના,પ્રાણીઓના,પંખીઓના અને જલચર જીવોના પણ જુદા જુદા રૂપ, રંગ, સ્વભાવ,ખાસિયત, માવજત જેવું બધું જ સાંગોપાંગ વનસ્પતિ, ઝાડ-પાન,ફળ,ફૂલમાં પણ છે જ. એવી ને એટલી જ માત્રામાં છે. એનું પણ રૂપ ખીલે છે અને ખરે છે, માનવીની જેમ જ. ફરક માત્ર એટલો છે કે એની પ્રવૃત્તિ અને પ્રગતિની લીલા, વાણી વગર મૌનપણે અને અવિરત ધારે ચાલુ રહે છે. બીજું, ફળ ફૂલ અને પાંદડા પહેલાં ખરે છે અને પછી સડે છે. જ્યારે માનવ તન કે મનથી રડે છે પછી ખરે છે. પ્રાર્થના તો એ કે ઈશ્વર આપણને રડતા અને રિબાવતા પહેલાં ખેરવી દે!!વાતમાં ગંભીરતા આવે તે પહેલાં જણાવી દઉં કે આ પાપડીના બી પણ તારા સુરતના. ત્યાંથી લાવીને ખાસ મારા માટે સંઘરી, સાચવીને રાખેલા તે જ આ વર્ષે ઊગ્યા છે. મનમાં એ યાદ કરીને નવું ખાતર નાંખ્યું, ડોક્ટરની જેમ થોડી દવા, થોડું વિટામીન વગેરે આપ્યુ, જરૂરી પાણી રેડ્યું અને પ્રેમ સમો સૂરજનો કુદરતી પ્રકાશ તો મળે જ છે.  કલમ અને કવિતાની જેમ ગાર્ડનીંગનો પણ એક કેફ હોય છે, નશો હોય છે. બી નાંખ્યા પછી રોજ સવારે એના વિકાસની પ્રક્રિયા જોવાની ખૂબ મઝા આવે. ૨૦૧૫ના મે મહિનામાં રંગોથી ભરપૂર તારો ગાર્ડન જોયાનું સ્મરણ તાજું થયું.

 

આ સર્જન, સંવેદના અને સજ્જતાના સંદર્ભમાં ચાલ, આપણા સાહિત્યનો એક બીજો મઝાનો મુદ્દો છેડું. વિચારોના વહેણ વહીને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય છે? ગુજરાતી ભાષાનો અમૂલ્ય ખજાનો આપણી કહેવતો. પહેલાંના સમયમાં વડિલો વાત વાતમાં કેવી સરસ કહેવતો બોલતા. કોઈ માણસની ગરીબાઈ વિશે દાદી કહેતાઃ બેન,શું વાત કરું એના તો “આંતરડાની ગાંઠો વળી ગઈ ને પાંસળીઓની કાંસકી થઈ ગઈ” અને “પેટ તો પાતાળે પહોંચ્યું.” કોઈના ઘરમાં ઝઘડા થતા હોય અને એના કારણોની અટકળો થતી હોય ત્યાં તરત કોઈ બોલે “જર, જમીન અને જોરું; ત્રણે કજિયાના છોરું.” બીજું શું? તો વળી કોઈ કજોડા લગ્ન થાય તો ક્યાંકથી અવાજ આવ્યા વગર રહે નહિ કે “રાજાને ગમે તે રાણી, ભલે ને છાણાં વીણતી આણી.” અને જો કોઈ મોટી સભામાં કંઈ પણ પ્રતિભાવ ન આવે તો વક્તા સમજી જાય કે “ભેંસ આગળ ભાગવત.” થયું. હવે તું વિચાર કર નીના, કે આ એકેએક શબ્દમાં કેટકેટલાં ઊંડા અર્થો ભર્યા પડ્યા છે? અને વાત કેવી સરળતાથી સમજાઈ જાય છે? એ વાતમાં તો કોઈ બેમત છે જ નહિ કે ગુજરાતી ભાષાનો વૈભવ ન્યારો છે. એ ઘસાતી જતી ભલે જણાય પણ મરશે નહિ તેવી આશા જીવંત રહે છે. મને ખાત્રી છે કે તું આ વિશે જરૂર કંઈક રસભર્યું લખીશ.

 

હવે છેલ્લી એક વાત એ કે, તારા પ્રવાસ દરમ્યાન અહીં બે મોટા ધડાકા થયા. ચારે બાજુ બસ, એ બે ટોપીકનો જ માહોલ વરતાઈ રહ્યો છે. એક તો અમેરિકાનું ઈલેક્શન,એનું રીઝલ્ટ અને બીજો ધડાકો ભારતની પધ્ધતિ પ્રમાણે લખાતી તારીખ ૯/૧૧ ના રોજ, અમેરિકાના World Trade Center ના નાઈન-ઈલેવન-૯/૧૧ જેવો  જબરદસ્ત ધડાકો! વિશ્વભરમાં એની અસરો જુદી જુદી રીતે પહોંચી છે જેની વાતો ટેક્નોલોજીને કારણે સમુદ્રના જહાજ સુધી પણ જરૂર પહોંચી હશે, કદાચ ચંદ્ર અને મંગળ સુધી પણ પહોંચી હોય તો નવાઈ નહિ!!! એટલે હું એ વિશે વધુ નથી લખતી. આ બંને ઘટના/સમાચાર ઐતિહાસિક બની ગયા. વિશ્વભરમાં તેના વિશે અવનવા સારા ખોટા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા અને ટેક્નોલોજીને લીધે ત્વરિત ગતિએ ફેલાયા પણ ખરા.

ટેક્નોલોજી શબ્દ લખ્યો ત્યાં એક રમૂજથી ભરપૂર આડવાત યાદ આવી. કોઈના જોડકણાં હતા. બરાબર શબ્દશઃ યાદ નથી તેથી મારી રીતે એનો સાર લખું છું. એનો ભાવ એવો હતો કે,આજકાલ તો…….

“વેબસાઈટ પર પરિચય અને ફેઈસબુક પર ફ્રેન્ડશીપ રચાય છે.
વોટ્સ-અપ પર ચેટીંગ અને ફેઇસ ટાઇમ પર ડેટીંગ થાય છે.
લીવ-ઈન રીલેશનની  જેમ,વાઈબર પર સારું લાગવા માંડે તો
સ્કાઈપ પર પ્રપોઝ થાય, અને ટવીટર પર લગ્ન લેવાય છે,
અરે, અમેઝોન પર બાળકો ખરીદી, પેપાલ પર બિલ પણ ભરાય ,
અને અંતે દિલ ભરાઈ જાય તો, ‘ઈબે’ પર બધું સેલ થઈ જાય છે!!!!

ચાલ, આજે તને હસાવીને અહીં જ અટકુ. તારા પ્રવાસની વાતો  વાંચવા ઉત્સુક છું.

આવજે.

દેવીની  યાદ

 

યુવાન કવિ શ્રી શીતલ જોશીને શબ્દાંજલિ…..નવે.૧૩ ‘૧૬..

મધ્યાન્હે સૂર્યાસ્ત પામેલ યુવાન કવિ શ્રી શીતલ જોશીને શબ્દાંજલિ..
ગઝલકાર શ્રી મહેશ રાવલ, સુધીર પટેલની સાથે…ભાઈ શ્રી સુશ્રુત પંડ્યાના સહયોગથી..

અહીં ક્લીક કરોઃ

https://www.facebook.com/devika.dhruva

 

પત્ર નં ૪૬..નવે. ૧૨ ‘૧૬

કલમ-૨

શનિવારની સવાર

પ્રિય દેવી,

દીપ જલે જો ભીતર સાજન રોજ દિવાળી આંગન’, વાહ, દેવી! સાચે જ આ દીપ જલાવવા માટેના પ્રયત્નો એટલે જ ચિદાનંદ રૂપઃ શિવોહમ્ શિવોહમ્’. અંદરથી પ્રગટ થતાં આનંદને સંસારની પળોજણે ઢાંકી દીધા છે તેને સંકોરશું તો રોજ દિવાળી આંગન.

 

આપણે વર્ષો સુધી મનને મારી નાંખ્યું છે અને શરીરને અવગણ્યું છે. ખરેખર તો શરીર પર જુલમ કર્યો છે એમ કહીએ તો ખોટું નથી. અને એની સજા જ્યારે ભોગવવી પડે ત્યારે નસીબ કે ગયા જન્મના કર્મો જેવી વાહિયાત વાત કરી આપણી જવાબદારીમાંથી છટકવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. શરીર અને આત્માનો અવાજ ક્યારે ય ખોટા ન હોય. પરંતુ વચ્ચે મનને આપણે એટલું તો પ્રભાવશાળી થવા દીધું છે કે એ શરીર કે આત્માના અવાજને આપણા સુધી પહોંચવા જ ન દે ને! દા.ત. શરીર જુદી જુદી રીતે કહે તે ન સાંભળ્યું, પછી નિષ્ણાતે કહ્યું કે ડાયાબિટિશ છે તો પણ મન કહે કે એક ગોળી વધારે ખાઈ લેજે ને, આ ગુલાબજાંબુ કેટલા દિવસે ખાવા મળ્યું છે!  બસ આજનો દિવસ ખાઈ લઉં.

 

આ સંદર્ભમાં શ્રી ગુણવંત શાહના પુસ્તક “વિરાટને હિંડોળે’ માં “અખંડ સૌભાગ્યવતી જઠરદેવી” લેખ યાદ આવ્યા વગર રહે નહિ. એમાં એમણે લખ્યું છે કે, “શરીરયાત્રા અન્ન વગર ન ચાલે. પણ મોટેભાગે આપણે શરીરને લાડ કરાવીએ છીએ. લાડ કરનાર જ્યારે હદ વટાવે ત્યારે શરીર ખાટલાને શરણે જાય છે. જમવાના પાટલે બેસીને કરેલા ગુનાઓની સજા છેવટે ખાટલામાં પડીને ભોગવવી પડે છે.” આ વાત કેટલી બધી સાચી છે? મને ખૂબ ગમી.

 

સર્જન અને સાહિત્યની બાબતમાં તેં ખૂબ સરસ લખ્યું કે, જીવાતા જીવનમાંથી અને જોવાતા જગતમાંથી આપણને ઘણું બધું સતત મળતું જ રહે છે. થોડી સભાનતા અને સજાગતા હોય તો પંચેન્દ્રિયોને  સ્પર્શતી દરેક અનુભૂતિ આપમેળે કોઈ ને કોઈ રૂપે વ્યક્ત થતી રહેતી હોય છે’. એકદમ સાચી વાત. માત્ર સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ એટલી સંતોષકારક અને આનંદદાયક ન લાગે પણ જો એ જ અભિવ્યક્તિને સજ્જતા સાથે રજૂ કરવામાં આવે તો વાચક કે શ્રોતાના અંતર સુધી પહોચી જાય એ ચોક્કસ. ઘણીવાર મારો અનુભવ એવો રહ્યો છે કે જ્યારે લખવા માટે કલમ થનગની ઉઠે અને લખું પછી બીજે દિવસે એ જ લખાણ વાંચુ ત્યારે સજ્જતા વ્હારે ધાય. અમુક શબ્દો/વાક્ય રચના કે પ્રસંગની આસપાસ રચેલી સૂક્ષ્મ વાતો કંઈક નવા  જ સંદર્ભે પ્રગટે. માત્ર અંતરનો આવેગ નહીં તેની અભિવ્યક્તિ માટે સજાગતા અને સજ્જતા ખૂબ જ મહત્વના છે જ. તેમાં કોઈ શંકા નથી.

 

તારા મનમાં સળવળતા ‘પ્રારબ્ધને ગોખે પુરુષાર્થના દીવા’ પ્રગટાવવાની વાત સાચે જ વિચાર માંગી લે છે. જો માત્ર પુરુષાર્થથી જ ઈચ્છિત મળતું હોય તો દુનિયામાં અગણિત લોકો જબરો પુરુષાર્થ કરે છે તો ય માંડ કાંઈ મળે છે અને અમુક લોકોને સાવ જ ઓછા પ્રયત્ને ખૂબ ખૂબ પામતા જોઈએ ત્યારે એ વિચાર આવે જ કે એ બેમાંથી કયું વધુ પ્રભાવશાળી? મારા વિચાર મુજબ બન્ને એક બીજાના પૂરક છે. અને જ્યારે આપણને કોઈ તર્કશુદ્ધ કારણ ન મળે ત્યારે ગત્ જન્મના સંચિત કર્મફળને માનવું જ પડે.

 

તેં જે કૃપાની વાત કરી તે પણ સાચી જ છે પરંતુ જ્યારે કોઈ અન્યોને હેરાન-પરેશાન કરીને, બીજાનું ઝુંટવીને પણ આનંદથી અને એશો-આરામથી જીવતા જોઈએ ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે કૃપા મોટી કે પ્રારબ્ધ? ઘણીવાર આ બધી વાતો વ્યાખ્યાઓથી પણ ઉપરની વાત લાગે. આપણને ખબર છે કે એક માણસ સખત પુરુષાર્થ કરતો રહે, શરીરની તાકાત હચમચી જાય, ધીરજનો અંત આવી જાય તો પણ સફળતા ન મળે ત્યારે એ માણસ હારી જાય, થાકી જાય અને મન-બુદ્ધિથી બધિર બની જાય અને ક્યારેક ભાવશૂન્ય બની જાય ત્યાં સુધી એને જ્યારે સહન કરવું પડે ત્યારે આવી ચર્ચાઓ વામણી લાગે. એક સામાન્ય માનવીની વાત કરું છું; આધ્યાત્મને રસ્તે જતાં કે બહુશ્રુત યા તો વિદ્વાન કે સંતની હું વાત નથી કરતી, દેવી. આપણે પણ એવી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયા જ છીએ ને? ત્યારની મનોદશા વિચારું છું. હા, એમાંથી બહાર આવ્યા પછી એની કૃપાનો અહેસાસ થાય છે જ પરંતુ એ સ્થિતિમાંથી પસાર થતી વ્યક્તિની ધીરજ, હકારત્મક વલણ અને એને સમજવા માટે મળતો કે નહી મળતો ટેકો કેવો અને કેટલો મળે છે તેના ઉપર ઘણો મોટો આધાર છે.

 

ચાલ, આજે અહીં જ વિરમું. કારણ સામે એટલાન્ટિક સમુદ્ર હિલોળા લે છે. ૧૭ માળના શીપમાં, ૧૦મે માળે, બારી પાસે બેઠી છું. સૂરજ મધ્યાન્હે તપે છે અને જમવા જવાનો સમય પણ થયો છે ત્યારે વધુ લખવાનું સૂઝે ક્યાંથી?

 

નીનાની સ્નેહ યાદ.

પત્ર નં ૪૫..નવે.૫ ‘૧૬.

કલમ-૧

 શનિવારની સવાર

પ્રિય નીના,

                 ‘કેમ છે’ ના જવાબમાં એટલું જ કહીશ કે, છેલ્લાં થોડા અઠવાડિયાઓથી ચક્ડોળે ચડેલી ઘટમાળ અને પ્રવૃત્તિમાંથી જરા સ્થિર થઈ છું. દરમ્યાનમાં દિવાળી અને આપણું નવું વર્ષ પણ આવીને સરવા માંડ્યું… દિવાળી અને રંગોળીની વાતો તો ઝાઝી નહિ કરું. કારણ કે હવે મોટા ભાગના ઘરોને ઉંબરા પણ રહ્યા નથી !! તો રંગોળીની ક્યાં વાત? પૂર્વ કે પશ્ચિમ, વિશ્વના દરેક ખૂણે ઉત્સવની ઉજવણીની રીતોની હવે કાયાપલટ થઈ ગઈ છે. છતાં તું કહે છે તેમ નવી રીતો પણ સર આંખો પર..No regret, no complain. અને આમ જોઈએ તો “દીપ જલે જો ભીતર સાજન, રોજ દિવાળી આંગન. બરાબર ને?

તારા પત્રના બે અગત્યના મુદ્દાઓની જરા વાત કરું. તેં શારીરિક મુશ્કેલીનો ઉલ્લેખ કર્યો એ વાંચીને મને બે ત્રણ લેખકોની વાત યાદ આવી. શરીરને પોતાની બારાખડી હોય છે. પણ આપણે બીજું બધું ઉકેલવામાં અને ઉલેચવામાં એટલાં રચ્યાપચ્યાં હોઈએ છીએ કે શરીરની બારાખડીને ઓળખવાનો પ્રયત્ન સરખો પણ કરતા નથી. એક લેખકના પૂસ્તકનું શિર્ષક છે “શરીર બોલે છે”. એ કહે છે કે, બધા જૂઠ્ઠું બોલે પણ શરીર જૂઠ્ઠું ન બોલે. એ સત્ય બોલે છે પણ આપણે ક્યાં સાંભળીએ છીએ? બાકી ગાડીને નિયમિત રીતે સર્વિસમાં આપીએ છીએ તો આપણા શરીરના અંગોને કેમ સંવારતા રહેતા નથી? સદીઓથી સાંભળતા આવ્યા છીએ કે “પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા” એ કહેવત કેટલાં અનુભવો પછી લખાઈ હશે! આ બાબતમાં મહાત્મા ગાંધીએ તેમના વિચારમંથનમાં લખેલ એક પત્ર/લેખ (‘વેબગુર્જરી’ પર પ્રસિધ્ધ થયેલ) આંખ ઉઘાડનારો છે.

બીજી વાત તેં લખી છે કે, લખવા માટે અંદરથી એક ધક્કો લાગે અને લખવા બેઠાં પછી આપમેળે સ્ફુરતું જાય, લખાતું જાય અને લખ્યા પછીની તૃપ્તિનો આનંદ અનેરો થાય. આ વિશે સંમત થઈને એમાં હું થોડો ઉમેરો કરીશ. દરેક સર્જનપ્રક્રિયાનું મૂળ સંવેદના છે. આ સંવેદના ધક્કો મારે એ વાત સાવ સાચી. પણ એ પછી સજ્જતા એનું બીજું પગથિયું છે. જીવાતા જીવનમાંથી અને જોવાતા જગતમાંથી આપણને ઘણું બધું સતત મળતું જ રહે છે. થોડી સભાનતા અને સજાગતા હોય તો પંચેન્દ્રિયોને  સ્પર્શતી દરેક અનુભૂતિ આપમેળે કોઈ ને કોઈ રૂપે વ્યક્ત થતી રહેતી હોય છે. પણ જો એને કવિતાના કે કલાના કોઈપણ પ્રકારમાં, એના નિશ્ચિત્ત રૂપમાં નિખારવી હોય તો થોડી સજ્જતા જોઈએ જ. જેમ થાળીમાં વેરાયેલાં રંગબેરંગી ફૂલો ગમે. પણ એને એક ‘પેટર્ન’ પ્રમાણે વ્યવસ્થિત ગૂંથીને, વેણી કે હાર બનાવીએ તો વધુ શોભે. અથવા બીજી રીતે કહીએ તો નાનું બાળક હાથ-પગ હલાવીને નાચવા લાગે તો એને ડાન્સ કર્યો કહીને તાળીઓ પાડીએ અને એ જ બાળક નક્કી થયેલાં નિયમ અનુસાર તાલીમ લઈને ‘ભરત નાટ્યમ’કે ‘કથ્થક’ કે એવું કંઈક classic કરીને બતાવે તો એ સાચી નૃત્યકલા કહી શકાય. બસ, એનું જ નામ સજ્જતા. સાધના પછીનું સર્જન. અભ્યાસ, આયાસ અને રિયાઝ પછીનો નિખાર. સંવેદનામાં સજ્જતા ભળે તો સર્જક અને ભાવક બંનેને આનંદ મળે. કારણકે,તે માત્ર શબ્દોની રમત  નથી, અંતરની જણસ  છે, અંદરની સમજણનો ખરો આકાર છે.

દર વખતની જેમ આજે મનમાં એક નવા વિષયનું બીજ ઊગ્યું છે. એક જ ઘરમાં, એકસરખા વાતાવરણમાં ઉછરેલ વ્યક્તિઓ કેટલી જુદી હોય છે. કોઈ કલાકાર બને છે, કોઈ ડોક્ટર બને છે તો કોઈ કંઈ ખાસ થઈ શક્તું નથી. કોઈ વિદેશગમન કરે છે તો કોઈ એક જ જગાએ જીવી જાય છે એવું બધું કેમ થાય છે? નસીબ?!! કે મહેનત? ડૉ. સર્વ પલ્લી રાધાકૃષ્ણન એક ઉદાહરણના માધ્યમથી આ બંને વાતનો સુંદર રીતે સમન્વય કરીને કહે છે: ધારો કે આપણે ગંજીપે રમીએ છીએ. ગંજીપાના જે પાનાં આપણા હાથમાં છે તે પ્રારબ્ધનો પક્ષ. પણ આ પાના પર આપણે આપણો ખેલ જે રીતે ખેલીએ છીએ, તે પુરુષાર્થનો પક્ષ. આપણે જેટલો પુરુષાર્થ કરીશું એટલી આપણી જીતવાની સંભાવના વધારે રહેશે.” એનો અર્થ એ થયો કે, “જુલ્ફ કેરા વાળ સમી છે ભાગ્યની ગૂંચો બધી, માત્ર એને યત્ન કેરી કાંસકી ઓળી શકે.” બરાબર ને? અને સંસ્કૃતમાં પણ શ્લોક છે કે,
उद्यमेन एव सिध्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिहस्य प्रविशन्ति मुखे म्रुगाः॥

એટલે કે, સિંહ જંગલનો રાજા હોવા છતાં એણે ખોરાક માટે પ્રયાસ કરવો પડે છે એ મોઢું ફાડીને બેસી રહે તો હરણાં આવીને એના મુખમાં પડે નહીં.

હવે બીજી બાજુ આપણા ઉપનિષદો કહે છે કે કોઇપણ ઘટના સારી રીતે ત્યારે જ ઘટે છે જ્યારે એ ઘટનામાં કૃપા ભળે છે.. પુરુષાર્થ અને પ્રારબ્ધ બંને સાથે મળે તે જરૂરી છે. માત્ર પરમની કૃપા હોય કે માત્ર પુરુષાર્થ હોય તો પણ ઘણીવાર સર્વોત્તમ પરિણામ પ્રાપ્ત થતું નથી. અનુભવે પણ એ જ સમજાયું છે કે,પ્રારબ્ધના ગોખે પુરુષાર્થના દીવડા પ્રગ્ટાવવા જ પડે. જો ને, કનૈયાના અધરે સ્થાન પામવા માટે વાંસળીને કેટલી વાર વીંધાવું પડ્યુ હશે?!! નીના, આ વિષય પર ઘણું લખાયું છે. ફાધર વાલેસ કહે છે તે મુજબ “જાણે પ્રારબ્ધ ન હોય એ રીતે પુરુષાર્થ કરવાનો અને જાણે પુરુષાર્થ કર્યો જ ન હોય એં રીતે પ્રારબ્ધને આધીન થવું” કારણકે દોરી અને હવા અનુકૂળ આવે તો જ આભ હાથમાં આવે. કિસ્મતની દોરી અને વિશ્વના ગ્રહોની હવા અનુકૂળ હોય તો જ પુરુષાર્થનો પતંગ આભ સુધી પહોંચે. શું કહેવું છે? જણાવજે.

એક સરસ વિચાર લખી વિરમુઃ

“આજનો પુરુષાર્થ આવતી કાલનું પ્રારબ્ધ છે.”

દેવીની સ્નેહ યાદ.