પત્ર નં.૨૨.. મે ૨૮, ‘૧૬

 કલમ-૨ દર શનિવારે….

 


પ્રિય દેવી
,

કુશળ હશે….છે ને?

આજે અહીંનુ વાતાવરણ તેં પહેલાના એક પત્રમાં જણાવ્યું હતું એવું છે. સવારથી વરસાદ મન મૂકીને વરસે છે. ગઈકાલે સુર્યદેવે ખૂબ સોનુ વરસાવ્યું હતું તેને ઘસડી જવાનું વર્ષારાણીએ નક્કી કર્યું હોય તેમ કદીક જોરથી તો ક્યારેક ઝરમર વરસ્યા જ કરે છે. અટકવાનું નામ નથી લેતી. સાથે ઠંડી પણ લઈને આવી છે.

ભારતમાં જેમ ઉનાળો, શિયાળો અને ચોમાસુ એમ કુદરતે જે ઋતુઓની વ્યવસ્થિત ગોઠવણ કરી છે તેવું અહીં મોટેભાગે વર્તાતું નથી. ભર શિયાળામાં ખાંડાધાર વરસે અને ઉનાળામાં ક્યારેક ગરમી ખાસ પડે જ નહીં અને એમ વાતાવરણ અનિશ્ચિત રહે.

હું જ્યારે અહીં શરુઆતમાં આવી ત્યારે પુરુષો તો કહે જ, પરંતુ સ્ત્રીઓ પણ ક્યારેક સહજ રીતે કહે કે, ‘ you can’t trust weather, wine and women in this country!’ મને ખૂબ જ આઘાત લાગતો. સ્ત્રીઓ માટે આ રીતે કહેનાર પુરુષો પર તો ગુસ્સો આવતો જ પરંતુ સ્ત્રીઓ જ્યારે કહે ત્યારે દુઃખ થતું. ખેર, જો કે સામાન્ય રીતે સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા અહીં વધુ જોવા મળે છે એટલે આવા થોડા લોકો માટે ફરિયાદ કરવી યોગ્ય નથી. એટલું જરુર કહીશ કે હું પોતે સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય, સમાન અધિકાર જેવી અંતહીન દલીલોમાં ક્યારે ય પડતી નથી. એક બીજા માટે જો સાચું સન્માન અને સમજણ હશે ત્યાં કોઈ આરોપો-પ્રત્યારોપોને અવકાશ જ નહીં રહે.

શરુઆતમાં ‘women’s week’ની ઉજવણીમાં ખૂબ ઉત્સાહથી ભાગ લેતી અને એ અઠવાડિયા દરમ્યાન સ્ત્રીઓ માટે યોજાતી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓથી સ્ત્રીઓમાં ધીમે ધીમે વધતો જતો આત્મવિશ્વાસ પણ દેખાતો ત્યારે આનંદ થતો. પરંતુ જેમ જેમ પુખ્તતા આવતી ગઈ તેમ તેમ આ બધું દેખાવ માટે થતું અનુભવવા લાગી. તંદુરસ્ત સમાજમાં આવા ખાસ પ્રયત્નો કરવા જ ન પડવા જોઈયે. વર્ષમાં એક અઠવાડિયું ઉજવવાથી અને તે પણ સ્ત્રીઓ જ તેમાં ભાગ લે તેથી સમાજમાં સ્ત્રી તરફનું સન્માન વધતું જોવા તો નથી જ મળતું. ખરેખર તો સ્ત્રીઓ અને પુરુષોએ વિચાર-વિમર્શ માટે આ અઠવાડિયું રાખવું જોઈએ અને કઈ રીતે સમાજમાં ગ્રાસરુટથી એની શરુઆત કરવી જોઈએ જેવા વિષયો પર આલોચનાત્મક ફેરવિચારો થવા જોઈએ.

ચાલ, હવે તેં જે વિષય છેડ્યો છે એને વિષેના મારા વિચારો કહું તે પહેલા એક સવાલ પૂછું? તેં કાનજી વર્સિસ કાનજીનાટક જોયું હતું?  જેમાં ઘણા બૌધ્ધિક લોકોને ઉદ્‍ભવતા પ્રશ્નોને ખૂબ જ હળવાશપૂર્વક છતાં ગંભીર રીતે રજૂ કર્યા હતાં. ત્યાર પછી એના પરથી ઓ માય ગૉડ’ ફિલ્મ પણ હિંદીમાં ઉતરી હતી-એ બન્નેમાં પરેશ રાવળની મુખ્ય ભૂમિકા હતી.
તેં ટૂંકમાં પણ ખૂબ જ અગત્યની વાત કરી કે લાગે છે જાણે સંસ્કૃતિ અને ધર્મને કેન્સર થઈ ગયું હોય તેટલે અંશે બન્ને સડી ગયા છે. ખૂબ જ સાચી વાત છે. મને લાગે છે માત્ર હિંદુ ધર્મે જ નહી બધા જ ધર્મોએ પોત પોતાના ધર્મને નવા સંદર્ભમાં જોવો જોઈશે. આ વાત કરતાં કરતાં મને એક અમેરિકન ફિલ્મ યાદ આવી-
‘sister act’-જેમાં વ્હુપી ગોલ્ડબર્ગે ખૂબ જ સુંદર અભિનય કર્યો છે. એ ફિલ્મમાં પણ મૂળ સંદેશો એ જ છે કે ક્રિશ્ચિઆનિટિમાંથી પણ ક્રિશ્ચિયન લોકોનો રસ અને વિશ્વાસ ઉઠતા જાય છે તેથી ક્રિશ્ચિયન સમાજ અને ખાસ કરીને યુવાનોને ક્રાઈશ્ટના સંદેશાઓ પહોંચાડવા હશે તો આખો ને આખો અભિગમ જ બદલવો પડશે.

સમાજ વ્યવસ્થાને માટે માત્ર અને માત્ર શ્રમવિભાજન કરવા કદાચ, એકદમ અસલના સમયમાં હિદુ સમાજમાં જ્ઞાતિ પ્રથા શરુ થઈ હશે. પણ વિકાસની સાથે સાથે એ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર થવા જોઈતા હતા અને જ્યારે હવે એની જરુર ન હોય ત્યારે એ પ્રથાને  હટાવવી જ પડશે. એ ન થયું એટલે જ તો અત્યારના સમાજમાં પોતાને ઊંચી જાતિનાકહેવાતા લોકો ‘ઈજારોલઈને બેસી ગયા છે. એ લોકો ભલે ઈન્કાર કરે પરંતુ  ધર્મ તથા સમાજની અવદશા માટે અમુક અંશે એ લોકો જવાબદાર છે જ.  

હવે પરદેશમાં રહેતા ભારતિયો ધરમ’(એને હું ધર્મ ન કહું) ને ટકાવવા માટે કરતા રહેલા ધમપછાડાની વાત!
ભગવા જોયા એટલે એના પગમાં આળોટી પડ્યા એ લોકોએ જ તો ધરમનો ઈજારો લઈને બેઠેલા લોકોને સ્પોન્સર કરીને બીજા પણ એવા લોકો માટે પરદેશમાં આવવાનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. આપણે સામાન્ય જનતાએ જ તો આવા લોકોને
બાપા’, ‘દદા’, ‘સંતશ્રીવિગેરે બનાવી દીધાને? હજુ જ્ઞાતિના વાડાઓની માયાજાળ ઓછી હોય તેમ તેમાં સંપ્રદાયોના વાડાઓ ઉભા કરી દીધા!! હકારાત્મક નજરે જોવાનો પ્રયત્ન કરીયે તો એટલું જરુર કહી શકાય કે એમાંના અમુક લોકો પાસેથી અમુક ટકા યુવાન વર્ગને માર્ગદર્શન પણ મળે છે અને હિદુ ધર્મની થોડી સમજ પણ મળે છે જે તેમના માતા-પિતા કે વડિલો પાસેથી મળતી  નથી.( કુવામાં હોય તો હવાડામાં આવેને?)

તેં સાચું જ કહ્યું કે આજે લોકો ઈર્ષ્યા અને સ્પર્ધામાં જીવે છે. એમાં હું એટલું ઉમેરું કે આ ઈર્ષ્યા અને સ્પર્ધા જો તંદુરસ્ત હોય તો તે વિકાસને માર્ગે લઈ જાય. પરંતુ ખાટલે મોટી ખોડએ જ છે કે મારી પાસે નહીં તો કોઈને પાસે ન હોવું જોઈએવી માંદલી ઈર્ષ્યા અને પોતાનાથી આગળ ન વધાય તો બીજાને આગળ તો ન જ વધવા દે પરંતુ તક મળ્યે પછાડવા માટેની નાદુરસ્ત સ્પર્ધા, ખબર નથી સમાજને ક્યાં લઈ જશે!

અને હવે છેલ્લે તારી આશા સાથે હું ય મારી આશા જોડીને કહું કે આપણે સારું-નરસું પારખવાનો વિવેક કેળવીએ અને હકારાત્મક પરિવર્તનના ગોવર્ધનને એક ટચલી આંગળીનો ટેકો પણ જો અપાય તો આપીને આપણું કર્તવ્ય નિભાવવાની શક્તિ ઈશ્વર પાસે માંગીએ.

અસ્તુ.

નીનાની સ્નેહયાદ.

 

‘સ્વ’ના કિલ્લામાં સૌ છે.

વિશ્વના વિશાળ, આ ‘વિલા’માં સૌ છે.
જેમ પર્ણો, વૃક્ષના વેલામાં સૌ છે.

 

વાયુથી ખરતા આ પત્તા જોઉં, ને થાય,
કે ફરી મળતા નવા ઝુલામાં સૌ છે.

 

પ્રીતના મીઠા ગીતો ગાયા કર્યા પણ
વાત તો એ છે, ‘સ્વ’ના કિલ્લામાં સૌ છે.

 

‘કાગડા કાળા બધે’ જોઉં ને વિચારું,
કેવાં કેવાં મન તણાં ખિલામાં સૌ છે!

 

આ પરિવર્તનની વાર્તા છે બધી હોં,
અહીં તો, ‘દેવી’,ચાતર્યા ચીલામાં સૌ છે.

પત્ર નં ૨૧- મે,૨૧ ૨૦૧૬

કલમ-૧

દર શનિવારે..

પ્રિય નીના,

આજે સૌથી પહેલાં તો આપણા માનીતા અદમભાઈની ગઝલ તેં યાદ કરાવી તે ખૂબ જ ગમ્યું.
ક્વેશ્ચન ટૅગ માં બંધાઈ ગયા, વ્હાય ને વૉટમાં ખોવાઈ ગયા,
પહેલાં તો હરપળે હતા હોમ-સીક, ધીરે ધીરે પછી ટેવાઈ ગયા.

ફરી એક વાર વાંચવાની, વાગોળવાની અને મમળાવવાની મઝા આવી ગઈ.

 બીજું, અહીંના કરતાં યુ.કે.નું વાતાવરણ જુદું કેમ છે એ મુદ્દા પર ૧૯૫૦થી માંડીને આજ સુધીની સામાજિક, આર્થિક અને ધાર્મિક પરિસ્થિતિની વિગતો સરસ ઝલકની જેમ વર્ણવી. વાત સાચી છે કે જે લોકોને કમાવા સિવાય છૂટકો જ નથી કે બીજો કોઈ વિકલ્પ જ નથી, તેને વળી શોખ કે સફળતા-નિષ્ફળતાનો વિચાર કરવાને ક્યાંથી અવકાશ હોય? માંડ કરતાં ત્રણ સાંધે ત્યાં તેર તૂટતા હોય એટલે જેમ તેમ કરીને ગાડું ગબડાવવું પડે. ચાલો, સારું થયું કે સમય બદલાયો અને તું લખે છે તેમ ત્યાંની છેલ્લી બે પેઢીની આર્થિક સધ્ધરતા ઉંચે આવી.

ધાર્મિક પ્રવચનકારોનો વિષય છેડીને, મારી દયા ખાઈને તેં છોડી દીધો પણ હું તારા જેટલી દયાળુ નથી! મને આગળ વધારવાનું મન થયું, એટલા માટે કે, થોડા વખત પહેલાં એક મઝાનો લેખ વાંચ્યો હતો. નીના, તને ગમશે જ એની ખાત્રી સાથે ટાકું છું.
પ્રવીણકાંત શાસ્ત્રી લખે છે કે, “ હું ૧૯૭૦માં અમેરિકા આવ્યો તે પહેલા ઘણાં ગુજરાતી વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકા સ્કોલશીપ મેળવીને અમેરિકા આવ્યા હતા અને કાયમને માટે સ્થાયી થયા હતા. મોટા ભાગના ડોક્ટર્સ ઈન્જીનીયર્સ કે સાયન્ટીસ હતા. ત્યારપછી અમારા જેવા નશીબદારો પ્રોફેશનલ વીઝા પર અમેરિકામાં ખડકાયા. કેટલાક પ્રોફેશન બદલીને હોટેલ મોટેલ ગ્રોસરી કન્વિનિયન સ્ટોરોમાં આગળ વધ્યા. બીજો મોટો ફાલ એમના શિક્ષિત અર્ધશિક્ષિત પણ પુરુષાર્થી સ્વજનોનો આવ્યો. તેઓના દેહ અમેરિકામાં
  પણ મગજ ગુજરાતમાં જ..મંદિરો બન્યા એમણે અમેરિકામાં ઠેર ઠેર ગુજરાત ઊભા કર્યા. સ્વાભાવિક રીતે સિનેમા, મંદિરો ઊભા થયા. મંદિરો આવ્યા એટલે બાવા બાપુઓની ભવ્ય પધરામણી શરૂ થઈ. અમેરિકામાં ઊનાળો શરૂ થાય એટલે એમનો વ્યવસ્થિત બિઝનેસ ચાલુ થવા માંડ્યો.!”
આ ભાઈની વાત એટલી બધી સાચી છે કે, ભલે તેમણે હળવી રીતે લખ્યું છે પણ વાંચીને ગંભીર વિચારમાં ડૂબી જવાયું. છેલ્લાં કેટલાં યે વર્ષોથી હું જોતી આવી છું કે ધર્મને નામે, સાચેસાચ જાતજાતના ધંધા અને વાડાબંધી જ ઉભા થયાં છે. જેવી ઠંડી ઓછી થવા માંડે કે તરત જ અમેરિકાના જુદા જુદા શહેરોમાં પરમ પૂજ્ય ધર્મ ધૂરંધરોની, મહારાજોની આવન-જાવન ધામધૂમથી થવા માંડે, ડોલરથી થેલા ભરાવા માંડે અને કરુણતા તો એ બની જાય કે સરવાળે, ધર્મ અને શ્રધ્ધા જેવા ભાવો, સંપ્રદાયોની ગલીગૂંચીઓમાં અટવાઈ અલોપ થઈ જાય !!! આંખને ઉઘાડી શકે અને દ્રષ્ટિને માંજી શકે એ માનવતા નામનો સાચો રાહ જ અદ્રશ્ય થઈ જાય!

કેટલીક વાર તો એમ લાગે છે કે, જગત ઇર્ષા અને સ્પર્ધા વચ્ચે જીવે છે. સૌને દેખાડાના અખાડામાં રસ છે. એ જ એની તાસીર છે અને તસ્વીર છે. અધમોની અંધારી આલમનું આજે પૂરેપૂરું વર્ચસ્વ છે. હેનરી મિલરે ક્યાંક લખ્યું છે કે, દેખાતા ધર્મની હિલચાલના જો એક્સરે કઢાવીએ તો તેમાં એક નહિ, અનેક રોગ મળે. સંસ્કૃતિને અને ધર્મને જાણે કે કેન્સર થયું છે જેનું નિદાન ચિંતાનો વિષય છે.  સારું છે કે હવે તો નેટ-જગત પર કેટલાં બધા લોકો આ વિષે લખી લખીને આંખ ઉઘાડવાના પ્રયાસો કરી રહ્યાં છે. સમાજમાં જાગૃતિ લાવવાનું કામ કરી રહ્યાં છે. આપણે આશા રાખીએ કે એક નવા સમયનો ઉદય થાય અને સારું પરિવર્તન આવે.

ચાલ, વાતને થોડી વાળું? ગયા પત્રમાં મેં વિસરાતા જતા શબ્દો ( બૂઝારુ,ડોયો વગેરે) વિષે લખ્યું હતું. એ વિષે તારો કંઈ પ્રતિભાવ? અરે, હાં, એ જ સંદર્ભમાં એક જૂનો પ્રસંગ યાદ આવ્યો.. સાંભળ.આપણે ગુજરાતીમાં ‘ઘોડો’ એટલે એક પ્રાણીનું નામ અને બીજો અર્થ ‘ઘોડો’ એટલે વાસણ કે બીજી કોઈ ચીજ-વસ્તુ મૂકવા માટે બનાવેલ લાકડાનું કબાટ જેને ઘોડો પણ કહેવાય. એક વખત એક ગુજરાતી બેને તેમના અમેરિકામાં જન્મેલા,પૌત્રને કહ્યુઃ  “બેટા, જા તો જરા ઉપર ઘોડામાંથી પૂજાની મોટી થાળી લઈ આવ તો.” એટલે થોડું ઘણું ગુજરાતી સમજતા છોકરાએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યુઃ ” હેં.. એટલે આપણા ઘેર ઘોડો છે?” આ છે વિસરાતા જતા જૂના ગુજરાતી શબ્દોની અવદશા!!

હવે છેલ્લે, તારા કુશળ-મંગળ પૂછી લઉ? અને તારી વધુ એક વઢ ખાઈ લઉં?!! યાર,કુશળ તો તું હંમેશા વર્તાય જ છે. ન હોય તો મારા વગર તું બીજાં કોને કહેવાની ? પહેલાં પૂછું કે છેલ્લાં, શું ફરક પડે છે?’ પાણીમાં ચણો’ ને ‘સુખના સોજા’ વાંચીને મને યાદ આવ્યું કે જ્યારે  પાતળી હતી ત્યારે હું પણ એમ કહેતી હતી કે, સાલું સુખ જીરવાતું નથી !! સમજી કંઈ?

વધુ આવતા પત્રમાં

દેવીની યાદ.

 

 

પત્ર નં ૨૦… મે ૧૪, ૨૦૧૬

કલમ-૨ દર શનિવારે..

 

પ્રિય દેવી,

તારી અને તારા કુટુંબની ક્ષેમકુશળતા પૂછી લઉંને?

યાર, મારા કુશળમંગળ છેક છેલ્લે, પત્ર પૂરો થાય ત્યારે યાદ આવે છે એમને?

ખેર, મારી કુશળતા અંગે જો મારે કહેવું હોય તો આપણી એક કહેવત મુજબ કહી શકું કે મારી દશા– ‘ પાણીમાં ચણા જેવી છે.’!

મારા એક ઓળખીતા બહેન છે એમને તમે પૂછો કે કેમ છો?’ તો મોઢું ગંભીર રાખી કહે કે, ‘શું કરું બેન, જુઓને આ શરીરે સુખના સોજા ચઢ્યા છે!’ મારું પણ કંઈક એવું જ છે. 

ગોરંભાયેલું વાતાવરણ હોય, ઘરમાં પુસ્તકોનો મેળો જામ્યો હોય, તેમાં જૂના ગીતો સી.ડી પ્લેયર પર વાગવા માટે તડપતાં હોય અને કોફીનો કપ પણ આમંત્રણ આપતો હોય,પછી તો પૂછવું જ શું!

પરંતુ એવું વાતાવરણ નોવેલ વાંચવા માટે બરાબર છે. ગયા અઠવાડિયે તેં જે વાંચ્યુ તેને માટે તો શાંત વાતાવરણ જ જોઈએ.

જો કે અમારે ત્યાં તો ગોરંભાયેલું વાતાવરણ જ વધારે હોય અને એને લીધે ઘણા લોકોને ડિપ્રેશન આવી જતું હોય છે. બહાર કડકડતી ઠંડી, ઘરની ચાર દિવાલ અને અનનેચરલ હિટિંગસેન્ટ્રલ હિટિંગ. ઉપરાંત મેં નોંધ્યું છે કે આપણા ઘણા લોકોએ આખી જીંદગી કુટુંબ માટે વૈતરું જ કર્યું છે અને કોઈ પણ જાતની હોબી ડેવલપ કરવાનો સમય જ ન ફાળવ્યો હોય તેઓ ડિપ્રેશનનાં ભોગ વધુ બને છે. એટલે એવું નથી કે યુરોપિયન પ્રજાને ડિપ્રેશન નથી આવતું. પરંતુ એ લોકોને ડિપ્રેશન આવવાના કારણો આપણા કરતાં અલગ હોય છે, જે પછી ક્યારેક કહીશ.

તેં લખ્યું હતું તેમ મારી પાસે દુભાષિયા ( અહીં આપણા ઓછા ભણેલા એશીયન લોકો અમનેઈંટરપ્રિંટરકહે છે ) ની નોકરી દરમ્યાન ભેગા કરેલાં જે અનુભવો છે તે તારી સાથે શેર કરવા મને ખૂબ ગમશે.

તેં સફળતા અને નિષ્ફળતા વિશે જે વાંચ્યું અને શેર કર્યું તે ખૂબ જ સાચું અને રસપ્રદ છે.

પરંતુ અહીં આવીને મેં આપણા એશિયનોનો એવો સમાજ જોયો છે કે જેમને માટે સફળતાનિષ્ફળતાની આગળ જઈનેયેન કેન પ્રકારેકમાવા સિવાય કોઈ બીજો વિકલ્પ જ ન્હોતો.

મેં આગળ લખ્યું હતું તેમ અહીંનું વાતાવરણ યુ.એસ. કરતાં કેમ જુદું છે તે કહું. ખૂબ દુઃખદ છતાં જાણવા લાયક વાત છે આ. અહીં જે એશીયન લોકો ૧૯૫૦ અને ત્યાર પછી આવ્યા એ લોકોને, તે વખતની બ્રિટિશ સરકાર તરફથી મજૂરી કરવા માટે જ વધુ ઉત્તેજન આપી, અહીં બોલાવવામાં આવતા હતાં.

બીજા વિશ્વયુધ્ધ પછી યુ.કે.માં પુરુષ કારીગરો અને મજૂરોની સંખ્યામાં સારો એવો ઘટાડો થયો હતો. એટલે એ માટે એમની જ્યાં જ્યાં કોલોની (જ્યાં જ્યાં એ લોકો રાજ કરીને આવ્યા હતાં એ બધા દેશો) હતી ત્યાંથી પુરુષોને મજૂરી કરવા માટે આકર્ષવામાં આવતાં.પરિણામે ૧૯૫૦ની આસપાસ ઘણા ગુજરાતીઓ, પંજાબીઓ અને નોર્થ ઈન્ડયનો અહીં આવીને વસ્યા. એ લોકો પોતાના કુટુંબને ભારતમાં મૂકીને પહેલાં એકલા જ આવતાં. એક જ નાનકડાં અને સસ્તા ઘરમાં ૧૨ થી ૧૫ લોકો રહેતાં. ત્યારે સેન્ટ્રલ હિટિંગ જેવું કાઈ હતું જ નહીં. માત્ર સિટીંગરૂમમાં કોલસાથી ચાલતો ફાયર રહેતો. આખા અઠવાડિયાની રોટલી અને મગનું શાક બનાવી આ ફાયર ઉપર મૂકી રાખતાં જેથી ગેસ ચૂલો સળગાવવો ના પડે અને ખાવાનું હૂંફાળુ રહે! એ લોકો ઘણા પાળીમાં કામ કરતાંએક પાળીવાળા જાય એટલે એ જ ખાટલામાં બીજી પાળીવાળા લોકો આવી સૂઈ જતાં. અહીં સફળતા અને નિષ્ફળતાની ઉપર જઈને કઈ રીતે ભારતથી આવતી વખતે કરેલું દેવું ચૂકવવું અને ક્યારે ભારતથી ફેમિલિને બોલાવવું એ જ ધ્યેય.

૧૯૭૩માં ઈદી અમીને કેનીયામાંથી એશીયનોને હાંકી કાઢ્યા એ લોકોની પરિસ્થિતિ ઉપર જણાવ્યા એ લોકો કરતાં થોડી સારી હતી. આફ્રિકામાં પેઢીઓથી સ્થાઈ થયેલા અમુક લોકોને ભલે ઈંગ્લીશ આવડતું ન્હોતું પરંતુ તેમના બાળકો આફ્રિકામાં અંગ્રેજીમાં ભણ્યા હતાં. એમાના જે યુવાનો હતાં એ લોકોને થોડું ઘણું ઈંગ્લીશ આવડતું હતું, તેમાંના થોડા લોકો પાસે ડિગ્રીઓ પણ હતી. આફ્રિકા પણ બ્રિટિશ કોલોની હતું એટલે ભણતરનું સ્ટન્ડર્ડ પણ થોડું બ્રિટન જેવું હતું એટલે એ લોકો આવ્યા પછી પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈઆર્થીક દ્રષ્ટિએ.

પરંતુ આફ્રિકા ગયા હતાં કે ઈંગ્લેંડ આવ્યા હતાં એ લોકોનો મુખ્ય ઉદ્દેશકમાવાનોજ રહ્યો હતો. વળી પોતાનીભારતીયતરીકેની ઓળખ સાચવવા, બાળકો અહીંના લોકો જેવા ન થઈ જાય તેને માટે સતત જાગૃત ( કેટલો વિરોધાભાસ છે, હેં ને દેવી?) રહેવાનું હોય ત્યાંહોબીકેળવવાનો સમય જ ક્યાં હતોએ લોકોની ભાષામાં કહું તો એવામોજશોખઅમને પોષાય જ ક્યાંથી?- આ સમૂહનાં ઘણા લોકો ડિપ્રેશનના ભોગ બન્યા છે.

પરંતુ અહીં જીવી જવા માટે એમણે ધર્મને પકડી રાખ્યો. અંધશ્રધ્ધાથી યુક્ત અને ચીલાચાલુધરમ’ – ‘પાણીમાં ડૂબતાંને તરણાં નો સહારોજેવો કામ ભલે લાગ્યો પરંતો આગલા પત્રમાં મેં લખ્યું હતુ તે મુજબ આપણા ધર્મનું સારૂ અને સાચું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકીએ તેવો પ્રયત્ન ખૂબ જ નહીવત્કહી શકાય એવો થાય છે. જો કે હવે તો સામાજીક પરિસ્થિતિ ખૂબ જ બદલાઈ ગઈ છે. અત્યારની છેલ્લી બે પેઢી પાસે ભણતર, ર્થિક દરજ્જો અને સુખસામગ્રીની ખોટ નથી અને એ લોકો હોબી કેળવે છે અને એમને પોષાય પણ છે! અને અહીંનો ઉનાળો આવતાં જ કહેવાતાં ધાર્મિક પ્રવચનકારોનો રાફડો ફાટી નીકળે છે.

હજુ કહે તો પાનાનાં પાના ભરીને લખતી રહું એમ થાય છે પરંતુ તારી દયા ખાઈને અહીં જ વિરમું?!!! પરંતુ તે પહેલા વર્ષોથી સ્થાઈ થયેલાં અને યુ.કે.ની એશિયન પ્રજાની નાડ જેમણે ખૂબ જ સરસ રીતે પારખી છે એવા આપણા બન્નેનાં માનીતા ગુજલીશ ગઝલકાર અદમભાઈની ગઝલ શેર કરવાનું રોકી શકતી નથીઃ

ક્વેશ્ચન ટૅગ માં બંધાઈ ગયા.

વ્હાય ને વૉટમાં ખોવાઈ ગયા.     

પહેલાં તો હરપળે હતા હોમસિક

ધીરે ધીરે પછી ટેવાઈ ગયા.         

થઈ ગયા આપણે કલર બ્લાઈન્ડ,

આ વિલાયતથી લ્યો અંજાઈ ગયા.         

પેલો ઍરો હજી છૂટ્યો જ નથી, 

તે છતાં આપણે વીંધાઈ ગયા.    

આપણે નાઈધર હિઅર નૉર ધૅર,

એક વૉઈડમાં ખોવાઈ ગયા.

લૂંટવા આવ્યા યુનાઈટેડ કિંગડમ

ને ‘અદમ’ આપણે લૂંટાઈ ગયા.   

  

પત્ર નં ૧૯…મે ૭,૨૦૧૬

 કલમ-૧


દર શનિવારે…

 પ્રિય નીના,

ભદ્રંભદ્રનું  વધારે પડતું શુધ્ધ ગુજરાતી વાંચીને તો હસવું આવે ને યાર!  ‘સ્ટેશનજેવા શબ્દ માટેઅગ્નિરથ વિરામ સ્થાનજેવો શબ્દ હવે સદીમાં તો શું, ક્યારનો યે પ્રેક્ટીકલ નથી રહ્યો. બીજો પણ એક શબ્દ યાદ આવે છે કે ગળાનીટાઈમાટેકંઠ લંગોટ!”  બાપ રે!  કેવું લાગે છે? એટલે અંગ્રેજી શબ્દો વાપરવાનું તારું લોજીક એકદમ સાચું છે.
આનાથી
વિપરીત વાત પણ એટલી સાચી અને દુઃખકારી છે કે આપણાં જૂના રોજીંદા શબ્દો આજે સાવ ભૂલાઈ ગયા છે. પાણિયારું, બૂઝારું, ડોયો, ખડિયો, ચરુડો, દેગડો, ઠળિયો, ચણોઠી, ઢોલિયો, ઢબુ….કેટલાં બધા શબ્દો જાણે સાવ ખોવાઈ ગયાં છે. અંગે મૂઠીભર લોકોની ચિંતા, સજાગતા અને સક્રિયપણું કેટલું કામે લાગશે ?!!

સુ..ની તેં લખેલ મૈત્રી વિશેની કવિતા અગાઉ વાંચી હતી. ખૂબ સુંદર છે. તેમની કવિતાઓમાં શબ્દોના ખેલની સાથે સાથે મર્મના ભેદ પણ છે અને અનુપમ કલ્પનાઓ પણ. તેમનું કૃષ્ણ વિશેનું એક વાક્ય મને ખૂબ ગમે છે કેકૃષ્ણ જો ખરેખર થઈ ગયા હોય તો તેના જેવી ઉત્તમ એકે ઘટના નથી અને થયા હોય તો કૃષ્ણ જેવી સુંદર એકે કલ્પના નથી.” અને વાત કેટલી મઝાની છે? કેટલી સરસ છે?

તે રીતે એક પત્રમાં તેં કૃષ્ણ દવેની લખેલ પંક્તિ સુગંધ પૂછે ઝાકળ સાથે ઘડીક રમું હું બહાર, કળી કહે કે થોભ જરા હું ખોલી નાખું દ્વારપણ અદ્ભૂત છે. કવિની કલા ભીતરને ખોતરી કલમને કેવી કોતરે છે !! સાચે, ઉંચી કોટિના ઉત્તમ સાહિત્યને વાંચવાનો એક અનોખો આનંદ છે.

આજે સવારે વાંચવાની ખૂબ અનુકૂળતા મળી. થયું એવું કે, મેઘરાજાએ આજે સૂરજને ઢાંકી દીધો હતો. એટલું જ નહિ, કાળા ડિબાંગ વાદળાઓને કારણે સવારે પણ અંધારું અને સાંબેલાધાર વરસાદ હતો.તેથી આખા યે શહેરનો દૈનિક વ્યવહાર સ્થગિત થઈ ગયો હોવાથી હું ઘરમાં જ હતી. પુસ્તકોના ઢગલા વચ્ચે મઝા પડી ગઈ. ખરેખર તો આવો વરસાદ ભારતમાં તો કેટલી યે વાર પડતો જોયો છે. પણ અહીં અમેરિકામાં તો સ્નો,વરસાદ કે ગરમી વગેરે હવામાનની આગાહીને media દ્વારા જોરશોરથી એટલી બધી ગાવામાં આવે અને એટલી બધી પૂર્વતૈયારીઓ કરવામાં આવે કે ન પૂછો વાત. બધું એકદમ extrem પર જાણે !! ઘણીવાર તો કોથળામાંથી બિલાડું નીકળે એવું પણ બને! જો કે, આજે ઘણો વરસાદ હતો. પણ જે હોય તે. મને તો એ બહાને પુસ્તકોમાં ખોવાઈ જવાનો આનંદ મળ્યો.

પુસ્તકોમાં વાંચેલું અને ખૂબ જ ગમી ગયેલું તને લખી જણાવું તે પહેલાં એક વાત કહું. નીના, ગયા પત્રમાં ત્રણે દેશની શિક્ષણ પધ્ધતિ વિષેની ખૂબીઓ અને ખામીઓને તે ટૂંકમાં સરસ રીતે પૃથ્થકરણ કર્યું. વાત સાચી છે કે ત્રણે દેશની આર્થિક ગોઠવણ, સામાજિક રચના અને વ્યવહારિક રીતરિવાજો જ એટલાં જુદા છે કે, તેનું પ્રતિબિંબ શિક્ષણ પધ્ધતિમાં જે તે સ્વરૂપે પડ્યા વગર રહેતું નથી. સરખામણી તો શક્ય જ નથી. છતાં એક વાત ગ્રહણ કરવા જેવી એ છે કે જ્યાં શિસ્ત અને નિયમિતતા છે ત્યાં સફળતાનો આંક ઊંચો છે અને આગળ છે.

તારી અનુવાદક તરીકેની જોબના પણ ખૂબ  રસપ્રદ અને જાણવાલાયક અનુભવો હશે જ. જરૂર લખજે.એમાંથી પણ ઘણી નવીન વાતો મળશે. જીંદગી ખુદ એક કેવી મોટી નવલકથા છે ! આજે એવું જ બધું મને વાંચવા મળ્યું. સફળતા/નિષ્ફળતા અંગેના કેટલાંક વિધાનો મને ગમી ગયા તે ખાસ ટાંકુ.

પોલ બ્રાઉન નામના એક લેખક લખે છે કે, “તમે જીતો છો ત્યારે તમને શીખવા માટે માત્ર એક પાનું મળે છે,પણ પરાજય પામો છો ત્યારે આખું પુસ્તક મળે છે.” ઉમાશંકરભાઈએ પણ મને મળી નિષ્ફળતા અનેક તેથી થયો સફળ કંઈક જીંદગીમાંદ્વારા આ જ વાત લખી છે ને? હેલન એક્સલીએ  The real meaning of success નામે એક પુસ્તક લખ્યું છે જેની ચાર કરોડ એંશી લાખ નકલો વેચાઈ છે અને જગતની ત્રીસેક ભાષાઓમાં તેના અનુવાદો થયા છે !! સુરેશ દલાલ કહે છે કે, એના લખાણમાં બે પૂંઠાની વચ્ચે જાણે કે આંબાનું વૃક્ષ આપી દે છે. સફળતાની બંને બાજુ વિશે એ જે અવતરણો આપે છે તે અત્તરના પૂમડાં જેવાં લાંબો સમય સુધી આસપાસ મ્હેંકતા રહે છે. એ કહે છે કે “સફળતા એ રાતોરાત ટપકી પડતું ફળ નથી. એની પણ એક પ્રક્રિયા હોય છે.” થોમસ વૂલ્ફ નામના એક લેખકે તો એટલે સુધી કહ્યું છે કે, “સફળતાની ઉંચામાં ઉંચી ટોચ કઈ? જે ઘડીએ તમને ધનમાંથી રસ ઉડી જાય,અભિનંદનો ઉઘરાવવામાં તમે બહાર આવી જાઓ અને પ્રસિધ્ધિની ભૂખ છોડી દો તો એ માણસ સફળતાના શિખરે બેઠો છે એવું હું કહી શકું.” વ્યક્તિનો આત્મવિશ્વાસ એની સફળતાનું રહસ્ય છે.ઈશાવાસ્યમ ઉપનિષદમાં પણ આ જ વાત છે ને ?

નીના, આવું બધું વાંચીએ ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ જીવનમાં થયેલાં અનુભવોનું સંધાન થાય છે. હું તો દ્રઢ પણે માનુ છું અને કહેતી આવી છું કે, સાહિત્ય એ જીવાતું જીવન છે અને આ જોવાતું જગત છે. એની વચ્ચે આત્માની શક્તિ એ જ સાચા જીવનની જડીબુટ્ટી છે. નક્શા પર બતાવી શકાય એવું કોઈ સફળતા નામનું સ્થળ નથી.હા, પ્રવૃત્તિઓનો પ્રવાસ સફળતામાં નિમિત્ત બને છે એ ચોક્કસ.

ચાલ, આ વિષય પર તો ખૂબ લાંબુ લખાઈ જાય તે પહેલાં કલમને અટકાવું.

આવજે.
કુશળમંગળ ને ?

દેવીની યાદ.

 

પત્ર નં. ૧૮… એપ્રિલ ૩૦ ૨૦૧૬

કલમ-૨

 

 

 


દર શનિવારે..

 

પ્રિય દેવી,

તેં કહ્યું તેમ મારા લખવામાં અંગ્રેજી શબ્દો વધારે આવે છે એનું કારણ એ છે કે હું અહીં ઈન્ટરપ્રીટરનો જોબ કરતી હોવાથી જે શબ્દો રોજીંદી વાતચીતમાં વપરાતા હોય તે વાપરવાથી, આપણી વાતો દરેક ઉંમરની વ્યક્તિ સુધી પહોંચી શકે એવો મારો પ્રયત્ન રહે છે. તેં મારી ‘કેડી ઝંખે ચરણ’ નવલકથા વાંચી છે અને જો તેં નોંધ્યું હોય તો તેમાં ગુજરાતી શબ્દો વધારે વાપર્યા છે અને ત્યારે અમુક વાચકોનો પ્રતિભાવ એવો હતો કે પરદેશમાં રહેતાં ભારતિયો માટે બને ત્યાં સુધી અમુક શબ્દો અંગ્રેજી વાપરો તો સારું.

આ વાત કરતાં કરતાં આદરણીય રમણભાઈ નીલકંઠની ભદ્રંભદ્રયાદ આવી ગઈ, યાર! ચાલ ત્યારે હવે એમનો એક પ્રચલિત સંવાદ લખ્યા વગર કેમ રહેવાય?

બારીમાં ખભા સુધી ડોકું ઘાલી ભદ્રંભદ્રે કહ્યું, ‘શ્રી મોહમયીની બે મૂલ્યપત્રિકા આપો.

ટિકિટ માસ્તર પારસી હતો, તેણે કહ્યું, ‘શું બકેચ? આય તો તીકીત ઓફીસ છે.

ભદ્રંભદ્રે ઉત્તર દીધો,’ યવન! તેથી હું અજ્ઞ નથી. મારે મોહમયીની બે મૂલ્ય પત્રિકાની આવશ્યકતા છે, તેનું વિતરણ કરવું એ તવ કર્તવ્ય છે.

ટિકિટ ઑફીસમાં એક હિંદુ હતો તેણે કહ્યું, ‘સોરાબજી, એને ગ્રાંટરોડની બે ટિકિટ આપો.

ટિકિટ આપતાં સોરાબજી બોલ્યો કે, ‘ સાલો કંઈ મેદ થયેલોચ. હું તો સમજતો જ નહિ, કે એ સું બકેચ.

 જોયું?  આવું ‘ભદ્રંભદ્રીય’ શુધ્ધ ગુજરાતી વાંચીને હસી જ લીધું હશે અને આપણો કોલેજકાળ યાદ આવ્યો હશે  એ પણ નક્કી…

તારી યુ.એસ.ની કેળવણીની પધ્ધતિ અને તેનાથી એશીયનોને(અથવા પર-દેશીઓને) મળતાં લાભ સાથે ૧૦૦% સહમત થાઉં છું. પરંતુ એને હું ફ્રી નથી કહેતી કારણ આપણે ભરતાં કરવેરા (ટેક્ષ) માંથી જ એ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ થતી હોય છે. હા, એનો લાભ બધાંને સરખો મળે છે પછી એ ટેક્ષ ભરતાં હોય કે નહીં પરંતુ બાળકો કેળવણીથી વંચિત રહેતાં નથી એ અગત્યનું છે. જ્યારે ભારતમાં ડોનેશનને નામે ખુલ્લમખુલ્લા થતો ભ્રષ્ટાચાર, ‘સરકારી સ્કુલોમાં માત્ર ગરીબ લોકો જ જાય’-એ માનસિકતા, કીન્ડરગાર્ડનથી ટ્યુશન આપતાં શિક્ષકો અને અપાવનારા માતા-પિતાઓએ ભણતરને બોજ બનાવી નાંખ્યુ છે.

જ્યારે અહીંની પધ્ધતિ બીજા છેડાની છે. બાળકને પ્રાયમરી સ્કુલના ૪થા સ્ટાન્ડર્ડ સુધી હોમવર્ક જેવું ખાસ હોતું જ નથી. બાળકને બાળપણ માણવાનો સમય મળે છે. અને સાથે સાથે તેં કહ્યું તેમ માનસિક વિકાસ, દરેકની અંદર રહેલી કુશળતાને મળતી તકો અને પ્રોત્સાહન મળવાથી બાળક કોળી ઉઠે છે. અને એ બધી જ વ્યવસ્થા સમાન સ્તરે મળે છે.

માત્ર અહીં ઈંગ્લેંડમાં ફેર એ છે કે, પબ્લિક સ્કુલએટલે પ્રાયવેટ સ્કુલજેમાં ફી આપીને જવાનું હોય અને સ્ટેઈટ સ્કુલ-જેને પબ્લિક સ્કુલ કહેવામાં આવે છે- તેમાં ફી આપવાની હોતી નથી.(આમતો ટેક્ષમાં એનો સમાવેશ કરી જ લેવામાં આવે છે). તને આશ્ચર્ય થશે કે મોટા ભાગની આ પ્રાયવેટ સ્કુલોમાં જવાવાળા બાળકો ધનાઢ્ય પરિવારમાંથી જ આવે છે અને તેમાં ૬૦ થી ૭૦% એશીયનોના બાળકો હોય છે. એની એન્યુઅલ ફી ૧૦,૦૦૦ પાઉંડ થી શરુ કરી ૧૪,૦૦૦ પાઉંડ સેકંડરી સ્કુલની ફી હોય છે.

તું હવે સ્કુલમાં કામ કરે છે એટલે તારું વલણ અત્યારે વધારે સ્કુલ તરફનું, જ્યારે મેં સામાજીક કાર્યકર તરીકે, યુથ વર્કર તરીકે અને મેડિકલ ફિલ્ડમાં-ખાસ કરીને કાર્ડિયાક રીહેબોલિટેશન અને ડાયાબિટિશના અવેરનેસ એજ્યુકેટર તરીકે કામ કર્યું હોવાથી આપણને વાતો કરવાનાં વિષયોની કમી ક્યારેય આવશે નહીં.

તું ગેસ-લીકીંગને કારણે થતી આગની મોટી હોનારતમાંથી બચી ગઈ એ અગત્યની વાત અને એને માટે ઈશ્વરનો આભાર માની લઉં.

હા, સવલતો ખૂબ જ સહેલાઈથી અને ખૂબ ઝડપથી મળે છે એ નક્કી. એના કારણોમાં મને એમ લાગે છે કે હાયર ટેક્ષ સિસ્ટમ, પ્રમાણમાં ઓછી થતી ટેક્ષચોરીઓ, કામની સિસ્ટમેટિક વહેંચણી અને લીધેલી જવાબદારી પ્રત્યેની પ્રામાણિકતા મહદ્‍ અંશે ભાગ ભજવે છે. પરંતુ એ પણ ભૂલવું જોઈએ નહી કે આખી સમાજ રચના જ ભિન્ન છે. સામાજીક અને વ્યવહારિક રીત-રિવાજો, ન-કામના ખર્ચ વિગેરેને પહોંચી વળવા માટે યેન-કેન પ્રકારે ઉભી કરવી પડતી આર્થિક ગોઠવણ અને એને લીધે લાંચ-રુશ્વત લેવાની શરુઆત…….. આમ વધતી જતી એક તૂટે નહી એવી સાંકળ છે. જોકે હવે ભારતમાં ખાસ કરીને નવી પેઢીમાં દેખાતાં સર્જનાત્મક ફેરફાર અશાસ્પદ છે.

હવે કવિ શ્રી સુરેશભાઈ દલાલની એક મૈત્રી વિશેની કવિતા લખી વિરમું ને?

તું વૃક્ષનો છાંયો છેનદીનું જળ છે.ઊઘડતા આકાશનો ઉજાસ છે:
                                         તું મૈત્રી છે.
તું થાક્યાનો વિસામો છેરઝળપાટનો આનંદ છે,તું પ્રવાસ છેસહવાસ છે:
                                         તું મૈત્રી છે.
તું એકની એક વાત છેદિવસ ને રાત છે, કાયમી સંગાથ છે:
                                         તું મૈત્રી છે.
હું થાકું ત્યારે તારી પાસે આવું છું, હું છલકાઉં ત્યારે તને ગાઉં છું,હું તને ચાહું છું :
                                        તું મૈત્રી છે.
તું વિરહમાં પત્ર છેમિલનમાં છત્ર છે, બસ,તું અહીં અને સર્વત્ર છે:
                                         તું મૈત્રી છે.
તું બુદ્ધનું સ્મિત છેતું મીરાનું ગીત છે, તું પુરાતન તોયે નૂતન અને નિત છે:
                                         તું મૈત્રી છે.
તું સ્થળમાં છેતું પળમાં છે; તું સકળમાં છે અને તું અકળ છે:
                                         તું મૈત્રી છે.

– સુરેશ દલાલ 

વધુ આવતા પત્રમાં..

નીનાની સ્નેહયાદ.