રસદર્શન-૮

રસદર્શનઃ

“હું એવો દીવો શોધું છું”-ગઝલ –ડો.મહેશ રાવલ.

અણજોતી આડશ ઓગાળે હું એવો દીવો શોધું છું.
ઓજસ આવે સૌના ભાગે હું એવો દીવો શોધું છું.

ખૂણેખૂણો ખોલી મનનો હર મનને નિર્મળતા બક્ષે
વાણી વર્તનને અજવાળે, હું એવો દીવો શોધું છું.

ઈર્ષાનું બળકટ  કદરૂપું  અંધારું જે વિખરાવી દે
માણસ જ્યાં માણસને ભાળે હું એવો દીવો શોધું છું.

પારેવા જેવા હૈયાને સધિયારો દઈ સંભાળી લે,
અવઢવનો ઓછાયો ખાળે હું એવો દીવો શોધું છું.

અધકચરા છે જ્યાં સગપણ ત્યાં,વાદળ શંકાના ઘેરાશે
સંબંધોના સંશય બાળે હું એવો દીવો શોધું છું.

અંગત આંખે તરકટ આંજી તત્પર બેઠા છે તકવાદી
ખુદ્દારીથી સંકટ ખાળે હું એવો દીવો શોધું છું.

સાચું એ કાયમ સાચું ‘ને ખોટું એ ખોટું રે’વાનું,
એવી સમજણ  દે સરવાળે હું એવો દીવો શોધું છું.

( હ્યુસ્ટનની ગુ.સા.સ.ના  તેમના કાર્યક્રમ દરમ્યાન  મળેલ  ભેટ “ખરેખર” ગઝલ સંગ્રહમાંથી સાભાર ) 

ચાર ચાર દાયકાઓથી ગઝલ લખતા ડો. મહેશભાઈ રાવલની  ઉપરોકત ગઝલ એક અનોખું અજવાળું પાથરીને મનમાં ઝળહળી ગઈ.   સામાન્ય રીતે, નિજાનંદી ખુમારી અને અનોખા ઠાઠથી ચોટદાર લખતા ડો. મહેશભાઈ આમાં એક નાજુક ઉમદા વાત લઈને આવ્યા છે.

સોળ ગુરુવાળી બહેરમાં લખાયેલી આ ગઝલનો ઉઘાડ તો જુઓ? મત્લાના શેરમાં જ એ કહે  છે કે,
અણજોતી આડશ ઓગાળે હું એવો દીવો શોધું છું.
ઓજસ આવે સૌના ભાગે હું એવો દીવો શોધું છું.

દીવા તો સૌ રોજ કરે છે, સદીઓથી કરતા આવ્યા છે પણ આ દીવો રોજીંદો કરતાં કંઈક વિશેષ છે. જાતજાતના સઘળા અંતરાયો ઓગાળી નાખે અને સૌને અજવાળું મળે એવા દીવાની શોધ છે.જગતમાં જોયેલી,અનુભવેલી અનેક વિષમતાને,અંધકારને, મલિનતાને,સંશયોને  હટાવવાની વાત આગળના ત્રણ શેરોમાં વ્યક્ત થાય છે.
માનવ મનના ખૂણે ખૂણામાં જાતજાતના જે કચરા ભરાતા રહે છે તેને, અને તે કારણે વાણી –વર્તનમાં જે  કાળાશ જામતી જાય છે તેને અજવાળતા દીવાની ઝંખના વ્યક્ત કરી છે. માણસની આસુરી વૃત્તિઓ જેવી ઈર્ષાને કારણે ઊભા થતાં કદરૂપા અંધારાને મિટાવી માણસ માણસને સાચી રીતે ઓળખે એવી સુંદર સૂફી વાત આગળના શેરમાં છતી થાય છે. એવું કંઈક બને તો જ કોઈ ગભરુની ઓથે ઉભા રહેવાની તૈયારી પણ થાય ને? જુઓ  હૈયાની સંવેદના કેવા મૃદુ શબ્દોમાં ગૂંથાઈ છે?

“પારેવા જેવા હૈયાને સધિયારો દઈ સંભાળી લે,
અવઢવનો ઓછાયો ખાળે હું એવો દીવો શોધું છું.”

ક્રમે ક્રમે કવિ આ જ વિષયને વિકસાવતા આગળ કહે છે કે, સંબંધોમાં કેટકેટલા સંશયોના વાદળો ઘેરાતા હોય છે તેને પણ બાળવાની જરૂર છે. સગપણ અને સંબંધના વિષયમાં  પણ  તકવાદીનો ક્યાં તોટો છે? સહજ કરેલો આ અછડતો ઉલ્લેખ, આંખે તરકટના પાટા બાંધી બેઠેલ ધૃતરાષ્ટ્રની અને એવા અનેક તકવાદીની કથાઓનું સ્મરણ કરાવી દે છે. એક જ શેરમાં વિચારનું વિશાળ ફલક  ભાવકના મનમાં વિસ્તારી આપવાનું  સરસ કવિકર્મ અહીં અનુભવાય છે.

છેલ્લે મક્તાના શેરમાં ડો.મહેશભાઈની અસલ ‘મિજાજે બયાં’ તાદૃશ થાય છે. સભામાં ઉભેલા અને પ્રેક્ષકોને હાથના એક ઝટકાથી જાણે ભારપૂર્વક કહેતા દેખાય છે કે, સાંભળો..
“સાચું એ કાયમ સાચું ‘ને ખોટું એ ખોટું  રે’વાનું…. આમાં કોઈ બાંધ છોડ નો હાલે..હોં…પણ મારા વહાલા, સમજો જરા..મારે જે કહેવું છે તે એ કે,

”એવી સમજણ દે સરવાળે, હું એવો દીવો શોધું છું.”

કેટલી ઉમદા વાત?  જેને આવી સમજણ  આવી ગઈ હોય તે જ આ લખી શકે અને એટલે જ  અહીં એમનો એક બીજો શેર યાદ આવ્યા વગર રહેતો નથી  કે,

જાત ઝળહળ હોય તો ઝાંખુ કશું હોતું નથી.
તું તને વિસ્તાર તો આઘું કશું હોતું નથી.

ખુબ જ સીધા, સાદા, સમજાઈ જાય એવા શબ્દોમાં સહજતાથી છતાં મક્કમતાપણે કહેવાયેલી ઊંચી વાત મનને તરત જ સ્પર્શી અને ઠસી જાય છે. શબ્દેશબ્દની ઉચિત પસંદગી, ભાવને અનુરૂપ છંદ અને  ઝીણી ગૂંથણી એમને મોખરાના ગઝલકારોની હરોળમાં મૂકી દે છે એમાં કોઈ બેમત નથી.

શ્રી અમૃત ‘ઘાયલ’ના આશીર્વાદ અને  જનાબ કૈલાસ પંડિતની ગઝલમાંથી પ્રેરણા પામનાર ડો.મહેશભાઈની  વિકસેલી અને કસાયેલી કલમને સો સો સલામ..

માપ્યાં કરે…

મૌન રહી કેટલું આપ્યાં કરે,
ને ગહન ભાષા બધી માપ્યાં કરે

અવનવા સંજોગનો કક્કો અને,
રક્તથી બારાખડી સ્થાપ્યાં કરે… 

શાહી એક લાલ રંગી વાપરે!
ધસમસાવી અંતરે ચાંપ્યાં કરે.

દર્દના વ્યંજન, સુખોના સ્વર તથા,
વ્યાકરણમાં બસ, વ્યથા છાપ્યાં કરે.

છે, ખુશીના અલ્પવિરામો  છે અહીં,
પણ , છેલ્લે આશ્ચર્યો ટાંપ્યાં કરે..

લીપિ નોખી લાગણીઓની લખી
માનવીની હર કથા લીંપ્યાં કરે.         

જીંદગી, તારી કલમ કેવી હશે,
રેશમી ધારે સમય કાપ્યાં કરે.

ન્યારી નાગરી ન્યાત…..

આજથી થોડાં વર્ષો પૂર્વે  નાગર ન્યારીનામે રચના કરેલ. ત્યારે કેટલાંક રસિયાઓ નાગરી નાર જ સમજી બેઠાં હતાં!!!
અરે ભાઈ, ન્યારી નાર નહિ, ન્યાતની વાત છે આ.. નાગરોની ઓળખ,ખાસિયત,રીતભાત, અટક વગેરે અંગે, સુધારા વધારા સાથે અને શિર્ષકના સ્પષ્ટીકરણ સાથે, ફરી એકવાર એ  જૂની, હળવી રચના  નવા વેશમાં..

*********************************************************************************

નાગરી ન્યાતની વાત છે ન્યારી,
નરસિઁહ મહેતાની એ પ્યારી પ્યારી,
વાણી છે જેની મીઠી સુંવાળી,
 ને નારી છે જેની સૌથી રૂપાળી.

 

ખાટ ને પાન હર ઘરની રૂહાની,
ચાંદીની કોઠીમાં એલચી સુહાની.
નાણાવટી,કચ્છી,દીક્ષિત કે બક્ષી,
નોખી છે સૌની  વાણીમાં શુદ્ધિ.


કંથારિયા,જોશીપુરા, ખારોડ કે પારઘી,
ભાષાનો અલંકાર અહીં અતિશયોક્તિ !!
શક્રાદે,મહિમન ને હાટકેશની પુજારી,
ગુણિયલ,ગુમાની ભાત છે અમારી.


માંકડ,મચ્છર, ઘોડા ને  હાથી,
ટકમાં પ્રાણીની આ છે નીશાની.
લવિંગીયા, દીવેટીઆ, બુચ, વચ્છરાજાની,
અરે, મહારાજા,મુનશી, મેઢ કે અંતાણી.


ભુલશો ના કોઇ આ ધ્રુવની કહાની,
કે નવલી આપણી વાત છે મઝાની.

ગરવા ગુજરાતની મોંઘેરી
પ્યારી,
નાગરી ન્યાતની વાત છે ન્યારી……

 

કામણગારી..કોણ?!!

નથી સમજાતું રૂપ અનોખું, તું છે કામણગારી.
જીંદગી જેવી અઘરી, સહેલી, ભાવોને ભરનારી.

કદી રૂપાળી રમણી જેવી રિસાતી, વળ ખાતી.
વાળનો છેડો વીંટી, છોડી, આઘે જઈ મલકાતી.
કદી અચાનક આંગળી ટેરવે બેસી મન  હરનારી,
નથી સમજાતું રૂપ અનોખું, તું છે કામણગારી.

ખો ખો રમતી ક્ષણમાં સરતી, કાલની સોડે સમાતી.
ઝરણાં,સરવર,સરિતા,સાગર મધ્યે જઈને લપાતી.
ઘાસ-પાન, ફળ-ફૂલ, તરુવર સઘળે તું વસનારી,
નથી સમજાતું રૂપ અનોખું, તું છે કામણગારી.

‘હુંકાર’થી ૐકાર ને વામનથી તું વિરાટ બનતી.
ને પામરને પરમ તરફની મતિ-ગતિ દાખવતી.
શ્વાસના સાજે, સંવેદનાના સૂરો  રેલાવનારી,
કવિતા, તારી આભા અનુપમ, નિત્ય નવી ને ન્યારી.

 

 

 

આ માણસ!!

ઘન ગરજે, વીજ ચમકે છે,  માણસ?
સાપ કરડે, વીંછી ડંખે ને,
 માણસ?

કંઈ પણ કીધું ક્યાં છે હજી, તો  પણ લે,
સઘળું સમજી જાય છે, એ
 માણસ!

માળો બાંધે, સજ્જ કરે, શોર કરે,અલ્યા,
પાંખો નહીં પણ અધ્ધર, ઊડે
આ માણસ!

રાંધ્યા વિના તૈયાર ભાણે આરોગે,
જ્યાં ભોજન, ત્યાં ‘વાહ’ કરે,
 માણસ!

જાણે છે કે જન્મ છે, મૃત્યુ પણ છે.
તો યે હોબાળા સર્જે
, તે માણસ!!

ઓછા પાણીમાં પગ ના મૂકે ને,
‘લાઈક’ના દરિયે ડૂબે
 માણસ.

હું, આપ, આપણે સૌ, આવું શાને હેં?
પાય લાગી ‘દેવી’ પૂછે
 માણસ..

 

                                                        

પછી શું છે?…

ઘણાં કરે સવાલ કે આ જીંદગી પછી શું છે?
હું પૂછું છું કે કહો, દિવાનગી પછી શું છે?

જનાર શું ગયા પછી કદી ફરી પરત  થયા?
ખબર કશી ય કોને
છે, રવાનગી પછી શું છે?

ફરે સદા પતંગિયું  ફૂલો ઉપર  લળી લળી,
બળે પછી ખબર પડે પસંદગી પછી શું છે?

ફળે, કળે, વળે ,બળે ઘણું બધું થયા કરે.
જવાબ છે, સવાલ ના હો, બંદગી પછી શું છે?

ભલે ને છાનું  કેટલું, બધાં ય રાખતા હશે.
કયામતે થશે હિસાબ ,ખાનગી પછી શું છે?

પલના પલકારે..

રેશમી સુંવાળા રુમાલમાં કે મશરૂથી યે મુલાયમ કપડામાં વીંટળાઈને મળેલી એક જીંદગી, અંતે સફેદ ચાદરની ચીર શાંતિમાં પોઢી જાય છે. પણ એની વચ્ચે કેટકેટલું બને છે? હાથ તો ખાલી ને ખાલી.. બંને વખતે.. છતાં પારણા ને નનામીની વચ્ચે..’ક્રીબઅને કફનની વચ્ચે કેટકેટલી ઘટના? કેટકેટલા ઉધામાપહેલાં સોહામણુંરળિયામણું..પછી સતામણું, બિહામણું અને છેલ્લે એકલપણું, અકળામણું.. સત્ય સુધી પહોંચવાના તે કેવા તબક્કાઓ, કેટલી અવસ્થાઓ? અને કેવાં કેવાં પરિવર્તનો?