પત્રાવળી ૪૩..

રવિવારની સવાર…
વહાલા મિત્રો,
સીધા સાદા ડાકિયા, જાદુ કરે મહાન,
એક હી થેલે મેં ભરે આંસુ ઔર મુસ્કાન.

જોકે ડાકિયાનું સ્થાન હવે ઈ મેઇલે લીધું છે.પણ પરિવર્તન એ તો સંસારનો ક્રમ.

પત્ર લખાય,મોકલાય, પહોંચે,વંચાય અને વળતો જવાબ આવે..ત્યારે એક આખું સર્કલ પૂરું થાય.

આજે દેવિકાબહેને તેમની આ મજાની પત્રાવળીમાં સામેલ થવાનું આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે તુરત હા પાડવાના બે કારણો..

એક તો પત્રલેખન એ મારું મનગમતું પ્રિય સાહિત્ય સ્વરૂપ..અને બીજું  એમાં સામેલ બધા મિત્રો સાવ પોતીકા..જુગલકાકા આદરણીય વડીલ.. પ્રીતિબહેન, રાજુલબહેન અને દેવિકાબહેન તો લીલાછમ્મ મિત્રો. કમાલ તો જુઓ..આમાંથી રાજુલબહેન એક એવા છે  જેમને કદી રૂબરૂ મળી નથી. છતાં એ બિલકુલ અજાણ્યા નથી. સાવ પોતીકા સ્વજન..દેવિકાબહેનના શબ્દોમાં કહું તો શબ્દોને પાલવડે અમે અનેક વાર મળ્યા છીએ..કેટકેટલી ગૂફતગૂ..કરી છે. ભીતરના પટારાને એકમેક સામે ખોલ્યો છે કે અનાયાસે ખૂલી ગયો છે.

અહીં તો આ પત્રોમાં શબ્દોને વિવિધ રીતે  પામવાનો કેવો મજાનો ઉપક્રમ સર્જાયો છે.

ભર્તુહરીએ ત્રણ જ્યોતિ અને ત્રણ પ્રકાશની વાત કરી છે.

અગ્નિજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ, ચિત્તજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ અને શબ્દજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ..

શબ્દજયોતિને એમણે પ્રકાશને ય પ્રકાશિત કરનારો કહેલો છે.

પોતીકા શબ્દોનું  અજવાળુ લઇને અહી મળેલા સર્વ મિત્ર સર્જકોને સાદર પ્રણામ.

શબ્દ તો કમલદળ સમ, હળવે હાથે લખજો,

લખી આંગળી થાકે, ત્યારે મધુર વાણી ઉચ્ચરજો.

શબ્દ તો છે અંતરનો નાદ, અખિલાઇ સંગ નાતો એનો,

શબ્દ છે ઈબાદત, શબ્દ છે પ્રાર્થના,શબ્દે શબ્દે ઉઘડે ઉજાસ

 શબ્દો છે અમારા સાવ નોખા, શબ્દો જ અમારા કંકુ ને ચોખા ( શ્રી મનોજ ખંડેરિયા).

 સાહિત્યની ડાળીએ નવી નવી શબ્દ કૂંપળો ફૂટતી રહી છે.એમનું સન્માન કરીને સીંચવાની, એને પોંખવાની, પોષવાની જવાબદારી સમાજની છે.

સાહિત્ય એ સાંપ્રત સમાજનો આયનો છે. જેમાં સાંપ્રત સમાજનો પડઘો આપોઆપ ઝિલાતો રહે છે, ઝિલાતો રહેવો જોઇએ. સમાજમાં બનતી સારી, નરસી ઘટનાઓનું પ્રતિબિંબ આપણા શબ્દોમાં પડવું જોઈએ.સમાજની બદીઓ સામે લાલબત્તી ધરવી અને સારી વાતને ઉજાગર કરવી એ સાચા સાહિત્યકારની જવાબદારી છે, એનો ધર્મ છેએ જવાબદારી આપણે સૌએ નિભાવવી રહી. એ ધર્મ આપણે પાળવો રહ્યો. આપણા દ્વારા લખાતો દરેક શબ્દ  એ આપણી જવાબદારી છે.

કોઇ ના વાંચી શકે, ના પામી શકે,

માનવી તો વણઉકેલ્યો વેદ છે.

આ વણ ઉકેલ્યા વેદને શબ્દની ચાવીથી ઉઘાડી શકાય છે. આપણા શબ્દમાં એ તાકાત હોવી જોઈએ.

સ્કૂલમાં ભણતા હતા ત્યારે ઘણીવાર  નિબંધ લખવાનો આવતો કે કલમ ચડે કે તલવાર..?

આપણે ઈતિહાસમાં ઘણી જગ્યાએ વાંચ્યું છે કે માથું કપાઈ ગયા બાદ રણમેદાનમાં થોડી વાર એકલું ધડ ઝઝૂમી રહ્યું. ભાટ, ચારણોના બુલંદ અવાજે માથા વિનાના ધડમાં યે ઘડીભર ચેતન પ્રગટતું. કેવી હશે એ શબ્દોની તાકાત કેવી હશે એ વાણી ? આપણે તો એની કલ્પના જ કરવી રહી.

શબ્દ માણસને કયાંથી કયાં લઇ જઈ શકે છે એનો મને પોતાને અનુભવ છે.સાત સાગર પાર જયારે હું પહેલી વાર આવી હતી  ત્યારે મને કોણ ઓળખતું હતું ? કોઇ નહીં. હું ફકત થોડા શબ્દો લઇને ગઇ હતી..અને શબ્દોએ વિદેશમાં પણ કેટકેટલા મિત્રો મેળવી આપ્યા.કેવા મજાના સંબંધો આપ્યા

શબ્દો મારી પણ શકે અને તારી પણ શકે.બાળી કે ઠારી પણ શકે. બેધારી તલવાર જેવા શબ્દોનો સમુચિત ઉપયોગ એની સાચી તાકાત.

સુંદર યાત્રામાં સહભાગી થયાના આનંદ સાથે, સૌ મિત્રોના સ્નેહ સ્મરણને ભીતરની દાબડીમાં સંગોપીને અહીં વિરમું..મળતા રહીશું..શબ્દોને સથવારે,શબ્દોને પાલવડે.

નીલમ દોશી

nilamdoshi@gmail.com

 

Advertisements

એક નવી દિવાળી લાવો…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કોઈ નવી નવરાત્રી લાવો, એક નવી દિવાળી લાવો,
શેરીએ થાતી ગરબાઓની ત્રણ રૂપાળી તાળી લાવો.

આદર કેરા દાંડિયા ઝાલી અમૃત-રાસ રચાવો.
સ્નેહનું ઘૂંઘર, સ્મિતનું ઝુમ્મર, ઘમ્મર ઘૂમ મચાવો..
દિલડે દીવડા પ્રગ્ટે એવી રાત અજવાળી લાવો… એક નવી દિવાળી લાવો..

પ્રાંત પ્રાંત કે ભાષા-ભેદની વાડો તોડી,વછોડી
માનવતાનો ધર્મ છે સાચો, ધનની પૂજા છોડી
મન-મંદિર સજાવો, કોઈ રીત મતવાલી મનાવો….એક નવી દિવાળી લાવો.

ઉરને આંગણ સમજણ કેરા સાથિયાઓ પૂરાવો.
એકાંત કુંજે, પ્રસન્ન ચિત્તે, આતમ-રાજ બોલાવો.
ચૌદશ કાળી હોય જો અંતર, વળીને વાળી આવો.. એક નવી દિવાળી લાવો..

નૂતન વર્ષે આશાઓના અભિગમ સંગે ઝુલો,
હો વિચાર-વાણી વર્તન સાચા આચરણના ફૂલો,
ભીતર કંકુ પૂજાપાની આરત-થાળી લાવો … એક નવી દિવાળી લાવો..

પત્રાવળી ૪૨-

રવિવારની સવાર… 
પ્રિય પત્રસાથીઓ
,
પત્રટપાલકાગળચિઠ્ઠીપત્રિકા-કેટકેટલા નામ ! આજે આ પત્રાવળી થકી પાઠવવામાં આવતી ટપાલોને પણ કેટલા વહાણાં વહી ગયાદેવિકાબહેને તો આજે ટપાલોને માનવીય સંદર્ભથી ઉઠીને કેટલી સરસ રીતે પ્રકૃતિ સાથે સાંકળી લીધી.  કુદરતના પ્રત્યેક કરિશ્માને ટપાલ સાથે સાંકળવાની વાત -જાણે ઈશ્વરે  માનવજાત માટે પાઠવેલા પત્રો. 

આજે જ્યારે આ ઈમેઇલ દ્વારા પળવારમાં મળી જતા પત્રો થકી ખૂબ નજીક આવી ગયા છીએ ત્યારે એક વડીલે ( શ્રી ગીજુભાઇ વ્યાસે) કહેલી વાત યાદ આવે છે. લગભગ અડધી સદી પહેલા જ્યારે ઈન્ટરનેટ કે ઈલેક્ટ્રોનિક્સ પત્ર-વ્યહવારની સુવિધાની કલ્પના પણ નહોતી ત્યારે એમણે કહ્યું હતું કે નજીકના ભવિષ્યમાં એવો સમય આવશે કે જ્યારે એક વ્યક્તિ પત્ર-ટપાલ મોકલશે અને વળતી ક્ષણે જ દુનિયાના કોઈપણ છેડે રહેતી બીજી વ્યક્તિને એ પત્ર મળી જશે. જ્યારે એક પત્ર મોકલાય અને દુનિયાના બીજે છેડે રહેનારને પંદર દિવસે એ પત્ર મળે એવા સમયે એ વાત સાંભળીને સાચે જ અજાયબી થઈ હતી પણ આજે એ કલ્પના હકીકત બની જ રહી છે ને!

આજથી અડધી સદી પહેલાની વાત આ ક્ષણે યાદ આવે એ આપણી સ્મૃતિની દેન જ છે ને?  સ્મૃતિની મંજૂષામાં કેટલુંય ભર્યુ હશે અને એ ક્યારે સળવળી ઉઠે કહેવાય નહી.

પણ સૌથી વહાલી તો બાળપણની સ્મૃતિ જ હોં કે. આજે પણ ઉંમરના કોઈપણ પડાવે પહોંચેલી વ્યક્તિને બાળપણની યાદ જ સૌથી વધુ વહાલી હશે. બાળપણની એ સ્મૃતિથી તો આજે પણ મન એટલું જ પ્રફુલ્લિત નથી થઈ ઉઠતુ?

સાવ આજની જ વાત છે. મનભાવન મોસમમાં પૂર્વીય દિશામાંથી પથરાતા ઉજાસમાં એક નાનકડું બાળક મસ્તીમાં આમતેમ ટહેલતું હતું અને એણે ફૂલ પર બેઠેલું પતંગિયુ જોયું. એકદમ રાજી થઈને એણે પતંગિયાનો પીછો કર્યો પણ એમ કંઈ હાથમાં આવે તો પતંગિયુ શાનું?

બસ આપણી સ્મૃતિનું પણ કંઈક આવું જ છે. યાદ કરવા મથીએ એ પેલા પતંગિયાની જેમ ઉડીને એક ડાળેથી બીજી ડાળેતો કોઈવાર અનાયાસે એક ઘટનાની યાદ સાથે જોડાયેલી સ્મૃતિ બીજી અનેક યાદોને તાજી કરતી જાય. આ સ્મૃતિનાય અંકોડા શ્રી અમિત ત્રિવેદી  કહે છે તેમ એકમેક સાથે જોડાયેલા તો ખરા જ….

લ્યો સ્મરણ પાછા મનની ભીંતે આવી લટક્યા..પ્રસંગો વારાફરતી આવી ઘરમાં સચવાયા

 બાળપણથી શરૂ થતી સ્મૃતિ-સ્મરણયાત્રા ઘરમાં બનતા તમામ શુભ-મંગળ પ્રસંગો સુધી લંબાવાની અને કોઈ આવીને રોકે નહીં ત્યાં સુધી અવિરત ચાલ્યા જ કરવાની. પણ સાથે જરૂરી નથી કે આપણા મનમાં જે સ્મૃતિ અકબંધ સચવયેલી છે એ કોઈની સાથે વાગોળીએ તો એના મનમાં પણ એવી  છબી તાદ્રશ્ય થાય એટલે આ સ્મરણો સાચવવાની કળા પણ આપણે શીખી જ લઈને છીએ.  એ ક્ષણોને પણ આપણે કેમેરામાં કંડારી જ લઈએ છીએ ને !

દેવિકાબેન કહે છે એમ સ્મૃતિ મનમોજી તો ખરી જ અને બુધ્ધિને નેવે મુકીને દિલને વળગી જાય. પણ આ સ્મૃતિ-સ્મરણ એટલે શું?  એ ક્યાંય કોઈ મનમાંથી ઉપજેલી વાત તો નથી જ. મનમાં ઉઠતા તંરગોનેવિચારોને તો આપણે કલ્પના કહીશું. સ્મૃતિ એટલે ભૂતકાળમાં બનેલી કોઈ ઘટના આજે યાદ આવે જે ખરા અર્થમાં ઘટી ગઈ છે અને મનના કોઈ ખૂણામાં સંઘરાઈને સચવાઈ રહી છે અને કાળક્રમે એ ફરી તાજી થાય છે. સ્મૃતિની જ આ માયાજાળ છે અને એમાંથી ક્યાં કોઈ બાકાત રહી શક્યું છે કે રહી શક્શે?

 ગયા પત્રમાં એકપાઠી વ્યક્તિ એટલે કે એક વાર વાંચેજુવે કે સાંભળે અને કાયમ માટે યાદ રાખે એવી વ્યક્તિઓની વાતનો ઉલ્લેખ થયો હતો. ગાંધીજીના મન પર જેમનો પ્રભાવ હતો એ શ્રીમદ રાજચંદ્ર શતાવધાની અર્થાત એકસાથે સો ક્રિયાઓ યાદ રાખીને એક સાથે કરી શકતા. કહે છે એમને સાત વર્ષની વયે પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન થયું હતુ. વાત પૂર્વજન્મની નથી કરવી વાત અહીં કરવી છે સ્મરણની. શ્રી સુરેશભાઈના જનાન્તિકેમાં જે મરણનો છેદ સ્મરણથી ઉડાડવાની વાત થઈ એના સંદર્ભમાં આ વાત યાદ આવી. જેના મનમાં પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ પણ અકબંધ રહી હોય એને મરણ ક્યાં સ્પર્શ્યું? સમયથી પણ વધુ બળકટ થઈને ઉભરે એવી આ સ્મૃતિ તમામ કાળથી પણ પર થઈ?

 જો કે આ બધી વાતો કહેલી -સાંભળેલી કે વાંચેલી છે જ્યારે મારે અહીં સાવ ઘરમેળે થયેલા સ્વ-અનુભવની વાત કરવી છે.  આજે યાદ આવી. અમારા દાદીમા જો આજે હોત તો શતાબ્દી વટાવી ચૂક્યા હોત.  આંકડા -નંબર બાબતે એમની સ્મૃતિ ગજબની હતી. એકવાર કોઈપણ નંબર સાંભળે અને જીવનભર યાદ રહી જતો અને એટલી હદે કે જ્યારે એમના જીવનની અંતિમ ક્ષણો ગણાતી હતીનાડી તુટતી જતી હતી, , થોડી થોડીવારે લગભગ અભાનવસ્થામાં સરી પડતા હતા ત્યારે એમને સચેત કરવા પૂછીએ ,” બામામાના ઘરનો ટેલીફોન નંબર?” અને શ્વાસ ભલે અટકી અટકીને ચાલતા હતા પણ  એ તદ્દન અભાનાવસ્થામાં પણ એકવાર અટક્યા વગર સડસડાટ નંબર બોલી જતા!!

 શબ્દમાંથી સ્પર્શ સંવાદ મૌન અને હવે આ સ્મૃતિની વાતોનો ખજાનો જેમ જેમ ખુલશે તેમ કંઈક અવનવું જાણવા મળશે . ખરી વાત ને મિત્રો ?

રાજુલ કૌશિક
ઈમેઈલઃ
rajul54@yahoo.com

પત્રાવળી ૪૧-

રવિવારની સવાર
પત્ર
-સાહિત્યના રસિકમિત્રો,
કુશળ હશો.
કેટલા આનંદની વાત છે કે, દીવે દીવાની જેમ એક વિષયમાંથી અનેક વિષયો પ્રગટી રહ્યા છે.
શબ્દનો આ તે કેવો નશો? મનોજ ખંડેરિયા કહે છે તેમ  શબ્દની ફૂંક્યા કરું છું હું ચલમ,લોક સહુ માને છે ગંજેરી મને.” પણ મિત્રો સાચું કહેજો હોં. દિલ ખોલીને કહેવા/સાંભળવાનો, વાંચવા/વંચાવવાનો આ કેફ ‘માંહી પડયાં તે મહાસુખ માણે’ના જેવો નથી શું?

પોસ્ટમેનની ટપાલો કે આ પત્રાવળીની ઈમેઈલની જેમ જ કુદરતમાંથી પણ કેટકેટલીવાતો સંભળાયા કરે છે? મોર ટહુકે ને જાણે વરસાદની ટપાલ મળે! ડાળ પર કૂંપળ ખીલે ને લાગે કે ધરતીની ખુશીનો પત્ર મળ્યો.. ઉઘડતા ફૂલ પર ઝાકળનું ટીપું દેખાય તેને પ્રેમની ચબરખી કહીશું? અરે, મને તો ઝાડ પરથી પાન ખરે ને ત્યારે પણ પ્રત્યેક પાનમાં વસંતનો વિરહ સંદેશ વંચાય! અને ઊડીને એ જ પાન પાછું પળવાર માટે ઝાડને ચોંટે તો એમાંથી પણ ‘વસંતમાં ફરી મળીશું’ એવી આશાભરી ખાત્રી વંચાય!  મિત્રો, આમ જોઈએ તો દરેક પળ એક ટપાલ છે, સંદેશ છે. માત્ર એનો કક્કો/બારાખડી/લિપિ/ભાષા ઉકેલતા આવડવું જોઈએ. શું કહો છો?

આજે એક બીજી મઝાની વાત વહેંચવી છે. યાદ છે મિત્રો, ગયા થોડા પત્રોના મૌન અને ‘સંવાદ’ વિષયમાંથી જુગલભાઈએ તડકામાં થયેલ સંવાદ અને તેમાંથી મહેનતકશ લોકો સાથેના ટ્યુનીંગમાં થયેલા પડઘાની વાત લઈ આવ્યા. તો વળી એમાંથી મારા મનમાં  આજે  કંઈ કેટલીયે સ્મૃતિઓ સળવળી. એક વાતમાંથી બીજી વાત યાદ આવે, એ અનુભવ તો દરેકનો હોય છે જ. પણ મને વિચાર એ આવ્યો કે, આ  યાદ, આ સ્મૃતિ છે શું? ક્યાંથી આવે છે? ક્યા રહે છે? આ પણ એક વિસ્મયનો વિષય છે. સ્મૃતિના ડાબલામાંથી ઘણું બધું હાથમાં સરી આવે છે. હંમેશા એને ગમતું સાચવે છે. બાકીનું તો બધું ખબર નહિ, કેવી રીતે ક્યાં ફેંકી આવે છે કે ઢાંકી દે છે! તમને પણ અનુભવ હશે .

વિશે સુરેશ જોશીએ તેમના એક નિબંધ સંગ્રહજનાન્તિકેમાં ખૂબ સુંદર લખ્યું છે કે,

સ્મરણ એ કેવળ સંચય નથી. સ્મરણના દ્રાવણમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા પામીને આપણું તથ્ય નવાં નવાં વિસ્મયકર રૂપો ધારણ કરતું જાય છે..તથ્યનો એ વિકાસ  સ્મરણમાં જ થાય છે; ત્યાં જ એનાં શાખા, પલ્લવ અને ફળફૂલ પ્રકટ થાય છે. આથી જ આપણે મરણનો છેદ સ્મરણથી ઉડાડી શકીએ છીએ.” બહુ વિચારવા જેવી વાત છે આ.

આપણે કહીએ છીએ ને કે સમય બળવાન છે વાત તો સાચી.પણ સ્મૃતિઓ સમયથી પરે છે. એને વર્તમાનકાળ સાથે કશી નિસ્બત નથી અને ભવિષ્યની તો પરવા ક્યાં છે? છતાં ખૂબી તો છે કે, સ્મૃતિઓ ભૂતકાળને લઈને વર્તમાનમાં જીવે છે. મનમોજી છે. એને જ્યારે આવવું હોય ત્યારે અચાનક આવી જાય છે. ઘણીવાર કારણો મળે તો પણ સંતાઈ જાય છે. કદાચ સમૃધ્ધિમાં! અને ક્યારેક વગર કારણે આવી જાય છે અને ખસવાનું નામ પણ નથી લેતી. ક્યારેક હસાવે છે, ક્યારેક રડાવે છે. મોટે ભાગે બુધ્ધિને નેવે મૂકી દે છે અને દિલને વળગી જાય છે. એનું સ્વરૂપ કેવું છે? નથી ખબર. એનો આકાર કેવો છે? નથી ખબર. પણ એના નખરા ખબર છે ભાઈ હોં.. ક્યારેક મઝા કરાવે છે તો ક્યારેક હેરાન પરેશાન કરી મૂકે છે. મનમાં રહે છે, મનમાં ઊભી થાય છે અને મનમાંથી જતી પણ રહે છે. ઉપમા કોની અપાય? સ્મૃતિ નિરાકાર ખરી પણ  નિરાકાર તો ઈશ્વર પણ છે એને ઈશ્વર તો કહેવાય. કારણ કે, ઈશ્વર તો સર્જક છે! યાદો ક્યાં સર્જક છે?…..અરે..કેમ ભૂલી? હા, યાદો સર્જક ખરી .  હવે તમે મને કહો કે, માનવીને જ્યારે સંવેદના કે અનુભૂતિ થાય છે ત્યારે બરાબર   ક્ષણે કંઈ કહે છે? લખે છે? ના. તે ક્ષણે તો માત્ર અનુભવે છે. પછી.. મોટેભાગે એમાંથી પસાર થઈ ગયા પછી ધીરે ધીરે એની ઉઘડતી જતી યાદોમાંથી તો લેખક કે કવિઓ કલ્પનાના રંગો ઉમેરી સર્જન કરે છે ને? એટલે શબ્દાકારે થતાં સર્જનો સંવેદનાની યાદોમાંથી જન્મે છે એમ કહી શકાશે? અદ્ભૂત ! આજે જે કંઈ લખ્યું તે એની તો લીલા છે ને!

હમણાં  આ વિશે એક લેખ વાંચવા મળ્યો. તેમાંથી જે ગમ્યું તેની થોડી વાત કરું.

Rabbi Elijaah, રેબાઈ એલાઈજાહ (યહૂદી ઉપદેશક) ની સ્મૃતિ ફોટોગ્રાફિકહતી. તેમણે બે હજાર ગ્રંથો માત્ર એક વાર વાંચીને મનમાં શબ્દશઃ જડી દીધા હતા! ફ્રેન્ચ રાજદ્વારી ગેમ્બેતની સ્મૃતિ લગભગ આવી જ હતી. તેમને વિક્ટર હ્યુગોએ લખેલાં હજારો પાનાં યાદ હતાં. હ્યુગોના કોઈ પણ ગ્રંથની લીટી તરત યાદ કરીને તે સીધી અને ઊંધી, બંને રીતે બોલી શકતા.

આપણને સ્વાભાવિક રીતે થાય કે બીજાની અદભૂત સ્મૃતિનાં ઉદાહરણો જાણીને આપણે શું? આપણે પાંચ નામ કે ખરીદવાની વસ્તુઓની રોજિંદી યાદી ભૂલી જતા હોઈએ ત્યારે પચાસ હજાર નામ યાદ રાખનારનું સ્મરણ કરવાથી શું? આપણી સ્મૃતિમાં થોડો વધારો થઈ શકે ખરો? પણ દોસ્તો, તમે માનશો ? સ્મૃતિના વિકાસના કે કેળવણીના સંદર્ભમાં વાત કરતાં  એક પ્રોફેસરના મંતવ્ય પ્રમાણે મોટાભાગના માનવી સ્મૃતિ કે યાદદાસ્તની તેમની શક્તિનો માત્ર દસ ટકા ઉપયોગ કરે છે. સ્મૃતિ કેળવવાના કોઈ પણ પ્રયાસો કર્યા વગર મારી સ્મૃતિ ખરાબ છે”, ”મને યાદ રહેતું નથીએવા વિધાન કરનાર આપણે સૌ મનની અજ્ઞાત શક્તિથી અજાણ છે. આપણને ખબર  જ નથી કે સ્મૃતિ કેટલી અદભૂત અને અદ્વિતીય હોઈ શકે છે. 

 નેપોલિયનની સ્મૃતિ કેવી ગજબની હતી?  તેમના લશ્કરની તમામ વિગતો એમના મગજમાં ફાઈલની જેમ જ ગોઠ્વાયેલી રહેતી. તમે જુઓ ને આપણા વેદો,ઉપનિષદો,બાઈબલ કે કુરાન વગેરે ધર્મગ્રંથોને  કેટલા બધા વિદ્વાનો આખા ને આખા કંઠસ્થ કરી,ભૂલ વગર પાઠ કરતા!

 મને એકવાર એમ પણ જાણવા મળેલું કે, ( આ પણ સ્મૃતિમાંથી જ નીકળ્યું! ) લગભગ ૨૧૦૦ વર્ષ પૂર્વે રોમના જાણીતા વક્તા સિસેરોએ એક જાહેર વેચાણના પ્રસંગમાં સેંકડો ખરીદનારનાં નામ, તેમણે લીધેલો માલ, માલની કિંમત વગેરે કોઈ પણ ભૂલ વગર અને ક્રમબદ્ધ રીતે વેચાણને અંતે કહી બતાવ્યું હતું!. કદાચ એટલે જ લંડનથી પ્રગટ થતાં ઓબ્ઝર્વરનામના રવિવારના સાપ્તાહિકમાં ડો. ફીલ હોગને લખ્યું છે કે ‘memory is not something-It is everything. — સ્મરણશક્તિ તો માનવ માટે ૨૧મી સદીમાં સર્વસ્વ છે. તેનું માણસે પોતે ખૂબ જ જતન કરવું જોઇએ. ટેક્નોલોજીનો વિકાસ આજના જેવો થયો ન હતો ત્યારે સ્મરણ શક્તિ જ કામે લાગતી હતી ને? કેટલાં બધાં ટેલિફોન નંબરો મોંઢે યાદ રહેતા હતા?

 ચાલો, આજે  તો મૌન અને સંવાદમાંથી બહાર આવી, સ્મૃતિને શબ્દોમાં લંબાણથી અભિવ્યક્ત કરી. મિત્રો, આ તો બિંદુમાં સિંધુની વાત છે. મઝા આવી હોય તો આપની સ્મૃતિના ખજાનામાંથી જે કંઈ શબ્દ રૂપે બહાર આવે તેની રાહ જોઈશ.

 સપ્ટે. મહિનો તો આજે પૂરો થઈ ચાલ્યો. ૠતુ બદલાતી જણાય છે.  શિશિર, વસંત, કે ગ્રીષ્મ,પાનખર,વર્ષા  કે શરદ, આપણી ટપાલો તો રવિવારે મળતી જ રહેશે. બરાબર ને?

 દેવિકા ધ્રુવ.

ઈમેઈલઃ ddhruva1948@yahoo.com

GLA of NAનું ૧૧મું દ્વિવાર્ષિક સાહિત્ય સંમેલન-SEPT.7,8,9– દેવિકા ધ્રુવ

 ઘણા મહિનાઓથી જેની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોવાઈ રહી હતી તે ‘ગુજરાતી લીટરરી એકેડેમી ઓફ નોર્થ અમેરિકા’નું ૧૧મું દ્વિવાર્ષિક સાહિત્ય સંમેલન  આ વર્ષે સપ્ટે.ની તા ૭,૮,અને ૯ના રોજ ઉજવાયું. 

આયોજન મુજબ ૭મી તારીખની સાંજે પાંચ વાગ્યાથી ન્યૂજર્સીની ફેરબ્રીજ હોટેલના ‘કોન્ફરન્સ સેન્ટર’માં આમંત્રિતો અને સાહિત્યરસિકોની ચહલપહલ શરુ થઈ ચૂકી હતી. રજીસ્ટ્રેશનની પ્રારંભિક વિધિ અને ભોજન વગેરે પછી બરાબર ૮ વાગે એકેડેમીના પ્રમુખ શ્રી રામભાઈ ગઢવીએ સ્વાગત પ્રવચન શરુ કર્યું.

 સાહિત્ય સંમેલનના મુખ્ય મહેમાન જાણીતા વિવેચક, નિબંધકાર, સંપાદક અને અનુવાદક શ્રી રમણ સોની હતા.

આ લીટરરી એકેડેમી દર બે વર્ષે અમેરિકામાં રહીને ઉત્કૃષ્ટ સર્જન કરતા સાહિત્યકારોનું બહુમાન કરે છે અને પારિતોષિકો એનાયત કરે છે. જેમના સૌજન્યથી આ પારિતોષિકો શક્ય બને છે એ શુભેચ્છકો ડો. નવીન મહેતા, શ્રી કેની દેસાઈ અને ટીવી એશિયાના સંસ્થાપક શ્રી એચ આર શાહ છે.  શ્રી નવીન મહેતાના પિતાશ્રીની યાદમાં સ્થપાયેલું  $૧૦૦૦નું શ્રી ચુનીલાલ મહેતા પરિતોષિક, ૨૦૧૮ના વિજેતા કવિ, લેખક, નાટકકાર શ્રી કૃષ્ણાદિત્ય ડો. પ્રમોદ ઠાકરને મળ્યું. ૧૯૪૦માં જન્મેલા પ્રમોદભાઈએ કાવ્યસંગ્રહો ઉપરાંત અનુવાદો, નાટકો, નિબંધોના કુલ મળીને પંદરેક જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં છે. એટલું જ નહિ, ભારત તથા અમેરિકામાં ‘અમેરિકાની રંગભૂમિ’, વિજ્ઞાન અને દર્શન’ યંત્રજ્ઞાન અને સમાજ’ ‘ભારતના મર્મી કવિઓ’ વગેરે વ્યાખ્યાન સંવાદો પણ કર્યા છે. 

શ્રી કેની દેસાઈના સૌજન્યથી શ્રી રમેશ પારેખ પારિતોષિક  કેલિફોર્નિયાસ્થિત શ્રી મનીષા જોશીને આપવામાં આવ્યું. ૪૭-૪૮ વર્ષના યુવાન મનીષાબહેનને કોલેજકાળ દરમ્યાન સિતાંશુભાઈ યશશ્ચન્દ્ર, ગણેશદેવી અને બાબુ સુથાર જેવા અધ્યાપકોની અસરથી કાવ્યલેખન માટે રુચિ કેળવાઈ હતી. તેમનાં કાવ્ય સંગ્રહો ‘કંદરા’, કંસારા બજાર’,અને ‘કંદમૂળ’ છે. તેમનાં કાવ્યો અંગ્રેજી, હિન્દી અને મરાઠી ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયાં છે. બહેન મનીષાએ ‘કંસારા બજાર’ની કવિતા તેમના કોમળ મધુર અવાજમાં ભાવવાહી રીતે વાંચી સંભળાવી.

આ પ્રસંગે ન્યૂ જર્સીના દાતાઓ શ્રી એચ આર શાહ, ડો.નવીન મહેતા અને ડો. સુધીર પરીખે હાજરી આપી પ્રાસંગિક શબ્દો કહ્યા હતા.

ત્યારબાદ વિદ્વાન ભાષાશાસ્ત્રી શ્રી બાબુ સુથારે અન્ય આમંત્રિત મહેમાનોનો સુપેરે પરિચય આપ્યો હતો.

          અન્ય આમંત્રિત મહેમાનોમાં વિવેચક શ્રી રમણ સોની, નવલકથાકાર શ્રી મણીલાલ હ. પટેલ, વાર્તાકાર શ્રીમતિ ઈલા આરબ મહેતા, વિવેચક શ્રી સુમન શાહ, વક્તા શ્રી જય વસાવડા, કવિ શ્રી મુકેશ જોશી, શ્રી અનિલ ચાવડા, ડીજીટલ ટેક્નોલોજીમાં કામ કરતા શ્રી અપૂર્વ આશર અને  સંગીતકાર શ્રી અમર ભટ્ટ મુખ્યત્વે હતાં. તે સૌએ પણ ખૂબ જ સંક્ષેપમાં પોતાના વક્તવ્યો રજૂ કર્યા.

  બે કલાક ચાલેલા આ કાર્યક્રમ પછી રાતના ૧૦ વાગ્યે શ્રી મુકેશ જોશીના સંચાલન હેઠળ રસથી તરબોળ સંગીત શરૂ કરવામાં આવ્યું. સંગીતકાર શ્રી અમર ભટ્ટની ઓડિયો સીડીના વિમોચન પછી ‘શબ્દ સૂરની પાંખે.. અમે ગીત ગગનનાં ગાશું…નો પ્રારંભ થયો.. તેમને સાથ પૂરાવનાર અમદાવાદના બહેન હિમાલી વ્યાસ અને મુંબઈના જાહ્નવી બહેન શ્રીમાંકર હતાં. અમર ભટ્ટના ભાવવાહી અવાજમાં ‘અમે ગીત ગગનના ગાશું” થી વાતાવરણ સંગીતમય બની ગયું.

  શ્રી અમર ભટ્ટ,હિમાલી વ્યાસ અને જાહ્નવી શ્રીમાંકર

ત્રણે કલાકારોની ગાયકી અને કવિના મનભાવન સંચાલનને કારણે નરસિંહથી નિરંજન ભગત સુધીની સંગીત-યાત્રા અદભૂત રહી. ‘ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટું (નરસિંહ મહેતા), ‘મુજ અબળાને શામળો એ જ ઘરેણું સાચું’(મીરાંબાઈ)નું , વીજના ચમકારે મોતીડા પરોવો બાઈ, ગંગાસતીનું ગીત, ભગવતીકુમાર શર્માનું “મારે રુદિયે બે મંજીરા..એક જૂનાગઢનો મહેતો અને બીજી મેવાડની મીરાં, રમેશ પારેખનું ‘રહીશું અમે ગુમાનમાં, નહિ બોલીએ…નિરંજન ભગતનું ચાલ,ફરીએ…માર્ગમાં જે મળે તેને હ્રદયનું વ્હાલ દઈએ. વગેરે ગીતોએ સૌ શ્રોતાજનોને મંત્રમુગ્ધ કરી દીધાં. ત્રણે ગાયકોએ શબ્દે શબ્દે લીધેલી સંગીતની તરજ, હલક વગેરે કાબિલે દાદ હતી. બંને બહેનોના મધુર કંઠે વાતાવરણને રસથી તરબોળ કરી દીધું હતું. અમર ભટ્ટે પોતે સ્વરાંકન કરેલ ગીતો જેવાં કે, કવિ શ્રી રમેશ પારેખનું ‘વહાલ કરે તે વહાલું’ અને શ્રી અનિલ જોશીનું ‘ઝીણાં ઝીણાં રે આઘેથી…ખૂબ જ સુંદર રીતે ગાયાં.

કવિઓના શબ્દોને સ્વરકાર કેવા કેવા પંપાળે છે,  ગાયક કેવી કેવી રીતે લડાવે છે  અને એ રીતે કેળવી કેળવી એનું રૂપ ઑર નિખારે છે એનો અનુભવ આહલાદક રહ્યો. ભિતરના કવિ હ્રદયને ખૂબ સંતૃપ્તિ સાથે ક્ષણવાર માટે સપનાઓ જાગી ગયાં!! સંગીતમય આ ત્રિપુટીની ગાયકીને અને મુકેશભાઈના સંચાલનને પણ સો સો સલામ.

સંગીતરસિયાઓએ વધુ ને વધુ માંગણી કરતાં વળી પાછા બોનસમાં ત્રણ ગીતો મળ્યાં. પહેલી હરોળમાં બાજુમાં બેઠેલા અને સૌને શોભાવતા પન્નાબેન નાયકનું એક ગીત, શ્રી મકરંદ દવેનું ‘અમે ગાતાં ગાતાં જાશું’ અને  નીનુ મઝુમદારનું ‘મારા સાહ્યબાની પાઘડીએ લાગ્યો કોઈ જુદો રંગ…અને તે પછી મોડી રાત્રે સૌ વિખરાયાં. ત્યારે હૈયું શબ્દ અને સૂરના પ્રભાવ વિશે એક નવું અનોખું ગીત ગણગણતું હતુઃ

 બીજાં દિવસની સવારે એટલે કે સપ્ટે.ની ૮મી તારીખનો કાર્યક્રમ  સવારથી રાત સુધી આખા દિવસ માટે  ભરચક હતો. સવારના ૭.૩૦ વાગ્યાથી ગરમ તાજાં ફાફડા, કડક જલેબી, સેવખમણી, ટોસ્ટ,સીરીયલ,મસાલેદાર ચહાની સુગંધ સાથે હોલ મઘમઘતો હતો અને સૌ સ્નેહગોષ્ઠી સાથે નાસ્તાને ન્યાય આપી મઝા માણી રહ્યા હતાં. બરાબર ૯ વાગે પ્રમુખ શ્રી રામ ગઢવીએ સ્વાગત કરી, મુખ્ય મહેમાન શ્રી રમણભાઈ સોનીને મંચ ઉપર આમંત્રણ આપ્યું. ૭૨ વર્ષના શ્રી રમણભાઈ સોની વિવેચક, નિબંધકાર,સંપાદક અને અનુવાદક છે. તેમનો વિષય હતોઃ ”ગુજરાતી સાહિત્યનો વર્તમાન અને પહેલા યુગનું સ્મરણ.  શરુઆતમાં જ તેમણે આજકાલ મળતા રહેતા ઢગલાબંધ પારિતોષિકો પર વ્યંગ, પુસ્તક પ્રકાશનની અવનવી રીતો, તેની પાછળના પીઠબળો, સામયિકોની બદલાતી જતી રીતો પર અજંપા સહ પ્રકાશ પાડ્યો. સાથે સાથે તેમણે ઘણી સરળ રીતે સર્જક અને વાચકો બંનેની તકલીફોના કારણો સવિસ્તર, સ્પષ્ટપણે દર્શાવ્યા. તેમણે આપેલાં કારણો આ પ્રમાણે હતાઃ

યુનિ.માં વિદ્યાનું તેજ નથી. તેથી યુવાન સાહિત્યકારો શોધવાની તકલીફ થઈ છે. Recognition સસ્તુ થયું છે તેથી સાહિત્યમાં પ્રવેશ સુલભ થયો છે. વાચકો કરતાં લેખકોની સંખ્યા વધી રહી છે!! તેમના Exposures વધ્યા છે. સાહિત્યમાં નિષ્ઠા ઓછી થતી ચાલી છે. સર્જકે વાંચીને, સાધના કરીને પુષ્ટ થવું જરૂરી છે તે થતું નથી. વાંચનવૃત્તિ મંદ થતી ચાલી છે.પાયાની કેળવણી લુપ્ત થતી ચાલી છે, જોડણીકોશમાં જ ભૂલો મળે છે!!! વાણી લુપ્ત થતી નથી.પણ લિપિના રૂપો બદલાતા જાય છે. સર્જક કાયમ નવોદિત રહે છે. કારણ કે, એને સર્વપ્રિયતાનો કેફ ચડ્યો છે. ઉત્તમ સેમીનારો થતા નથી, વિદ્યાની ચર્ચાઓ થતી નથી.

આ વાતની સુંદર અને સ્પષ્ટ રજૂઆત પછી રમણભાઈએ દલપતરામના ઠાવકા હાસ્યરસની, આખાબોલા કવિ શ્રી નર્મદની “લોકોની લાજેન્દ્રિયો બહેર મારી ગઈ છે” જેવી ઉક્તિઓ અને  સેન્સરશીપ સામે વાંધો ઉઠાવનાર નીડર પત્રકાર ઈચ્છારામના કટાક્ષસ્તોત્ર અંગે વાતો કરી હતી. તેમનું આખુંયે વક્તવ્ય  સાહિત્યની સાંપ્રત સ્થિતિ પર મનનીય હતું. સમય ઓછો પડયો.

ત્યારપછી સવારના ૧૦ વાગે  ગુજરાતી કાવ્યસમૃધ્ધિનો સંગીતસભર અનુભવ કરાવનાર શ્રી અમર ભટ્ટનો ‘સ્વરાંકનની સમીપે’ શિર્ષક હેઠળ કાર્યક્રમ શરુ થયો. આગલી રાતનો સંગીતનો નશો ઉતરે તે પહેલાં ફરી એક વાર સંગીતનો પ્રારંભ થયો. આ સમયે અમરભાઈએ પોતાનો સંગીતમાં પ્રવેશ અને તેમાં થયેલી પ્રગતિ પાછળના પરિબળો, તેના સંસ્મરણો સાથે સુંદર રીતે ચિત્રિત કરી ગાઈ બતાવ્યા.  પંડિત ઓમકારનાથના સ્વરાંકન અને કવિ નાનાલાલની કવિતા ‘વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ’ની પોતાના મન પર થયેલી અસર, શ્રી ક્ષેમુભાઈ દિવેટીઆ સાથેની યાદો, બાલમુકુંદ દવેનું સોનેટ અને રાજેન્દ્ર શાહના વિલંબિત લયના મૃદુ ગાનની વાતો પછી તેમણે પોતે સ્વરાંકન કરેલ ‘આભમાં તોરણ બંધાણા ત્રિલોકના” ગાઈ સંભળાવ્યુ.  નરસિંહના ઝુલણા છંદના ગીતનો ઉ.જોશીએ કરેલ આસ્વાદ, સુંદરમના ગીતનો આસ્વાદ વગેરેની વાતો રસભર રીતે કરી. એટલું જ નહિ, પોતે વકીલાતના વ્યવસાયમાં હોવા છતાં કહે છે કે, “અસીલોના વિસંવાદમાં સૂરીલો સંવાદ સાધવાનો હોય છે એ રીતે જોઉં છું તો સંગીત અને વકીલાતનો વ્યવસાય જુદો નથી લાગતો!!” આ સાથે જ તેમણે ક્ષેમુભાઈના સ્વરાંકન અને નીનુ મઝુમદારની રચના, જનસંમોહિની રાગમાં  “ હેજી વ્હાલા સાવ રે અધૂરું મારું આયખું” ગીત સંભાળાવ્યું. તે ઉપરાંત શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠનું “ખાલી કુવે કોશ ચલાવી હવે અમે તો થાક્યા રે” ગીત પણ કુવામાંથી કોશ ચાલતો હોય તેવા લયમાં, સ્વરબધ્ધ થયેલ સંભળાવ્યું. મઝાના વક્તવ્યો સાથેના તેમના બધાં જ ગીતોએ અતિ આનંદ આપ્યો.

ત્યારબાદ ૧૧ વાગે સાહિત્યની પ્રથમ બેઠકમાં નવલકથા અને નવલકથાકારનો વિભાગ હતો

તેનું સંચાલન શ્રી નટવર ગાંધીએ કર્યું હતું.


શરુઆત થઈ નવલકથાકાર, મણીલાલ હ.પટેલથી. તેઓ પોતે વાર્તાકાર, વિવેચક અને કવિ પણ છે. તેમણે ‘રાવજી પટેલ કવિ કરતાં નવલકાથાકાર વધુ છે’ એ વિષય પર ઉદાહરણો સાથે વાતો કરી. રાવજી પટેલની ‘ઝંઝા’ અને ‘અશ્રુઘર’ બંને નવલકથાઓની થોડી થોડી વાતો કરી અને જણાવ્યું કે રાવજીનું ગદ્ય સંવેદનશીલ ગદ્ય છે, અદભૂત કલ્પનપ્રધાન છે અને તે માટેના કેટલાંક અવતરણો પણ ટાંકી બતાવ્યાં. “ગયા ભવના ખીલા કળે છે છાતીમાં”, એક બપોરે મારા ખેતરના શેડેથી ઊડી ગઈ સારસી” અને  “અમે અજાણ્યા ક્યાં લગ રહીશું તમારા ઘરમાં” વગેરે વર્ણવી જણાવ્યું કે રાવજી પટેલની આ બંને નવલકથાઓમાં ઈતિહાસ, ક્રમિક થતો બદલાવ, વાસ્તવિક ભાષા, વિચ્છેદની સંવેદના, અદભૂત કલ્પનો અને કૃષિ જીવનનો અસબાબ છે અને ‘ઝંઝા’ તો વળી ડાયરી શૈલીમાં લખાયેલ નવલકથા છે.

તે પછી નવલકથાકાર શ્રી સુમન શાહનો વારો હતો. તેઓ નવલકથાકાર ઉપરાંત અનુવાદક, નિબંધકાર,સંપાદક અને વાર્તાકાર પણ છે. તેમને જોઈ, મળીને ૨૦૦૯ના અરસામાં તેમની હ્યુસ્ટનની મુલાકાત યાદ આવી ગઈ. તેમણે નવલકથાકાર  શ્રી સુરેશ જોશીની સાત પ્રકારે ઓળખ આપતા, તેમના અનેક પ્રદાનો પૈકી ‘છિન્નપત્ર’ અને ‘મરણોત્તર’ વિશે ઘણી વાતો કહી. તેમણે કહ્યું કે શ્રી સુરેશ જોશી વિસ્મયના સર્જક હતા અને તેમણે ભારતીય પરંપરાના સાહિત્ય-વિશ્વને વિદેશી ક્ષિતિજો દેખાડી છે. તેઓ ગુજરાતી કથાસાહિત્યને વિદેશી સાહિત્યના સંદર્ભમાં મૂલવતા અને સર્જનને શુધ્ધ સાહિત્ય સ્વરૂપ બનાવવાના આગ્રહી હતા. તેમની વાતોમાં મઝા આવતી ગઈ પણ સમય મર્યાદા નડી અને વક્તવ્ય પૂરું કરવું પડ્યું.

 તેમના પછી  જાણીતા નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર લેખિકા શ્રીમતિ ઈલા આરબ મહેતાનો ક્રમ હતો. તેઓ ગુણવંતરાય આચાર્યના સુપૂત્રી અને વર્ષાબેન અડાલજાના બહેન છે. તેમણે પોતાના પિતા લેખક શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્યના સર્જન વિશે વક્તવ્ય આપ્યું. સ્ટેશન પરના તેમના અકસ્માતથી માંડીને જીંદગી તરફનો હકારાત્મક દૄષ્ટિકોણ,પૌરુષની,મર્દાનગીની, દરિયાઈ સાહસકથાઓ અને જાસૂસકથાઓની વાતો કરી. ‘ભસ્માંગના’ અને પુત્રજન્મના ઉલ્લેખ સાથે, માણસે માણસ બનવા માટે કરવા પડતા સંઘર્ષની અને સાહિત્યમાં કલાની સાથે સાથે કલ્યાણની ભાવના હોવી જોઈએ તે વાત પર ઘણો ભાર મૂક્યો. છેલ્લે  સાહસિક પિતાના શબ્દો ‘જવાબદારી પૂરી થઈ હવે’ સાથે જીંદગીનો પડદો કેવી રીતે પડ્યો તેની પણ હ્રદયદ્રાવક વાત કરી.

 કાર્યક્રમના મુખ્ય મહેમાન  સાહિત્યકાર શ્રી રમણભાઈ સોનીનો વિષય હતો ‘કનૈયાલાલ મુનશી અને પૃથ્વી વલ્લભ.’ આ રસપ્રદ વિષયની શરૂઆત તેમણે આ રીતે કરીઃ ર.વ.દેસાઈને કોઈકે પૂછ્યું કે, “મુનશી અને તમારામાં કોણ વધુ લોકપ્રિય?” તેમનો જવાબ હતોઃ ”જાહેરમાં મુનશી અને ખાનગીમાં હું!!” ર.વ.દેસાઇ, પ્રણયત્રિકોણ, ત્યાગ અને સમર્પણની વાતો લખતા જ્યારે મુનશી સ્વતંત્ર અને મૌલિક વિચારો રજૂ કરતા. તે કથારસ છિપાવતી વાતો ધરતા. ‘પૃથ્વીવલ્લભ’ના સંદર્ભમાં પાત્રોની ગતિશીલતા, નાટ્યાત્મકતા અને કથાવસ્તુ વગેરે સભર હતા તેમ જણાવ્યું. ગોવર્ધનરામની કથામાં ઈષ્ટ હતું તો મુનશીની કથામાં મિષ્ટ. શ્રી રમણભાઈની રસપ્રદ વાતોમાં મઝા આવતી ગઈ અને સૌ તેમને વધુ સાંભળવા આતુર હતા.પણ સમયની સાંકળ નડી અને તેમને  પણ વક્તવ્ય ટૂંકાવવું પડ્યું.

બે કલાક ચાલેલા આ ઉંચેરા સાહિત્યિક માહોલ પછી સ્વાદિષ્ટ ભોજન પીરસાયું. યુવાન કાર્યકરોનો ઉત્સાહ,આયોજન અને સેવા પ્રશંસનીય હતી. તે પછી  બપોરે ૨.૩૦ વાગે તાજેતરમાં જેઓ વિદાય થયા છે તે  ન્યૂજર્સીના હાસ્યલેખક શ્રી હરનીશ જાનીના મૃત્ય સમયે સાથ આપેલ સભાજનોને બે શબ્દો આભારના કહેવા માટે  માટે હંસાબેન જાની તેમની પૂત્રી સાથે આવ્યા. પતિની રમૂજી વાતોને યાદ કરી, ખૂબ જ સ્વસ્થપણે  ‘સિતારા તૂટ ગયા’, હરિવંશરાય બચ્ચનની કવિતા વાંચી અને સૌનો આભાર માન્યો.  હંસાબેન જ્યારે મારી પાસે આવ્યા ત્યારે તેમને ભેટીને મૌન આશ્વાસન આપતાં આપતાં હરનીશભાઈની યાદે હૈયું ભરાઈ આવ્યું. તે પછી શ્રી એચ આર શાહે મંચ પર આવી વધુ ને વધુ લોકો ગુજરાતી  ભાષા બોલે તેવી મહત્વાકંક્ષા દર્શાવી.

 આજની બીજી બેઠકમાં  ‘ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને પુસ્તકોનું ભવિષ્ય’ એ વિષય અંગે ભારતથી પધારેલ શ્રી અપૂર્વ આશર અને અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલ શ્રી બાબુભાઈ સુથાર વક્તા હતા.

   અપૂર્વ આશર

સંચાલક શ્રી રમણભાઈ સોની કે જેઓ ઈસામયિક સાથે સંકળાયેલ છે તેમણે જુદા જુદા ‘ફોન્ટ’નો પ્રશ્ન છેડ્યો.. અપૂર્વ આશરે ‘વીડિયો પ્રેઝન્ટેશન’ની સાથે સાથે કેટલાંક જરૂરી મુદ્દાઓ જેવાં કે, યુનીકોડની સમાનતા ( Standardized) , લિપિના ફેરફાર ( script change), લખાણોની બોલીમાં અભિવ્યક્તિ (Text to speech), પુસ્તકો રાખવાની જગાની તકલીફોના ઉપાય (space problem), પુસ્તકો ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં હાથવગા (mobility),  Epub, Future proof publications વગેરે અને બીજાં પણ ઘણા ફાયદાઓની સુંદર છણાવટ કરી.

આ વાત સાથે શ્રી બાબુ સુથારે મઝાના  અને મનનીય મુદ્દાઓ રસપ્રદ રીતે રજૂ કર્યા. તેમણે કહ્યું કે, Ebookની ઉત્ક્રાંતિમાં Adjustment અનિવાર્ય થઈ પડશે. પહેલું તે એ કે, હસ્તપ્રત નાબૂદ થશે, લેખન પદાર્થ જતો રહેશે, learning Process બદલાશે, વર્તનમાં ફેરફાર થશે, પુસ્તક ભેટ આપવાનો વિચાર નહિ રહે વગેરે. મને જે બહુ ગમ્યો તે તેમના એક અનુભવની મઝાની વાતનો સાર લખું..  ટપાલપેટીમાં કાગળ નાંખીએ પછી એ કાગળ પોતાની પાસે ન રહે. ઈમેઈલ મોકલ્યા પછી (send button દબાવ્યા પછી) એ ઈમેઇલ disappear થવી જોઈએ ને? એને બદલે પોતાનો પત્ર પોતાની પાસે દેખાય પણ ખરો. એ કેવું?!!! પહેલીવાર તેમને જ્યારે આ અનુભવ થયો ત્યારે પોતાનો પત્ર પહોંચ્યો જ નથી એમ જ લાગતો કારણ કે, કાયમ પોતાની સામે Sent માં દેખાયા કરતો હતો!! અને બીજો એક વ્યંગ પણ વિચાર માંગી લે તેવો હતો  કે, books are allowed to suicide after the Expiry date in interest of Business !!  આ કટાક્ષને વધુ સમજાવવાની ક્યાં જરૂર છે? વિષયના બંને પાસાઓ સાંભળવાની ખૂબ મઝા આવી.

પંદર મિનિટના  ચહા-કોફીના મધ્યાન્તર પછી  આજની તૃતીય બેઠક ‘કવિતા-વિશ્વની અમેરિકાની તારિકાઓ’ની શરૂઆત કરવામાં આવી. આ વખતે એકેડેમીએ પ્રથમવાર જ અમેરિકાની કવયિત્રીઓને સ્થાન આપ્યું એ હકીકતનો અને  માત્ર ચાર જ વ્યક્તિઓમાં મારું નામ પસંદ કરવામાં આવ્યું તેનો આનંદ છે.

https://www.youtube.com/watch?v=nAHzpG7aEy0&t=62s

   ગીતોના ગઢવી કવિ શ્રી મુકેશ જોશીના સંચાલન હેઠળ  ૪.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ આ કાર્યક્રમ રંગીન અને કાવ્યમય રીતે શરૂ થયો. સૌથી પ્રથમ પાછળથી ઉમેરાયેલ ન્યૂ જર્સીના પૂર્ણિમાબહેને પ્રેમની કવિતાઓ સંભળાવી. ‘તને મળ્યા પછીના સમયને હું મારો નવો જન્મ કહીશ’, રણની વચ્ચે જંગલ, તે પછી ડેલાવરના રેખા પટેલે શિયાળામાં વરસતા બરફ પર અને ‘પગલાં હજી ભીનાં છે’ વગેરે સ્વરચિત કવિતાઓ વાંચી સંભળાવી. ત્રીજા નંબરે મારો (દેવિકા ધ્રુવ) ક્રમ આવ્યો અને મેં એક ગીત, ‘લો અમે તો ચાલ્યાં પાછાં કલમને કરતાલે’, એક ગઝલ, ‘મને હું મળી ગઈ,’ એક  શિખરિણી છંદમાં સોનેટ ‘શિશુવયની શેરી’’ફરી મારી પ્યારી શિશુવયની શેરી જરી મળી…’ વરસાદી ઝરમરતા લયની ‘શતદલ’ કવિતા ‘શતદલ પંખ ખીલત પંકજ પર..પલ પલ શબદ લખત મનભાવન..ઝરત પ્રીત મન કરત પાવન’ અને સંગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસ દ્વારા સ્વરબધ્ધ થયેલ ‘ગુજરાત’ વિશેની રચના ‘વાણી મારી ગુજરાતી ને ભૂમિ મા ગુજરાત છે.’ ની થોડી પંક્તિઓ સંભળાવી. સાન્ફ્રાન્સિસ્કોથી આવેલ જયશ્રીબેન મરચન્ટે તેમનાં ‘લીલાછમ ટહૂકા’નામના કાવ્યસંગ્રહમાંથી લીલોછમ ટહુકો ઉગ્યો છે પાનમાં, મને દઈ દો આ ટહુકાનું આયખું, સવાર કે સાંજ કોઈપણ સમયના તોલમાં હવે હું ક્યાં છું” ‘થીજે છે સૂરજ કેવો અહીં સમંદરના ફીણ વચ્ચે’, ’લખવી છે મારે એક કવિતા..   સુંદર રીતે રજૂ કરી. બાલ્ટીમોરથી આવેલ નંદિતા ઠાકોરે ગઝલથી શરુઆત કરી કે ‘લોહીના એક એક કણમાં ક્યાંક ભળતું હોય છે…’ પ્રલંબ લયનું ગીત ” એક અટૂલા માળામાં એક એકલવાયું પંખી એની એકલતાને ટીપે ટીપે ચણ્યા કરે છે’ અને ‘તારી આંખોમાં શમણાંની જેમ અમે રહીશું’ સુમધુર અવાજથી તરન્નુમમાં પ્રસ્તૂત કર્યુ. સંચાલનની કામગીરી બજાવતા કવિ શ્રી મુકેશભાઈએ પણ દરેક વક્તાઓ પછી મઝાની કાવ્યમય વાતો કરી આનંદ કરાવ્યો.

  સાંજના ૬.૦૦ વાગે થોડા વિરામ પછી અસ્સલ બાજરીના રોટલા,ગોળ,ઘી,ખીચડી,કઢી પાપડ વગેરેનું ભોજન પીરસવામાં આવ્યું. તે પછી રાતના ૮ વાગે  શ્રી શૈલેશ ત્રીવેદી અને રૂપલ ત્રીવેદીએ ‘ નાટ્યસંધ્યા’માં ભવાઈનો એક અંશ રજૂ કર્યો. સૌથી પહેલાં તો જૂની રંગભૂમિના જમાનાની,,ફેશનવાળાની ફજેતીના એક ટ્રેકની અને જૂની  ગ્રામોફોનના રેકોર્ડ પરના ગીતોની પણ થોડી વાત કરી.પછી દૂંદાળા ગણેશની પૂજાના દોહાને લલકારી વંદના કરી અને ‘કજોડાંનો વેશ’ નામની ભવાઈનો એક નાનકડો અંશ સરસ રીતે અભિનીત કર્યો. બંને કલાકારોએ પોતપોતાની ભૂમિકાને પૂરો ન્યાય આપ્યો હતો.

રાત્રે ૯-૯.૩૦ની આસપાસ ‘ગમી તે ગઝલ’ શિર્ષક સાથે  શ્રી અમર ભટ્ટ અને તેમના સાથીદારોનું સંગીત પીરસાયું. બ્રીજ જોશી કીબોર્ડ પર, નિકુલ શાહ સાઉન્ડસિસ્ટમ અને દિપક ગુંદાણી તબલા પર સાથ આપતા હતા. જાણીતા ગઝલકારોની ગઝલોથી વાતાવરણમાં શરાબી કેફ જામતો જતો હતો.

અમર ભટ્ટે મરીઝની ગઝલ,’જીંદગીને જીવવાની ફિલસૂફી સમજી લીધી’ ગૌરાંગ ઠાકરની ‘તમે બધાથી અલગ છો તેથી તમારું નોખું હું ધ્યાન રાખું છું’.ગની દહીંવાલાની ‘ન તો કંપ છે ધરાનો, ન તો હું ડગી ગયો છું’ તથા મનોજ ખંડેરિયાની, મુકેશ જોશીની ગઝલ ખૂબ સુંદર રીતે ગાઈ સંભળાવી. કીબોર્ડ,તબલાની જુગલબંધી પણ મઝાની રહી. હિમાલી વ્યાસે તેમના જાદૂઈ અવાજમા કવિ શ્રી લાલજી કાનપરિયાની ‘સાંજ પડી ઘર આવો બાલમ,પંથ ખડી,ઘર આવો બાલમ’ અને ન્યૂ જર્સીના ભાઈ શ્રી રથિન મહેતાના સ્વરાંકનમાં ભગવતીકુમાર શર્માની એક ગઝલ ગાઈ તો જાહન્વીબહેને ‘ફૂલ કેરા સ્પર્શથી દિલ હવે ઘબરાયછે’ અને ‘મિસ્કીન’ રાજેશ વ્યાસની ગઝલ ‘તારું કશું ન હોય તો છોડીને આવ તું. તારું જ બધું હોય તો છોડી બતાવ તું.. બેફામની ગઝલ ‘શું જલુ કે કોઈની જાહોજલાલી થાય છે, ને એ દશા એવી છે જ્યાંથી પાયમાલી થાય છે.’ અફલાતૂન ગાયું. આ બંને બહેનોએ વળી સાથે મળીને, આશિત દેસાઇનું સ્વરાંકન,  જલન માતરીની ગઝલ ‘રહસ્યોના પડદાઓ પાડી તો જો..ખુદા છે કે નહિ હાક મારી તો જો. ગાયું ત્યારે શ્રોતાઓએ દાદ ઉપર દાદ આપી હતી. છેલ્લે અમરભાઈએ ઘાયલની “ટપકે છે લોહી આંખથી પાણીના સ્વાંગમાં,કાવ્યો મળી રહ્યા છે કહાણીના સ્વાંગમાં’ રજૂ કર્યું. આમ, ૮મી તારીખનો આખો દિવસ સાહિત્યમય, કાવ્યમય, ગઝલમય, સંગીતમય રહ્યો. જરાયે થાક વગર મઝાની ઉંઘ આવી ગઈ.

તા.૯મી ની સવારે ચહા,નાસ્તા અને સાહિત્યકારો સાથે વાતોચીતો, તસ્વીરો વગેરે પછી સવા નવ વાગે શ્રી અશોક વિદ્વાંસના સંચાલન હેઠળ સ્થાનિક સર્જકોનું પઠન શરૂ થયું. તેમણે એક પછી એક નામો બોલી સમય મર્યાદાનો નિર્દેશ કરી સૌને આમંત્રિત કર્યા. કિશોરભાઈ ઘીવાળાએ ‘હરિ ઈચ્છા અને જાગ કબીરા’ ની કવિતા રજૂ કરી. આશાબેન પંડિતે હિન્દીમાં ડાયસ્પોરિક રચના સંભળાવી અને ગુજરાતીમાં મીરાંનું કાવ્ય વાંચ્યું. ભૂપેન્દ્રસિંહ રાવે મઝાની રીતે સુંદર વાર્તાનું વાંચન કર્યું. ચંદ્રકાંત દેસાઈએ પત્નીની યાદમાં શ્રધ્ધાંજલિ અને સ્મરણાંજલિ રજૂ કરી. હિમાદ્રીબેને ‘નવું નકોર’ અનુસંધાન અને એક અછાંદસ રચના સંભળાવી. પૂર્ણિમાબેન ગાંધીએ જયેશ શાહ અને હરનીશ ગાંધીની યાદમાં બે કૃતિઓ વાંચી સંભળાવી. રણધીર નાયકે ‘શું શું ગયું’, જપતાં જપતાં ઉંઘવાનું નહિ’ એ ગઝલ અને એક અછાંદસ કવિતા વાંચી સંભળાવી.રમેશ શાહે પનઘટની  કવિતા પ્રસ્તૂત કરી તો ફ્લોરીડાથી આવેલ ડો.દિનેશભાઈ શાહે પોતાની ‘’લાકડાની નાવ’’ કવિતા રજૂ કરી.શ્રી તુષાર ચૌહાણે ગુજરાતની અને ‘મારું ગામ’ની કવિતા વાંચી. હંસાબેન મોદીએ વાત્સલ્યનું ઝરણું હાલરડું રજૂ કર્યું. એકંદરે વિષય વૈવિધ્ય જોવા મળ્યું. અશોકભાઈએ સમયની મર્યાદામાં રહી સરસ સંચાલન કર્યું.

ત્યારબાદ કેલિફોર્નિયાના મહેન્દ્ર મહેતા અને બીજાં એક ભાઈ નામે ઉકાભાઈની  વિદાય અંગે મૌન પાળવામાં આવ્યું. 

  

બે કલાકના ઉપરોક્ત કાર્યક્રમ પછી ૧૧.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ ભારતથી ખાસ આમંત્રિત કવિઓની રજૂઆતની બેઠક હતી. આમંત્રિત કવિઓમાં સર્વ શ્રી મુકેશ જોશી, તુષાર શુક્લ અને ચેતન નાયક અને શ્રી અનિલ ચાવડા હતાં. આ બેઠકનું સંચાલન પણ મુકેશ જોશીએ સંભાળ્યું હતું.  શરૂઆતમાં કવિઓની હાજરીમાં, ૯૦ની આસપાસ પહોંચેલા હંસાબેન શાહના બે પુસ્તકોની જાહેરાત અને વહેંચણી કરવામાં આવી. તે પછી ‘ઘાયલ’ના મુક્તકથી અદભૂત રીતે શરૂઆત કરી. સૌ પ્રથમ તેમણે ચિંતન નાયકને આમંત્રણ આપ્યું. સોહામણા નવયુવાને  ચાર-પાંચ ગઝલો અને એક મરીન ડ્રાઈવનું અછાંદસ રજૂ કર્યું. તેમની પ્રથમ રજૂ કરેલ ગઝલ મને ખૂબ ગમી ગઈ જેના શબ્દો હતાઃ  “ખુદ મને પણ જાણ એની થાય નહિ એ રીતે હું પ્રેમ કરુ, ને તું પણ તુજથી ઝુંટવાય નહિ એ રીતે તને પ્રેમ કરુ.” ગઝલની સાથે સાથે એમાં રહેલાં વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યનો કેવો મોટો વિચાર સમાવ્યો છે? ‘ખુદથી વધુ ખુદાને શું શોધુ?’ એ ગઝલ પણ મને ખૂબ જ ગમી. ભાઈ શ્રી ચિંતન નાયક, સુમધુર, સૂરીલી ગાયિકા હિમાલી વ્યાસના સાથીદાર છે તે જાણી વધુ આનંદ થયો. 

ત્યારબાદ  મુંબઈના  કવિ અને આ બેઠકના સંચાલક શ્રી મુકેશ જોશી ‘લક્ષ્મીની જેમ લાગણીઓ ગણે છે, માણસ બરાબર નથી..’વગેરે દ્વારા કવિતાના માહોલને અવનવા ભાવરંગોથી મઢી શ્રી અનિલ ચાવડાને આમંત્રણ આપ્યું. જેમના નામનો પવન વિશ્વભરમાં ફૂંકાઈ રહ્યો છે તેવા અમારા અમદાવાદના  કવિ અનિલ ચાવડાના હાથમાં માઈક આવ્યું. તેઓ એક પછી એક અંદાઝમય રજૂઆત કરી પ્રેક્ષકો પર છવાઈ ગયા. તેમની વારંવાર સાંભળવી ગમે તેવી સહેજ હસી લઉં, સહેજ રડી લઉં, ‘લગોલગ’ગઝલના શેરો  અને “એક નાના કાંકરે આખી નદી ડહોળાય નૈં, પણ શું એનાથી જરા અમથું વમળ પણ થાય નૈં? આવું કહેતા કહેતા આખી જિંદગી જીવી ગયો,“આ રીતે તો એક દા’ડો પણ હવે જીવાય નૈં.વગેરે શેરોથી  સભાગૃહમાં ‘વાહ’ અને ‘ક્યા બાત હૈ’ના અવાજો ગૂંજવા માંડ્યાં. ‘ચોપાસે સણસણતી ગોફણ છે, ગોફણ છે, ગોફણ છે..અને ‘પાંપણ ધરાય નહીં ત્યાં સુધી દોમદોમ એવો વરસાદ અમે પીધો.’તથા ૨૦૮ની ઝડપે દોડતું ૧૦૮નું શહેર છેની અમદાવાદની રચના, અનેનયનસંગ બાપૂના દરબારની અસલ લઢણે ગર્જનાત્મક અવાજથી શ્રોતાઓને કવિતાના કેફમાં ઢાળી દીધાં !!

ત્યારબાદ શ્રી મુકેશ જોશીએ કવિતા શું છે ની રસસભર વાત કરીને…’ચાલો પેલી પાર તમને લઈ જાવા છે’, દૂકાન સાથેની વાતચીતની કવિતા અને આસમાન અહીં મળે? એવા પ્રશ્ન સાથેક્યાં છે મારું ફીટીંગની એક મર્મભરી રચના સંભળાવીને કવિ શ્રી તુષાર શુક્લને આમંત્રણ આપ્યું. તેમણે તેમના અસલ મૃદુ, કોમળ અંદાઝમાંફુગ્ગાવાળોની કવિતા, ‘વાળવગી ઓળખપિતાજીની જન્મતિથિને સંભારીતમે ગયા તે દિવસે’, અને દીકરીના દીકરા માટે લાવેલ આલ્ફાબેટના અક્ષરોની કવિતા  હ્ર્દયસ્પર્શી રીતે વાંચી સંભળાવી. શ્રોતાઓએ ખૂબ વધાવેલી કેટલીક પંક્તિઓ -‘જેનું નામ છે ડાઈ તે કેટલું જીવાડે?”, ‘જેમાં ઓઢેલી છત્રીઓ નડે છે, હવે એવો વરસાદ ક્યાં પડે છે? વગેરે હતી.

મુકેશભાઈએ સમયનેમધની શીશીમાં બોળાયેલકહી દોર આગળ વધાર્યો. અમદાવાદના એક કવિ શ્રી કિરણ ચૌહાણની કવિતાદર સોમવારે,વહેલી સવારે, મારા પપ્પા મને લાં….બી પપ્પી કરી ચાલ્યા જાય છે..પછી છેક શનિવારે આવે..કહી અધિવેશનના તમામનો આભાર માની, બે વર્ષ પછી થનાર અધિવેશનની વાત છેડી, મજેદાર રીતે, આમંત્રિત કવિઓના એક કલાકનું  સમાપન કર્યું.

  

કવિસંમેલન પછીચલો ઈન્ડિયાના આયોજકો શ્રી સુનિલ નાયક,પ્રફુલ નાયકની હાજરી જોઈ શ્રી રામભાઈ ગઢવીએ તેમનો પરિચય આપી પ્રાસંગિક શબ્દો માટે આમંત્રણ આપ્યું. સુનીલભાઈએ સાચા અર્થમાં બે શબ્દો જેટલી ટૂંકી અને સુંદરસ્પીચઆપી.

લગભગ ૧૨.૩૦ વાગે  લોકપ્રિય વક્તા શ્રી જય વસાવડા,શ્રી સુભાષ ભટ્ટ, નેહલ ગઢવીએ આનંદ, સૌંદર્ય અને પ્રાર્થનાની જીવન યાત્રાની એક પ્રેમગોષ્ઠીનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો. શ્રી જય વસાવડા લેખન અને વક્તવ્યની સાથે મોજની ખોજ કરતી પ્રેમસફર ખેડતા રંગરસિયા છે. તેમની પ્રશ્નોત્તરીમા જોડાયેલ શ્રી સુભાષ ભટ્ટ રૂમી,જીબ્રાન અને ટાગોરના ચાહક છે. ઝેન અને સૂફી પંથના પથિક છે. તેઓ દર વર્ષે હિમાલયનો પ્રવાસ ખેડે છે.

 

જયભાઈએ તેમને  કેટલાંક મઝાના સવાલો કર્યા કે, “તમે હિમાલયને જોઈ ધરાતા નથી? ‘તમારા ઘરનું નામસરાઈ’ (ફારસી શબ્દ) કેમ છે? તમને બનારસ કેમ ગમે છે? અને સૌંદર્ય એટલે શું?. આના જવાબમાં સુભાષભાઈએ કહ્યું કે, ઘર, હિમાલય અને જીવન ત્રણેનું મૂલ્ય મને હિમાલય પાસે જઈને સમજાય છે. તેના સંદર્ભમાં પોતાને ગમતી એક  રણના ખૂણે રાહ જોતા ફકીરના પ્રેમની કથા, બુધ્ધિને તોડવાની એક  અદભૂત ઝેન કથા રસમય રીતે કહી. સૌંદર્ય વિશે કહ્યું કે, “point of view is beauty. It is not in the object. Beauty is a state of consciousness. સૌંદર્યને આપણી ધારણાઓમાં મૂંઝવો નહિ. આનંદ તો ચૈતન્યની અવસ્થા છે. બનારસ ચૈતન્યની ચોરાસી કોટિ છે.
સવાલો સુભાષભાઈના સનાતન જીવનસખી નેહલ ગઢવીને પૂછવામાં આવ્યા જેમના જવાબો, સંબંધોની એક ઉચ્ચતમ ભૂમિકામાંથી વરસેલા અનુભવાયા. નેહલબહેન એક સુંદર,હસે ત્યારે ફૂલ ઝરે અને બોલે તો મોતી સરે એવું આકર્ષક વ્યક્તિત્વ ધરાવતી નમણી નારી છે. આમ તો અવિકસિત બાળકોની શાળાના સમર્પિત શિક્ષિકા છે. સ્નેહ અને સર્જનથી સભર વાતો કરી હજારોની મેદનીમાં ચૈતન્યની ઉર્જા ફેલાવે છે. તેમણે ખૂબ ઊંચી વાત કરી કે, ‘સુભાષભાઈ જ્યારે હિમાલય જાય છે ત્યારે હું તેની આસપાસના ભૂખથી પીડાતા લોકોની વચ્ચે રહું છું!! નારીના અધિકારોના નારા બોલાવતી સ્ત્રીઓને સાથ આપવા છતાં ખૂબ સહજ રીતે, પુરુષ પાસેથી મળેલી સમજનો સ્વીકાર કરી વ્યક્તિ માત્રને બિરદાવવાની વાત કરી. તેમણે ખુરશીની સત્તાને બદલેપોતે રસોડામાં હોય છતાં પોતાની વાત થાયએવા કામોની સત્તાનું મહત્વ આંક્યું. છેલ્લેજે આઘેથી નથી આવી શક્તા તેમને નજીક લાવવાનીઅર્થઘેરી વાત કરી. તેમની બધી વાતો ખુબ પ્રેરણાદાયી હતી. જયભાઈને પણ  જગત સાથેની મૈત્રીનું બળ શું છે એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો જેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે, ‘જીંદગીની મુસાફરીમાંપ્લે અને સ્ટોપ બટનની વચ્ચે જે અનુભવાય છે તે જીંદગી છે અને મને એના sharingની ભૂખ છે. મારી ભૂખ વધારે છે તેથી વધુ લોકો સાથે હું માણ્યા કરું છું.’ અંતે જીંદગીના રસ્તાઓ કાપવાના અનેક ટેકાઓમાંના એક ટેકા રૂપે આવા સંમેલનો છે એવા વક્તવ્યથી અધિવેશનનો આ ભાગ પણ પૂરો થયો.

એકેડેમીના સક્રિય કાર્યકર શ્રી રથિન મહેતાએ અતિ સુંદર રીતે સાથ, સહકાર અને સેવા આપનાર દરેકનો ઉમળકાભેર આભાર માન્યો. સૌ ભોજન માટે વિખરાયા.

  ત્રણ દિવસનું અધિવેશન મારા માટે એક જુદો અનુભવ હતો. જાણીતા મોટા સાહિત્યકારોને રૂબરૂ મળવાનો, સાંભળવાનો લ્હાવો મળ્યોએચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજના યશવંત શુક્લ, નગીનદાસ પારેખ,મધુસૂદન પારેખ વગેરેના વર્ગોમાંના અભ્યાસના સ્મરણો તાજાં થયાં. ન્યૂ જર્સીના ‘ઈસ્ટ હેનઓવર’માં આવેલ ‘ફેરબ્રીજ હોટલ’ની એક જગા પર અનેક જૂના,નવા મિત્રોને મળવાનો અવસર સાંપડ્યો. અવનવી રજૂઆતોને નીરખવાની તક મળી. Plus-minus તમામ પાસાંઓની પરખ વધુ સ્પષ્ટ થઈ. ભાઈ શ્રી ગૌરાંગ મહેતા અને પદ્મજા મહેતાની સતત કંપનીને કારણે પણ ખૂબ મઝા આવી

‘ટેક્સાસ’ માં  આનાથી પણ વધુ સારી લીટરરી એકેડેમી સ્થાપિત કરવાના મનોરથ સાથે ત્યાંથી વિદાય લીધી.

આ કાર્યક્રમના વીડિયોની કેટલીક લીંક નીચે મુજબ છે..

www.facebook.com/ashish.v.desai.7/videos/10210763586640391/

https://www.facebook.com/Janak.M.Desai.Poet/videos/10217417440292597/

https://www.facebook.com/ashish.v.desai.7/videos/10210763195150604/

https://www.facebook.com/ashish.v.desai.7/videos/10210763124348834/

https://www.youtube.com/watch?v=aX294WReiaM&feature=share

https://www.facebook.com/randhir.m.naik/videos/2168542689878763/

https://www.divyabhaskar.co.in/news/NRG-USA-LCL-gujarati-literary-academy-of-north-america-gujarati-news-5956869-PHO.html

આવા સુંદર કાર્યક્રમના આયોજનમાં સંકળાયેલ તમામ વ્યક્તિઓને,પરિબળોને અભિનંદન.

અસ્તુ..

દેવિકા ધ્રુવ

પત્રાવળી-૪૦-

રવિવારની સવાર
સાહિત્યરસિક પત્રમિત્રો,
સુડતાલીસ વર્ષ અગાઉ, લેખક શ્રી રજનીકુમાર પંડયા અને કવિ શ્રી રમેશ પારેખ વચ્ચે ‘શબ્દ’ વિષે થયેલી શબ્દ-ચર્ચાના બે  રસપ્રદ પત્રો પૈકી એક તેની હસ્તલિખિત પ્રત સાથે….
પ્રસ્તાવનામાં શ્રી રજનીકુમાર પંડયા લખે છેઃ

શબ્દ બ્રહ્મ છે ? છે,   -રજનીકુમાર પંડયા.

1971 ની સાલ. તેંત્રીસ વર્ષનો હું જામનગરમાં હતો  ત્યારે અમરેલી વસતા અને આગળ જતાં ગુજરાતી ભાષાના યુગસર્જક કવિ બની રહેનારા રમેશચંદ્ર મોહનલાલ પારેખ હજુ ઘડતરની  પ્રક્રીયામાંથી પસાર થઇ રહ્યા હતા. અમારી દોસ્તીને હજુ  આઠ-નવ જ વર્ષ થયાં હતાં.એ જિલ્લા પંચાયતમાં ક્લાર્ક હતા અને હું એક નાનકડી કોઓપરેટીવ બેંકમાં મેનેજર ! પણ અમારી વચ્ચે ટપાલી સાહિત્યચર્ચા સતત ચાલતી રહેતી.  એવા જ એક દૌરમાં મેં એની ઉપરના મારા પત્રમાં શબ્દ વિષે એક પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. એનો જવાબ તો 5-8-71 ના પોસ્ટકાર્ડરૂપે મારી પાસે સચવાયેલો પડયો છે . જે હવે પછીની કડી રૂપે રજુ થશે, પણ પહેલા મારો સવાલ, કે જે શબ્દ વિષે હતો તે જોઈ લઈએ.

મારો સવાલ આ પ્રમાણે હતો.

‘ કોઇ પણ અભિવ્યક્તિનું આપણું ઓજાર શબ્દ છે. અર્થ એ પછીના ક્રમે આવે.પણ લખતી વખતે હું કાયમ એવું અનુભવું છું કે મારે જે કાંઇ કહેવું છે તેને માટે બોલાયેલો કે લખાયેલો શબ્દ હમેશા મને ઊણો પડે છે.  એમ થાય છે કે હું મારા મનમાં છે તેને હું મૂર્ત કરી શકતો નથી. મનમાં છે, અનુભુતિમાં છે, અને જે કહેવા માટે મેં કલમ ઉપાડી છે તે બધું જ મારી સામે ભલે સ્થૂળ સ્વરુપે નહિં તો સ્થૂળ સંકેત રૂપે તો પ્રગટવું જ જોઇએ. જો હું ‘પાણી”બોલું તો પાણી નજર સામે ભલે ઉત્પન્ન તો ન થાય પણ મને ભીનાશ અનુભવાવી જ જોઈએ. રણ લખું તો રણપણું મને ફીલ થવું જોઈએ. 

મારા સાહિત્યગુરુ મોહમ્મદ માંક્ડ મને એકવાર એમ કહેતા હતા કે કોઇ પાશ્ચાત્ય લેખકે પોતાની લખાતી નવલકથામાં એક મેડિકલ ડોક્ટર ડૉ. વિલિયમ્સનું પાત્ર ઉભું કર્યું હતું. હશે, તે તેની નવલક્થાની જરૂરત હશે પણ મૂળભુત રીતે તો એ પાત્ર કાલ્પનિક જ હતું, પણ પછી એ નવલકથાના લેખન દરમિયાન એ લેખક બિમાર પડ્યા ત્યારે એને ખરેખરા ડૉક્ટરની આવશ્યકતા ઉભી થઈ. ત્યારે એનો પરિવાર કોઈ ખરેખરા ડૉક્ટરને બોલાવી લાવ્યો ત્યારે આ લેખકે એની સારવાર લેવાનો ઈન્કાર કરી દીધો. કહ્યું કે ના, ના, આ નહિં. મારા ડોક્ટર તો ડૉ. વિલિયમ્સ છે. એને બોલાવો. 

પછી શું થયું એ જાણવાનું કોઈ જ મહત્વ નથી. મહત્વ એ વાત પ્રતિપાદિત કરવાનું છે કે લેખકે પોતાના શબ્દોથી એ કાગઝી ડોક્ટરને પણ પોતાના પૂરતો જીવંત બનાવી દીધો હતો.

મને હમેશા શબ્દો, ભાષા પાંગળા લાગે છે. એનાથી કશું નજર સામે મૂર્ત થવાની વાત તો દૂર રહી પણ મનમાં છે તેનું પૂરું communication પણ થતું નથી. શબ્દો તો બોલાયા કે લખાયા પછી ફેંકાઈ જાય છે. આપણા મનમાં રહી જાય છે ‘ હજુ કશુંક મારી જીભે, મનમાં,મારી ચેતનામાં રહી ગયું છે તેની પીડા’.

ઘણીય વાર મારી ભાષા સામું પાત્ર સમજતું નથી એની પીડા પણ આપણા શબ્દોને સાવ વાંઝીયા બનાવી દે છે. સામું પાત્ર સમજતું નથી કારણ કે એની અને મારી ભાષા એક નથી. એવે વખતે જગત આખામાં મનુષ્યો વચ્ચે પ્રત્યાયનની એક જ ભાષા હોવી જોઈએ એમ થાય છે. જો કે તોય શબ્દો મૂર્તિમંત થતા નથી એવી મારી પીડા તો ઉભી જ રહે છે.

પૂરાણા ધાર્મિક ગ્રંથોમાં  જે શબ્દ બોલે તે વસ્તુ-પદાર્થ નજર સામે પ્રગટ થાય તેવા સિધ્ધ મનુષ્યોની વાતો આવે છે, તે સાચી હશે ?

સાચી છે કે નહિં તે કહી શકતો નથી , પણ હોવું જોઈએ તેમ તો લાગે જ છે. શબ્દની એ શક્તિ સિધ્ધ તો કોઈ કાળે થશે જ થશે. શબ્દ બ્રહ્મ છે.

શબ્દ ચર્ચાની બીજી કડી :  શ્રી રમેશ પારેખ રજનીકુમારને લખે છે :

‘આપણો સૌનો પ્રોબ્લેમ છે કે શબ્દ સંકેત મટીને ક્રિયા બને. (આ વાત) આદર્શ તરીકે ગમે છે, પણ વ્યવહારમાં આપણે જાણીએ છીએ તે મુજબ એ (શબ્દ) સંકેત પણ બની શકતો નથી. એટલે જ તો Communication નો અભાવ સાલ્યા કરે છે. તું જગતમાં એક ભાષા હશે –ની રમ્ય કલ્પના કરે છે, ત્યારે મને મારી પર હસવું આવે છે.- કે મારે –એટલે કે આપણે-જ એક ભાષા પામી શક્યા નથી-કે શકતા નથી તેનું શું ? ભાષાઓ ભાષાઓ, ઘોંઘાટભાષા, અવાજ, ચીસ, કોલાહલ બધું જ ભેળસેળ,સેળભેળ થઇ જાય છે ને કોઈ એક ભાષાનું  છડેચોક ખૂન થતું રહે છે. શક્યતા જ દૂધપીતી થઈ જતી હોય ત્યારે…. ‘ને બોમ્બની જગાએ શબ્દો કામ કરશે ‘ની હવાઈ કલ્પના પર મને મારી જાત પર લાચાર હસવું ન સૂઝે તો શું સૂઝે ? કોણ જાણે કેમ, આપણા પ્રોબ્લેમ કોઇ સમાંતર ક્ષણે આકાર લેતા હોય છે….” 

 

 

 

   

 

 

 

 

 

લેખક સંપર્ક- રજનીકુમાર પંડયા. ઈ મેલ-rajnikumarp@gmail.com

 

હ્યુસ્ટનની સાહિત્ય સરિતાએ ઉજવ્યો ‘કાવ્યોત્સવ’-અહેવાલ–દેવિકા ધ્રુવ…

તા.૧૫મી સપ્ટે. ૨૦૧૮ને શનિવારના રોજ હ્યુસ્ટનના પ્રેક્ષા મેડિટેશન સેન્ટરના હોલમાં ગુજરાતી સાહિત્ય સરિતા, હ્યુસ્ટનનો ભવ્ય કાવ્યોત્સવ ઉજવાઈ ગયો. આ બેઠકના અતિથિ વિશેષ હતાં મુંબઈના  જાણીતા કવિ અને મંચના મહારથી શ્રી મુકેશ જોશી અને અમદાવાદના યુવાન કવિ અને રજૂઆતના રાજવી શ્રી અનિલ ચાવડા.

બરાબર બે વાગે સંસ્થાના  હાલના પ્રમુખ શ્રી સતીશ પરીખના ઉદ્બોધન, સૂત્રધાર ઈનાબેન પટેલ દ્વારા સ્વાગત અને પ્રેક્ષા મેડિટેશનની પ્રારંભિક માહિતી, પ્રાર્થના વગેરે વિધિ પછી સંસ્થાના સલાહકાર અને મુખ્ય દાતા શ્રી હસમુખભાઈ દોશીને તેમની ૭૫મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ચિન્મયા મિશનના આચાર્ય શ્રી ગૌરાંગભાઈ ંનાણાંવટી દ્વારા શાલ ઓઢાડી સન્માન કરવામાં આવ્યું. તે પછી શ્રી ભગવતીકુમાર શર્માની કાયમી વિદાય અંગે મૌન પાળવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ ડો.ૠચાબેન  શેઠે સરસ્વતીની પ્રાર્થના કરી અને પ્રમુખ શ્રીએ સંસ્થાનો પરિચય આપ્યો. કવિઓના પરિચય માટે દેવિકાબહેન ધ્રુવે બંને કવિઓની કવિતાઓને ખૂબીપૂર્વક ટાંકી, સવિશેષ પરિચય આપ્યો. તે પછી પ્રમુખઉપપ્રમુખ દ્વારા કવિઓનું પુષ્પગુચ્છથી સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.

જેમની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોવાતી હતી તે  શ્રી મુકેશ જોશીએ ‘ઘાયલ’ના મુક્તકથી શરૂઆત કરી કે,”જીવન જેવું જોઉં છું તેવું કાગળ પર ઉતારું છું. ઉતારું છું, પછી થોડું ઘણું એને મઠારું છું.
તફાવત એ જ છે, તારા અને મારા વિષે, જાહિદ! વિચારીને તું જીવે છે, હું જીવીને વિચારું છું.”

ત્યારપછી માણસ અને મગરની સુંદર વાર્તા સંભળાવીનેચાલો માણસ બની જઈએ..અને અશાર મેરે યૂં તો ઝમાનેકે લિયેકુછ શેર ફકત ઉનકો સુનાનેકે લિયેકહીને પ્રેમ, વિસ્મૃતિ, જીવ અને  શિવના છૂટા પડ્યાની અને એને શોધવાની મથામણ કરતા કવિની એક અનોખા અંદાઝથી રજૂઆત કરી શ્રોતાઓના મન જીતી લીધાં અને   તે પછી રીલાયન્સના મોટા ભાઈ મુકેશની જેમ નાના ભાઈ  અનિલ ચાવડાને આગળની રજૂઆત માટે આમંત્ર્યા.

કવિ શ્રી અનિલ ચાવડાએ રમૂજી રીતે પ્રારંભ કરી, સૌને હસાવી ગઝલની શરૂઆત કરી કે,
શ્વાસ મારે લઈ જવાતા છેક મહેંકાવા સુધી, બહુ મથ્યો લઈ જઈ શક્યો હું માત્ર પછતાવા સુધી,ચાળણીમાં પાણી ભરવું છે તમારે તો ભરો, પણ જરા ધીરજ ધરો જળના બરફ થવા સુધી.”“એક નાના કાંકરે આખી નદી ડહોળાય નૈં, પણ શું એનાથી જરા અમથું વમળ પણ થાય નૈંઆવું કહેતા કહેતા આખી જિંદગી જીવી ગયો,આ રીતે તો એક દા’ડો પણ હવે જીવાય નૈં.”  વગેરે શેરોથી  સભાગૃહમાં ‘વાહ’ અને ‘ક્યા બાત હૈ’ના અવાજો ગૂંજવા માંડ્યાં. આગળ વધતાં વળી તેમના જાણીતા,વારંવાર સાંભળવા ગમે તેવા શેરોની કેફિયત માણવા મળી કે,‘“આથમી ચૂક્યો છુ હું ને ઉગ્યો છુ હું એવું પણ નથી. કે ટુકડે ટુકડે જીવુ છુ પણ તૂટી ચૂક્યો છુ એવું પણ નથી.’ અને હા ખબર છે મેં જ તો કીધું હતું એને: સ્મરણ કોદાળી જેવાં હોય છે, એ મને મારી જ પાસે દર વખત ખોદાવશે એવી ખબર થોડી જ હોય? અને તે પછી તો  કહ્યું તુ, કે જશો નહિ સ્મરણોની ગલીમાંથીઆંસુને ઠાઠથી રાખ્યાં છે પાંપણની પાલખીમાંથી’…હવામાં નામ લખવાનું કહે.. ઘૂંટવું તો ઘૂંટવું કઈ રીતે?.. વગેરે રજૂઆત કરી. તે ઉપરાંત ક્યાંક વ્યંગરંગ પણ ધર્મ માટે આ જમીન કેટલી ફળદ્રૂપ છે!!’ કહી ભરી દીધો!! વતન પ્રત્યેની લાગણીની ગઝલ  સહેજ હસી લઉં, સહેજ રડી લઉં …”સાંભળી શ્રોતાઓને ગદગદ કરી મૂક્યાં. બીજા પણ ઘણા ગમતા શેરો જેવા કે તુજ હો જો મારું ગીત તો ગાઉં. ‘..“સપનામાં બાકોરું પાડ્યુંએમ હડસેલાયેલો છુ આજ એના દ્વારથી આયખાનું પંખી તો ડાળી પર ટહુકાતું તો પણ છે, તો પણ છે, તો પણ છે…’ અને ‘પીડા જાણે પામર થઈ ગઈ….’,ગેંગેંફેંફેં.. ‘આંખો ઉપર ચશ્મા ઉપર દ્રશ્યો ઉપર ઘટના ઉપર બીજું પણ કંઈ ઘણું બધું છે;‘ઘણું બધું છેકહી દીધાની ઘણી બધીયે ભ્રમણા ઉપર બીજું પણ કંઈ ઘણું બધું છે’..વગેરે  જુદા જુદા દૄષ્ટિકોણથી ગઝલો સંભળાવી પોતાનાથી મોટા કવિ મુકેશ જોશીને આમંત્રણ આપ્યું.

કવિ શ્રી મુકેશ જોશીએ અમર પાલનપુરી,મરીઝ,ઘાયલ,આસીમ રાંદેરી વગેરેના અતિ ઉત્તમ શેરો સંભળાવી પોતાની કવિતાઓ રજૂ કરી કે, ‘એકલતાએ પીછો કીધો.. શબ્દો દીવાદીવા થઈ જાય..કવિ કરે આરતી એની આશકા લેવા જાય.. અને  સુંદર લયવાળું ગીત ‘એક તો પોતે તું મધ જેવી,તેમાં તારું  સ્મિત જાણે મધમાં સાકર નાંખી….તમે કોઈ દિવસ પ્રેમમાં પડ્યાં છો?.. અને ‘મારીચ બનવા મળે તો નાચું’ અદભૂત રીતે, ખુલ્લાં મને, બુલંદ અવાજે “વાહ વાહ’ના નારા વચ્ચે પ્રસ્તૂત કરતા ગયાં. સભા એમના રંગમાં રગાતી ગઈ..વચ્ચે વચ્ચે કોલેજકાળના પ્રેમની વાતો પણ રસપ્રદ રીતે રજૂ કરી. ‘અમે કાગળ લખ્યો’તો પહેલવહેલો અને ‘ગામડાની છોકરીઓ પાણી ભરવા જાય’ વગેરેની રજૂઆત દ્વારા લયબધ્ધ ગીતોની રમઝટ બોલાવી.

તે પછી બીજાં દોરમાં ફરી અનિલ ચાવડાએ અને મુકેશ જોશીએ વારફરતી  પોતપોતાના ગીત અને ગઝલની જુગલબંધી પ્રેમથી, મનભર રીતે સંભળાવી જેમાં મુખ્યત્વે ‘ અનિલભાઈની કાઠીયાવાડી  લઢણમાં ‘નયનસંગ બાપુ’ ‘વતનના ચૂલાની તાવડી યાદ આવી..’ અને ‘છોડ દીવાને પહેલાં મને પ્રગટાવને..’ અને ‘મેં મારી અંદર છાપું સંતાડી રાખ્યું છે’ અને અમદાવાદની ગઝલ સાંભળી સૌ આફ્રીન પોકારી ઉઠયાં. મુકેશ જોશીની ‘મા’ની કવિતા ‘મમ્મી સ્કૂલે ગઈ છે એ સાંજે પાછી કેમ ન આવે? ના કરુણ ભાવમાં સૌ ભીંજાયા. ‘અમેરિકન એમ્બેસી’ ના વાતાવરણમાં લખાયેલ કવિતા ‘પાસપોર્ટમાં સ્પષ્ટ લખેલું તો પણ એણે પૂછ્યું નામ,વિધવા થયેલા ફોઇ ફરીથી યાદ આવ્યાં મેં કર્યાં પ્રણામ.’, ‘સુખદુઃખની સવારી’  અને ‘પંખીઓ ઊડવાના ક્લાસ નથી ભરતા’વગેરેથી વાતાવરણ રસતરબોળ થઈ ગયું. તાલીઓના ગડગડાટ સાથે સૌનો આભાર માની કવિ શ્રી મકરંદ દવેના શેર ‘અમે તો અહીંથી જઈશું,પરંતુ અમે ઉડાડેલ ગુલાલ રહેશે..ખબર નથી શું કરી ગયા,પણ કરી ગયા તે કમાલ રહેશે’ કહી સમાપન કર્યું.

ત્યારબાદ શમણીજીના આશીર્વચન,પ્રવચન,ગીત, પ્રમુખ તરફથી આભારવિધિ,સન્માનપત્ર વિતરણ અને બંને  નમ્ર અને વિવેકી કવિઓને સાહિત્ય સરિતાના ઈતિહાસની ઝલકનું પુસ્તક તથા ફૂલ પાંખડી અર્પણ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ સામૂહિક તસ્વીર લેવાઈ અને સ્વાદિષ્ટ ભોજનને ન્યાય આપી સૌ સમયસર વિખરાયાં.

એકંદરે  ગણેશોત્સવ અને પર્યુષણની આસપાસના સમયમાં યોજાયેલો આખોયે ‘કાવ્યોત્સવ’ શ્રોતાઓના મન-હ્રદયને તરબતર કરી ગયો અને સફળતાની લાગણી ચારે તરફ ફેલાઈ રહી. આવા સુંદર અને પ્રેરણાદાયી કાર્યક્રમ માટે ગુજરાતી  સાહિત્ય સરિતા,હ્યુસ્ટનના સૌ આયોજકો, દાતાઓ, સહાયકો, સેવાભાવીઓ, શુભેચ્છકો, સંચાલકો, ફોટોગ્રાફર્સ, વિડિયોગ્રાફર, સંસ્થાના સૌ સભ્યો, શ્રોતાઓ અને કવિઓને ખોબો ભરીને દરિયા જેટલાં અભિનંદન.

અસ્તુ.
દેવિકા ધ્રુવ હ્યુસ્ટન