‘સંચયન’ઑક્ટો.૨૦૧૮ના દિવાળી અંકમાં…અહેવાલ…

http://www.ekatrafoundation.org/download/magazine/pdf/Sanchayan-32.pdf

‘સંચયન’ઑક્ટો.૨૦૧૮ના દિવાળી અંકમાં  પ્રસિધ્ધ થયેલ અહેવાલ.. GLAofNA Sept.’18.. 


          
Advertisements

પત્રાવળી ૪૬-

પ્રિય મિત્રો,
પત્રાવળીમાં પીરસવા માટે આજે તમારા માટે
  હાસ્યરસ લઈને આવી છું.
હું થોડાં વર્ષોથી વિવિધ અખબારો અને સામયિકોમાં હાસ્યલેખો લખું છું. 

પહેલાં તો થયું કે ‘ટર્કી’ની વિવિધ વાનગી પીરસું. પણ અત્યારે ‘ડાયેટીંગ’નો જમાનો છે એટલે એ વિચાર માંડી વાળ્યો. એને બદલે કંઈક ઉપવાસની વાત લખું. પણ તે પહેલાં લો, થોડું હસી લ્યો ને?! આપણી ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોની જ વાત છે હોં.

એક વાર એક બહેને  તમારા ભાઈ ને મારા ભાઈના નામે બહુ ગોટાળા કરેલા તેની મને બહુ મજા પડી.
સાંભળો..એક બહેને રસ્તામાં મળતાં વેંત જ મને પહેલો સવાલ કર્યોઃ
મારા ભાઈ કેમ છે?’
એના ભાઈને હું ઓળખતી પણ નથી ને એના ભાઈની એને ખબર કે મને ખબર?
કોણ તમારા ભાઈ?’
અરે, તમારા હસબન્ડ! તમે શું કહો એમને?’
હું? હું શું કહેવાની?’ મને ગુંચવાડો વધ્યો.
તમારા ભાઈને હું કયા નામે બોલાવું?’
લે, આ મારા ભાઈને કઈ રીતે ઓળખે?
તમે કેવી રીતે ઓળખો મારા ભાઈને?’
ખરાં છો તમે. મારા વરને હું ન ઓળખું?’
મારો ભાઈ! તમારો વર?’
અરે બેન! તમે તો ભારે ભોળાં. તમારા ભાઈ એટલે મારા વરનું હું નામ ન લઉં ને,એટલે તમારા ભાઈ એમ કહીને જ બોલાવું ને?’

બસ, આમ જ આગળ વાત વધતી જાય ને છેલ્લે ભાંડો ફૂટે ત્યારે ગમ્મત થાય.

હવે તમે હસી લીધું હોય તો ઉપવાસ પર આવું જેથી એ આકરા નો લાગે.

 દોસ્તો, ચોમાસામાં જ શ્રાવણ આવે અને પર્યુષણ પણ આવે એનું કારણ ખબર છે? આખું વરસ બધું ખાઈ પી લીધા પછી જેને તંદુરસ્તી સાચવવી હોય તે ઉપવાસ કરીને પસ્તાવા રૂપે ઉપવાસ કરે. મેં તો બહુ વરસો બહુ ઉપવાસો કર્યા ને ભૂખે મરવાના નામ પર શરીર પર જુલમ કરીને, ખબર નહીં કેવી રીતે પણ બે ચાર કિલો ચરબી શરીરમાં જમા કરાવી દીધેલી! એનું કારણ તો મોડેથી ખબર પડેલું કે એક જ ટાઈમ, પણ પેટ ને મન બન્ને ભરાય ને ધરાય ત્યાં સુધી ખાધેલુંએટલે ઉપવાસથી થનારા ભ્રામક ફાયદાનો વિચાર મેં માંડી વાળ્યો.

 હવે? હવે કરવું શું? ચારે બાજુ ધરમ ને કરમની વાતો ને ઉપદેશો વાંચીને, સાંભળીને વળી મનમાં ખળભળાટ થયો. ઉપવાસ ન થાય તો કંઈ નહીં, ભજન ન થાય કે કથામાં ન જવાય તો પણ કંઈ નહીં. ઘેર બેઠાં એવું કંઈક કરું કે મને પણ લાગે કે મેં આ પવિત્ર મહિનામાં કોઈ ધાડ મારી. અચાનક જ મોબાઈલને જોતાં મને પવિત્ર ને ઉચ્ચ વિચાર આવ્યો, ‘આખરે આ મોબાઈલ શું છે? માયા જ છે ને? આ એક જ માયા જ્યારથી વળગી છે ત્યારથી બીજી કેટલીય માયા વગર બોલાવ્યે ગળે વળગી ગઈ છે! આને જ જો કાયમ ન થાય તો કંઈ નહીં પણ થોડા દિવસ ઉપવાસને બહાને દૂર કરી શકું તો કેવું? મારી સાથે બીજા કેટલાયનો હું ઉધ્ધાર કરી નાંખીશ. બસ, આ જ શ્રેષ્ઠ વિચાર છે જેને તાત્કાલિક અમલમાં મૂકી જ દઉં. હવે જો મોડું કરીશ તો આ મહિનો પૂરો થતાં ફરી આવો ઉચ્ચ વિચાર આવવાની શક્યતા જ નહીં રહે.’

 હવે થાય એવું કે આવા શ્રેષ્ઠ વિચારો પોતાની સાથે કેટલાક સવાલો પણ લેતા આવે!

જેમ કે, હું મોબાઈલનો ઉપવાસ તો કરું પણ કયો ઉપવાસ કરું? મને ખાતરી છે કે આખો મહિનો તો મારાથી મોબાઈલનો ઉપવાસ નહીં થાય. મારી બેચેની વધી જશે ને કદાચ મને વારંવાર ચક્કર પણ આવી શકે! મારી ઊંઘ ઊડી જશે ને મને મોબાઈલ વગર તો ભૂખ કે તરસ પણ નહીં લાગે! સ્વભાવ ચિડીયો થઈ જશે ને ઘરમાં કારણ વગરના ઝઘડા ઘુસી જશે. બધાં સાથે સંપર્ક કપાઈ જતાં હું તો કદાચ ગાંડી પણ થઈ જાઉં! અરેરે! આવી બધી આડઅસરો જો મોબાઈલના મહિનાના ઉપવાસથી થવાની હોય તો બહેતર છે કે હું કોઈ બીજો સહેલો રસ્તો વિચારુંફક્ત સવારે ને સાંજે એક જ વાર મોબાઈલ જોવાનો ઉપવાસ રાખું?

 અચાનક મને પર્યુષણની યાદ આવી. એકાંતરે મોબાઈલના ઉપવાસમાં નક્કી મારાથી તો ગોટાળા જ થાય. એના કરતાં આઠ જ દિવસના ઉપવાસ કરી લઉં તો ચાલી જાય. બસ આ જ શ્રેષ્ઠ. વળી પાછું, એવા આઠ દિવસના ઉપવાસને અઠ્ઠાઈ કહેવાય અને એ કરે તો પણ બહુ મોટી વાત કહેવાય!

ચાલો ત્યારે નક્કી થઈ ગયું. હું મોબાઈલની અઠ્ઠાઈ કરીશ એવી મેં ઘરમાં જાહેરાત કરી દીધી. જાહેરાત કરતાંની સાથે જ ઘરમાં હસાહસ ચાલુ થઈ ગઈ. ‘ભઈ, એક ઘડી તો તને મોબાઈલ વગર ચાલતું નથી ને આઠ દિવસ? મોબાઈલ વગર એક જ કલાકમાં તો તું બાવરી બનવા માંડીશ ને તારા હોંકારા પડકારા ચાલુ થશે તો તને શાંત રાખવી ભારે પડશે. આ ઘરમાં જેમતેમ શાંતિ આવી છે તે રહેવા દે ને? અમારું માન ને આ મોબાઈલની અઠ્ઠાઈવાળું માંડી વાળ. બીજી વાર આવા કોઈ વિચાર આવે ને તો અમારું ને તારું પણ ભલું વિચારીને માંડી જ વાળજે.’

 આખરે? ધાર્યું ધણીનું જ થયું ને મેં શ્રાવણ અને પર્યુષણના તમામ ઉપવાસને દૂરથી નમસ્કાર કરી લીધા. બાકી હું મોબાઈલની અઠ્ઠાઈ તો કરી જ શકત હેં નેશું કહો છો?

તમારો અભિપ્રાય જરૂર જણાવશો. પત્રલેખન મારો શોખ હોવાથી મન પર સંયમ રાખવો પડે એટલે આજે આટલું જ.

આપ સૌનો આભાર.

કલ્પના દેસાઈના સપ્રેમ નમસ્કાર.

પત્રાવળી-૪૫

પત્ર-પંથી મિત્રો,
             હું સ્મરણ-બદ્ધ છું નેએટલેકેહું સ્મૃતિમાં છું ને?

            આ શબ્દો કદાચ સહેજ મલકાટ લાવશે તમારા હોઠ પર. મને એમ કે સ્મરણની વાત ચાલુ થઈ છે તો પૂછી લઉં કે મારું વિસ્મરણ નથી થઈ ગયું ને!

            સંસ્કૃત પર આધારિત શબ્દો હંમેશાં બહુ વિશિષ્ટ લાગે. એમનાં જોડાક્ષરી રૂપઉચ્ચારિત ધ્વનિઅલંકૃત અર્થ વગેરે એમને કેટલા આકર્ષક બનાવે છે. સમાસની બહુલતાને કારણે સંસ્કૃત ભાષા અઘરી મનાય છેપણ એના શબ્દોમાંનો લય કર્ણપ્રિય નથી લાગતો?

            ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો પરથી આવતા સંસ્કૃત સમાચાર સાંભળ્યા છેએમાં ભાષા ખૂબ સાદી હોય છેઅને સ્પષ્ટ તથા અદ્રૂત ગતિથી બોલવામાં આવે છે. આથીખરેખર જએમાંનું સંગીત’ સાંભળી શકાય છેઅને સમાચાર સહેલાઈથી સમજી શકાય છે.

              તમે કહેશોસ્મરણની વાતમાં વળી સંસ્કૃત ક્યાંથી આવ્યુંપણ તે સ્મરણમાંથી જ નેથોડા શ્લોકો તો આપણે જાણતાં હોઈએપણ સંસ્કૃતનાં નાટકો ભણવાની જે મઝા આવતી હતીતે ભુલાઈ નથી. આવી તો અનેકવિધ અને અગણિત બાબતો મગજમાં રહેલી કોઈ છૂપી મંજૂષામાં જગ્યા મેળવતી રહી હોય છેનહીંકઈ ક્યારે પ્રગટ થાયકે ના થાયએનું રહસ્ય મનોવિજ્ઞાનીઓ પણ ક્યાં કહી શક્યા છે?

               એનો જવાબ તો અંતરિક્ષમાં રહેલા પેલા મહાસર્જકની પાસે જ હોઈ શકે છેપણ આપણને જાણવા ઓછો મળવાનોતેથી આપણે તો અનુમાન કરતાં રહેવાનુંઅને સ્મરણની મનસ્વી રીતિથી વિસ્મિત થતાં રહેવાનું.

                સ્મરણસંસ્મરણસ્મૃતિસંસ્મૃતિ- આ શબ્દો લાગે છે લગભગ સરખાપણ અર્થછાયા કૈંક જુદી પડે. વળીછે સાહિત્યિક કહેવાય એવાતેથી દરરોજની વાતચીતમાં એમનો ઉપયોગ ખાસ થતો નથી હોતો. એ માટે એક બીજી ભાષાનો એક બીજો શબ્દ ઘણો વધારે વપરાતો હોય છે. એ ભાષા તે ફારસીઅને એ શબ્દ તે યાદ. એ પરથી યાદગારયાદગીરીયાદદાશ્ત -આપણે જેને યાદદાસ્ત કહીએ છીએ. (પછી તો યાદશક્તિ જેવો શબ્દ પણ બન્યોકે જેમાં ઉર્દૂ અને સંસ્કૃત શબ્દો ભેગા થયા.) આ બધા સંબંધિત શબ્દો ગુજરાતીમાં એવા પ્રચલિત થયેલા છે કે એ બીજે ક્યાંકથી આવ્યા છેએવો ખ્યાલ પણ હવે રહ્યો નથી.

                સદીઓ સુધી ફારસી અને અરબી હળતી-ભળતી રહીને એમાંથીઅઢારમી સદી દરમ્યાન ઉર્દૂ ભાષાનો જન્મ થયો ગણાય છે. ઉર્દૂ ગઝલોનું ખેંચાણ મને એવું થયું હતું કે હું ઉર્દૂ ભાષા શીખેલીઅને ગાલિબદાગઝૉકમીર જેવા ખ્યાતનામ ગઝલકારોને વાંચતીને પછી ઉર્દૂ ગઝલો લખતી થયેલી.

                 આ સ્મરણ’ શબ્દ પરથી યાદ’ શબ્દ વિષે વિચાર કરતી હતીને તાત્કાલિક આ બે શૅર લખાયા ઃ
“ યાદે ફલક મેં આજ કોઈ યુઁ આ ગયા હૈકિ માહોલ માયુસી કા હર તરફ છા ગયા હૈ l

મુદ્દતોં સે નિકલા હૈ ઉમ્મીદોં કી ઓર જોઆજ ભી વહ કારવાઁ ક્યોં લાપતા હૈ? “

                                     ઉર્દૂ ગઝલો જૂની યાદોના નિરૂપણને માટે એકદમ યોગ્ય લાગે છે. એમાં ઉદાસીના અને વિરહના રોમાન્ટીક લાગતા ભાવનું પ્રાધાન્ય હોય છે. સતત માશુકાની યાદએના તરફથી થતી ઉપેક્ષાદિલનો તલસાટતેમજ કૈંક કટાક્ષ જેવા ભાવ ઉર્દૂ ગઝલોમાં જોવા મળે. જેમકેદાગનો એક શૅર છે ઃ

                        “ નારાઝ હો ખુદા તો કરેં બંદગી સે ખુશ,

                          માશૂક રુઠ જાયે તો ક્યોં કર મનાયેં હમ l ”

                      એ જ રીતેજીગર મુરાદાબાદીનો આ શૅર ઃ

                         “મેરા જો હાલ હો સો હોબર્કે નઝર ગિરાયે જા,

                          મૈં યુઁ હી નાલાકશ રહુઁતૂ યુઁ હી મુસ્કુરાયે જા.

(મારું જે થવાનું હોય તે થાયતું તારે નજરથી કટાક્ષ કર્યે જાહું ભલે આમ જ રડતો રહુંતું તારે સ્મિત કર્યે જા!)

                     અતીતનાં સ્મરણ કે વીતી ગયેલા દિવસોની યાદોની અસરને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે ઝુરાપાનો ભાવ. એ અત્યંત તીવ્ર પણ હોયને ત્યારે જૂની યાદોથી આનંદ પામવાને બદલે મન ઉદાસીનતા અનુભવે.

                       ઝુરાપો કે ઝૂરવું માટે અંગ્રેજીમાં પણ સરસ શબ્દ છે- nostalgia. એ તો સાવ નાની યાદ (કોઈ જમણકોઈ જગ્યા) માટે પણ વપરાયપણ આ શબ્દોનો કોઈ ખાસ અર્થ કરીએ ત્યારે એને માટે ઘર-ઝૂરાપો અને homesickness જેવા શબ્દ બને છે. પરદેશ આવ્યા પછી બધાંએ આ સંવેદન અનુભવેલુંબરાબર છે નેમારું માનસ એવું ઉર્દૂ ગઝલને અનુરૂપ હશેકે મને દેશની ભૂમિ અને એની હવાના ઝુરાપાનો અનુભવ દેશ છોડતાં પહેલાંથી થવા માંડેલો !

                        મોટા ભાગના લોકોને માટે ધીરે ધીરે એ સંવેદન થાળે પડતું ગયુંએમ કહી શકાય. હવે ઘર-ઝુરાપાની વાત ખાસ થતી નહીં હોય. હવે સ્મરણોનો ઉલ્લેખ થાય ત્યારે બધાંને વધુ ભાગે પોતપોતાનાં બાળપણનો સંદર્ભ અભિપ્રેત હોય છે.

                       ઘણી વાર સ્મરણો કનડગત જેવાંને ભારરૂપ પણ લાગે. અરબીસ્તાનના રણમાં ઊંટોનો કાફલો જતો હોયપીઠ પર પોઠોની પોઠો લાદેલી હોયઅને એમની પાછળ રેતી વંટોળ થઈ થઈને અમળાતી હોયઆંખમાંત્વચામાં -મનમાં- ખૂંચતી રહેતી હોયકેંક એમ!

                       જોકે એમ રખે માનતાં કે સ્મરણોનો સામાન તરછોડી કે ફેંકી દઈ શકાશે. ના રેએવું તો ક્યારેય નહીં.

                                                    —-  પ્રીતિ  સેનગુપ્તા  

પત્રાવળી ૪૪..

 રવિવારની સવાર
સૌ ટપાલરાહી મિત્રો !
અમદાવાદથી જુગલભાઈનાં સંભારણાં.
આપણે સૌએ પત્રાવળીને બહાને પત્રો વહેંચ્યા. પત્રથાળીમાં કાંઈ કેટલીય વાનગીઓ પીરસી. આપણે અંદરોઅંદર તો જમ્યાં ખરાં જ પણ આ પંગતમાં તો અનેકોનેય જમાડયાં !

આ જમણવાર, જમનારાં અને વાનગીઓ તો ઠીક મારા ભૈ, પણ થાળી અને પંગતની રીતભાતોય હવે બદલી ગઈ છે. પત્રાવળી હવે કાગળરૂપી પાંદડેથી (નેટના) પડદે આવી ગઈ ! બેસવાના પાટલાની જગ્યાએ ઉભડક ને હરતીફરતી વ્યવસ્થા થઈ ગઈ ! શાહી સુકાઈ ગઈ ને સુકાયેલી જ રહેનારી સ્યાહી મઢાઈ રહી. કક્કો હવે ઘૂંટવાને બદલે ટપકાવવાનો થયો. છેકાછેકી જે દૃષ્યમાન રહેતી તે હવે ડિલીટાઇ જઈને અદૃષ્ય થવાથી લખનારાંના મનમાંની અવઢવ હવે વંચાઈ જતી નથી. મનમાં ભરેલું જેને બહાર નહોતું આવવા દેવાનું તેમાંનું કેટલુંક છેકાછેક થકી જાદુગરની મુઠ્ઠીની જેમ છે છે, નથી નથી રહેતું ’તું તેય ગયું !

મિત્રો, ટપાલ હંમેશાં રાહની વેદના અને આવે તો ઉત્સવની બાબત બની રહી છે.

છેક ૧૯૬૪ની કાચી આછી જુવાનીના સમયે જોડકણારૂપ રચના થયેલી તે આજના આ પત્રસંદર્ભે રજૂ કરું છું.

અવ આવ, આવ ! (ઉપજાતિ)

આજેય ના ’વી…

                  અવ કાલ આવશે,

આશાભર્યો એમ જ કૈં દિનોથી

ઝૂરી રહ્યો દર્શન કાજ તાહરાં.

 

તું આવશે તો…(ફટ રે ભૂંડા ‘તો’ !)

સત્કારવા આંગણિયે ઉતાવળો

આવીશ ને બેઉ કરો થકી તને

ચાંપીશ હૈયે.

ભીંજાવીને સ્નેહ થકી હું માહરા

ખોલીશ તારું દિલ મુગ્ધ હૈયે;

જાણીશ તારા ઉરની કથા સૌ

મારો અજંપો ઉરનો શમાવવા.

સંદેશ કોઈ મમ કાજ લાવ,

ટપાલ દેવી ઝટ આવ,આવ આવ!!

(ટપાલી,ભાઈ ! ટપ્-આલ આલ !! )  

– જુગલકિશોર.

રાહ જોવાની વાત આવે ત્યારે પિયુ અને પત્ર બન્નેને એક સાથે સંભારવાં પડે. મહેમાનો પણ એક જમાનામાં રાહ જોવાનો વિષય હતા, પરંતુ મહેમાનોની રાહ જોવાની તક આપનાર પણ ટપાલ જ હતી ને ! ટપાલથી જાણ થાય કે મહેમાન આવવાના છે ત્યારે જ તેમની રાહ જોવાનો અવસર સાંપડતો.

હવે તો ટપાલની જેમ જ મહેમાનો પણ રાહ જોવાનો વિષય રહ્યાં જ નથી !

મહેમાનો રાહ જોવડાવ્યા પછી સદેહે હાજર થઈને ધરપત આપે છે. સાથે કેટલીય વાતો, વ્યવહારો, જાણકારી, નિર્ણયો વગેરે લઈને આવે છે ત્યારે ટપાલ તો આવ્યા પછીય એક નવી જ ઝણઝણાટી, ઇન્તેજારી, ક્યારેક અકળામણો, તો ક્યારેક આંખોને નિતારી દેનારા સમાચારો આપી જાય છે.

આપણે, કે આપણા વાચકો શું કહી શકે કે ટપાલના કેટલા પ્રકારો હોઈ શકે ?

જવાબ અઘરો છે છતાં કહી શકાય કે જેટલાં મોકલનારાં એટલા એના પ્રકારો ! ટપાલ લખનારાના જેટલા પ્રકાર, એટલા ટપાલના પ્રકાર ! દરેક ટપાલને પોતાનું એક નાનકડું જગત હોય છે. ટપાલ પોતાના હૈયામાં – શબ્દો અને પંક્તિઓની વચ્ચે કોણ જાણે કેટકેટલું સંતાડીને રજૂ થાય છે ! એને ઉકેલવા માટેય એની સમકક્ષતા જોઈએ ને.

ટપાલી સરકારી નોકર હોવા છતાં સ્વજન બની રહેતો હતો તે કાંઈ અમસ્તો ?!

આજે હવે ટપાલ આંગળીને ટેરવે છે. ટપાલની રાહ એ ભૂતકાળનો વિષય બની રહી છે. એની રાહ જોવાની વેદના અને એના આવ્યાનો ઉત્સવ આજની પેઢીને માટે અજાણ્યો પ્રદેશ ગણાય.

આપણે સૌએ આ આખો યુગ પાછો યાદ કરવા–કરાવવાની ચેષ્ટા કરી. કેટલું સફળ થયાં તે તો આપણા વાચકો જ કહી શકે, જો કહે તો !

“પત્રાવલી”એ આપણ સૌને એ જમાનાની ઝાંખી જો કરાવી હોય તો આ દાખડો લેખે લાગ્યો ગણાશે.

સૌને આવી રહેલી શારદી પૂર્ણિમાના અભિનંદન !

મારાં કેટલાંક હાઇકુ આ ઋતુવિશેષે –

ભાદરવાના

ચોક્ખા આભે ચાંદલો

રાજ ભોગવે.

 

વર્ષાએ દીધો

લીલો વૈભવ; ચાંદો

રાતરખોપે.

 

વર્ષા, જલથી

નવડાવે   ધરાને;

શારદ દુધે.


દીવાળી કાજે

ચાંદની   શરદની

ધૉળતી ભીંતો.

શ્રી ઉમાશંકર જોશીની એક પંક્તિ પણ :

વેગે ભરી સરી જતી શુચિ વાદળોપે,

હેમંતને  શરદ  નૂતન  વર્ષ  સોંપે.

 

અમદાવાદથી સ્નેહસ્મરણ.

જુગલકિશોર.

Email: jjugalkishor@gmail.com

પત્રાવળી ૪૩..

રવિવારની સવાર…
વહાલાં 
મિત્રો,
સીધા સાદા ડાકિયા, જાદુ કરે મહાન,
એક હી થેલે મેં ભરે આંસુ ઔર મુસ્કાન.

જોકે ડાકિયાનું સ્થાન હવે ઈ મેઇલે લીધું છે.પણ પરિવર્તન એ તો સંસારનો ક્રમ.

પત્ર લખાય,મોકલાય, પહોંચે,વંચાય અને વળતો જવાબ આવે..ત્યારે એક આખું સર્કલ પૂરું થાય.

આજે દેવિકાબહેને તેમની આ મજાની પત્રાવળીમાં સામેલ થવાનું આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે તુરત હા પાડવાના બે કારણો..

એક તો પત્રલેખન એ મારું મનગમતું પ્રિય સાહિત્ય સ્વરૂપ..અને બીજું  એમાં સામેલ બધાં મિત્રો સાવ પોતીકા..જુગલકાકા આદરણીય વડીલ.. પ્રીતિબહેન, રાજુલબહેન અને દેવિકાબહેન તો લીલાછમ્મ મિત્રો. કમાલ તો જુઓ..આમાંથી રાજુલબહેન એક એવા છે  જેમને કદી રૂબરૂ મળી નથી. છતાં એ બિલકુલ અજાણ્યાં નથી. સાવ પોતીકા સ્વજન..દેવિકાબહેનના શબ્દોમાં કહું તો શબ્દોને પાલવડે અમે અનેક વાર મળ્યા છીએ..કેટકેટલી ગૂફતગૂ..કરી છે. ભીતરના પટારાને એકમેક સામે ખોલ્યો છે કે અનાયાસે ખૂલી ગયો છે.

અહીં તો આ પત્રોમાં શબ્દોને વિવિધ રીતે  પામવાનો કેવો મજાનો ઉપક્રમ સર્જાયો છે.

ભર્તુહરીએ ત્રણ જ્યોતિ અને ત્રણ પ્રકાશની વાત કરી છે.

અગ્નિજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ, ચિત્તજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ અને શબ્દજયોતિથી લાધતો પ્રકાશ..

શબ્દજયોતિને એમણે પ્રકાશને ય પ્રકાશિત કરનારો કહેલો છે.

પોતીકા શબ્દોનું  અજવાળું લઇને અહીં મળેલા સર્વ મિત્ર સર્જકોને સાદર પ્રણામ.

શબ્દ તો કમલદળ સમ, હળવે હાથે લખજો,

લખી આંગળી થાકે, ત્યારે મધુર વાણી ઉચ્ચરજો.

શબ્દ તો છે અંતરનો નાદ, અખિલાઇ સંગ નાતો એનો,

શબ્દ છે ઈબાદત, શબ્દ છે પ્રાર્થના,શબ્દે શબ્દે ઉઘડે ઉજાસ

 શબ્દો છે અમારા સાવ નોખા, શબ્દો જ અમારા કંકુ ને ચોખા ( શ્રી મનોજ ખંડેરિયા).

 સાહિત્યની ડાળીએ નવી નવી શબ્દ કૂંપળો ફૂટતી રહી છે.એમનું સન્માન કરીને સીંચવાની, એને પોંખવાની, પોષવાની જવાબદારી સમાજની છે.

સાહિત્ય એ સાંપ્રત સમાજનો આયનો છે. જેમાં સાંપ્રત સમાજનો પડઘો આપોઆપ ઝિલાતો રહે છે, ઝિલાતો રહેવો જોઇએ. સમાજમાં બનતી સારી, નરસી ઘટનાઓનું પ્રતિબિંબ આપણા શબ્દોમાં પડવું જોઈએ.સમાજની બદીઓ સામે લાલબત્તી ધરવી અને સારી વાતને ઉજાગર કરવી એ સાચા સાહિત્યકારની જવાબદારી છે, એનો ધર્મ છેએ જવાબદારી આપણે સૌએ નિભાવવી રહી. એ ધર્મ આપણે પાળવો રહ્યો. આપણા દ્વારા લખાતો દરેક શબ્દ  એ આપણી જવાબદારી છે.

કોઇ ના વાંચી શકે, ના પામી શકે,

માનવી તો વણઉકેલ્યો વેદ છે.

આ વણ ઉકેલ્યા વેદને શબ્દની ચાવીથી ઉઘાડી શકાય છે. આપણા શબ્દમાં એ તાકાત હોવી જોઈએ.

સ્કૂલમાં ભણતા હતા ત્યારે ઘણીવાર  નિબંધ લખવાનો આવતો કે કલમ ચડે કે તલવાર..?

આપણે ઈતિહાસમાં ઘણી જગ્યાએ વાંચ્યું છે કે માથું કપાઈ ગયા બાદ રણમેદાનમાં થોડી વાર એકલું ધડ ઝઝૂમી રહ્યું. ભાટ, ચારણોના બુલંદ અવાજે માથા વિનાના ધડમાં યે ઘડીભર ચેતન પ્રગટતું. કેવી હશે એ શબ્દોની તાકાત કેવી હશે એ વાણી ? આપણે તો એની કલ્પના જ કરવી રહી.

શબ્દ માણસને કયાંથી કયાં લઇ જઈ શકે છે એનો મને પોતાને અનુભવ છે.સાત સાગર પાર જયારે હું પહેલી વાર આવી હતી  ત્યારે મને કોણ ઓળખતું હતું ? કોઇ નહીં. હું ફકત થોડા શબ્દો લઇને ગઇ હતી..અને શબ્દોએ વિદેશમાં પણ કેટકેટલા મિત્રો મેળવી આપ્યા.કેવા મજાના સંબંધો આપ્યા

શબ્દો મારી પણ શકે અને તારી પણ શકે.બાળી કે ઠારી પણ શકે. બેધારી તલવાર જેવા શબ્દોનો સમુચિત ઉપયોગ એની સાચી તાકાત.

સુંદર યાત્રામાં સહભાગી થયાના આનંદ સાથે, સૌ મિત્રોના સ્નેહ સ્મરણને ભીતરની દાબડીમાં સંગોપીને અહીં વિરમું..મળતા રહીશું..શબ્દોને સથવારે,શબ્દોને પાલવડે.

નીલમ દોશી

nilamdoshi@gmail.com

 

એક નવી દિવાળી લાવો…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કોઈ નવી નવરાત્રી લાવો, એક નવી દિવાળી લાવો,
શેરીએ થાતી ગરબાઓની ત્રણ રૂપાળી તાળી લાવો.

આદર કેરા દાંડિયા ઝાલી અમૃત-રાસ રચાવો.
સ્નેહનું ઘૂંઘર, સ્મિતનું ઝુમ્મર, ઘમ્મર ઘૂમ મચાવો..
દિલડે દીવડા પ્રગ્ટે એવી રાત અજવાળી લાવો… એક નવી દિવાળી લાવો..

પ્રાંત પ્રાંત કે ભાષા-ભેદની વાડો તોડી,વછોડી
માનવતાનો ધર્મ છે સાચો, ધનની પૂજા છોડી
મન-મંદિર સજાવો, કોઈ રીત મતવાલી મનાવો….એક નવી દિવાળી લાવો.

ઉરને આંગણ સમજણ કેરા સાથિયાઓ પૂરાવો.
એકાંત કુંજે, પ્રસન્ન ચિત્તે, આતમ-રાજ બોલાવો.
ચૌદશ કાળી હોય જો અંતર, વળીને વાળી આવો.. એક નવી દિવાળી લાવો..

નૂતન વર્ષે આશાઓના અભિગમ સંગે ઝુલો,
હો વિચાર-વાણી વર્તન સાચા આચરણના ફૂલો,
ભીતર કંકુ પૂજાપાની આરત-થાળી લાવો … એક નવી દિવાળી લાવો..

પત્રાવળી ૪૨-

રવિવારની સવાર… 
પ્રિય પત્રસાથીઓ
,
પત્રટપાલકાગળચિઠ્ઠીપત્રિકા-કેટકેટલા નામ ! આજે આ પત્રાવળી થકી પાઠવવામાં આવતી ટપાલોને પણ કેટલા વહાણાં વહી ગયાદેવિકાબહેને તો આજે ટપાલોને માનવીય સંદર્ભથી ઉઠીને કેટલી સરસ રીતે પ્રકૃતિ સાથે સાંકળી લીધી.  કુદરતના પ્રત્યેક કરિશ્માને ટપાલ સાથે સાંકળવાની વાત -જાણે ઈશ્વરે  માનવજાત માટે પાઠવેલા પત્રો. 

આજે જ્યારે આ ઈમેઇલ દ્વારા પળવારમાં મળી જતા પત્રો થકી ખૂબ નજીક આવી ગયા છીએ ત્યારે એક વડીલે ( શ્રી ગીજુભાઇ વ્યાસે) કહેલી વાત યાદ આવે છે. લગભગ અડધી સદી પહેલા જ્યારે ઈન્ટરનેટ કે ઈલેક્ટ્રોનિક્સ પત્ર-વ્યહવારની સુવિધાની કલ્પના પણ નહોતી ત્યારે એમણે કહ્યું હતું કે નજીકના ભવિષ્યમાં એવો સમય આવશે કે જ્યારે એક વ્યક્તિ પત્ર-ટપાલ મોકલશે અને વળતી ક્ષણે જ દુનિયાના કોઈપણ છેડે રહેતી બીજી વ્યક્તિને એ પત્ર મળી જશે. જ્યારે એક પત્ર મોકલાય અને દુનિયાના બીજે છેડે રહેનારને પંદર દિવસે એ પત્ર મળે એવા સમયે એ વાત સાંભળીને સાચે જ અજાયબી થઈ હતી પણ આજે એ કલ્પના હકીકત બની જ રહી છે ને!

આજથી અડધી સદી પહેલાની વાત આ ક્ષણે યાદ આવે એ આપણી સ્મૃતિની દેન જ છે ને?  સ્મૃતિની મંજૂષામાં કેટલુંય ભર્યુ હશે અને એ ક્યારે સળવળી ઉઠે કહેવાય નહી.

પણ સૌથી વહાલી તો બાળપણની સ્મૃતિ જ હોં કે. આજે પણ ઉંમરના કોઈપણ પડાવે પહોંચેલી વ્યક્તિને બાળપણની યાદ જ સૌથી વધુ વહાલી હશે. બાળપણની એ સ્મૃતિથી તો આજે પણ મન એટલું જ પ્રફુલ્લિત નથી થઈ ઉઠતુ?

સાવ આજની જ વાત છે. મનભાવન મોસમમાં પૂર્વીય દિશામાંથી પથરાતા ઉજાસમાં એક નાનકડું બાળક મસ્તીમાં આમતેમ ટહેલતું હતું અને એણે ફૂલ પર બેઠેલું પતંગિયુ જોયું. એકદમ રાજી થઈને એણે પતંગિયાનો પીછો કર્યો પણ એમ કંઈ હાથમાં આવે તો પતંગિયુ શાનું?

બસ આપણી સ્મૃતિનું પણ કંઈક આવું જ છે. યાદ કરવા મથીએ એ પેલા પતંગિયાની જેમ ઉડીને એક ડાળેથી બીજી ડાળેતો કોઈવાર અનાયાસે એક ઘટનાની યાદ સાથે જોડાયેલી સ્મૃતિ બીજી અનેક યાદોને તાજી કરતી જાય. આ સ્મૃતિનાય અંકોડા શ્રી અમિત ત્રિવેદી  કહે છે તેમ એકમેક સાથે જોડાયેલા તો ખરા જ….

લ્યો સ્મરણ પાછા મનની ભીંતે આવી લટક્યાં..પ્રસંગો વારાફરતી આવી ઘરમાં સચવાયા

 બાળપણથી શરૂ થતી સ્મૃતિ-સ્મરણયાત્રા ઘરમાં બનતા તમામ શુભ-મંગળ પ્રસંગો સુધી લંબાવાની અને કોઈ આવીને રોકે નહીં ત્યાં સુધી અવિરત ચાલ્યા જ કરવાની. પણ સાથે જરૂરી નથી કે આપણા મનમાં જે સ્મૃતિ અકબંધ સચવયેલી છે એ કોઈની સાથે વાગોળીએ તો એના મનમાં પણ એવી  છબી તાદ્રશ્ય થાય એટલે આ સ્મરણો સાચવવાની કળા પણ આપણે શીખી જ લઈને છીએ.  એ ક્ષણોને પણ આપણે કેમેરામાં કંડારી જ લઈએ છીએ ને !

દેવિકાબેન કહે છે એમ સ્મૃતિ મનમોજી તો ખરી જ અને બુધ્ધિને નેવે મુકીને દિલને વળગી જાય. પણ આ સ્મૃતિ-સ્મરણ એટલે શું?  એ ક્યાંય કોઈ મનમાંથી ઉપજેલી વાત તો નથી જ. મનમાં ઉઠતા તંરગોનેવિચારોને તો આપણે કલ્પના કહીશું. સ્મૃતિ એટલે ભૂતકાળમાં બનેલી કોઈ ઘટના આજે યાદ આવે જે ખરા અર્થમાં ઘટી ગઈ છે અને મનના કોઈ ખૂણામાં સંઘરાઈને સચવાઈ રહી છે અને કાળક્રમે એ ફરી તાજી થાય છે. સ્મૃતિની જ આ માયાજાળ છે અને એમાંથી ક્યાં કોઈ બાકાત રહી શક્યું છે કે રહી શક્શે?

 ગયા પત્રમાં એકપાઠી વ્યક્તિ એટલે કે એક વાર વાંચેજુવે કે સાંભળે અને કાયમ માટે યાદ રાખે એવી વ્યક્તિઓની વાતનો ઉલ્લેખ થયો હતો. ગાંધીજીના મન પર જેમનો પ્રભાવ હતો એ શ્રીમદ રાજચંદ્ર શતાવધાની અર્થાત એકસાથે સો ક્રિયાઓ યાદ રાખીને એક સાથે કરી શકતા. કહે છે એમને સાત વર્ષની વયે પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન થયું હતુ. વાત પૂર્વજન્મની નથી કરવી વાત અહીં કરવી છે સ્મરણની. શ્રી સુરેશભાઈના જનાન્તિકેમાં જે મરણનો છેદ સ્મરણથી ઉડાડવાની વાત થઈ એના સંદર્ભમાં આ વાત યાદ આવી. જેના મનમાં પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ પણ અકબંધ રહી હોય એને મરણ ક્યાં સ્પર્શ્યું? સમયથી પણ વધુ બળકટ થઈને ઉભરે એવી આ સ્મૃતિ તમામ કાળથી પણ પર થઈ?

 જો કે આ બધી વાતો કહેલી -સાંભળેલી કે વાંચેલી છે જ્યારે મારે અહીં સાવ ઘરમેળે થયેલા સ્વ-અનુભવની વાત કરવી છે.  આજે યાદ આવી. અમારા દાદીમા જો આજે હોત તો શતાબ્દી વટાવી ચૂક્યા હોત.  આંકડા -નંબર બાબતે એમની સ્મૃતિ ગજબની હતી. એકવાર કોઈપણ નંબર સાંભળે અને જીવનભર યાદ રહી જતો અને એટલી હદે કે જ્યારે એમના જીવનની અંતિમ ક્ષણો ગણાતી હતીનાડી તુટતી જતી હતી, , થોડી થોડીવારે લગભગ અભાનવસ્થામાં સરી પડતા હતા ત્યારે એમને સચેત કરવા પૂછીએ ,” બામામાના ઘરનો ટેલીફોન નંબર?” અને શ્વાસ ભલે અટકી અટકીને ચાલતા હતા પણ  એ તદ્દન અભાનાવસ્થામાં પણ એકવાર અટક્યા વગર સડસડાટ નંબર બોલી જતા!!

 શબ્દમાંથી સ્પર્શ સંવાદ મૌન અને હવે આ સ્મૃતિની વાતોનો ખજાનો જેમ જેમ ખુલશે તેમ કંઈક અવનવું જાણવા મળશે . ખરી વાત ને મિત્રો ?

રાજુલ કૌશિક
ઈમેઈલઃ
rajul54@yahoo.com