સંગ્રહ

રસદર્શન: ૧૯

કવિતાઃ લતા હિરાણી

રસદર્શનઃ દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ.

 

આદિ તું, મધ્ય તું, અંત તું શ્રીકવિ, પૂર્ણને પામિયો શ્વાસ તારો
તું જ ગોપી મહીં, તું જ કાના મહીં, વાંસળી-સૂરમાં વાસ તારો.

હાથ કરતાલ ને એ ચરણ નાચતાં, રાગિણી રાગનો રાસ થાતો
શામળા સંગ જે પ્રેમરસ પામતો, ઉર મહીં કેમનો એ સમાતો !

નીરખે આભમાં કાનને હરઘડી બાથમાં હરપળે એ જ ભાસે
સળવળે રોમમાં, નેણમાં ઝળહળે, પંડમાં હે પ્રગટ પરમ હાસે.

શ્હેર જૂનાગઢે શ્રી હરિને સ્મરી, કુંડ દામોદરે કેલિ કરતો
નાગરી નાતનો વંશવેલો રૂડો, કૃષ્ણના ગાનમાં લીન થાતો.

એ જ ગિરનારની વ્હાલની વાંસળી ને તળેટી તણો તાલ વાજે
નરસીના નાથને જોડી કર વીનવું, ઝૂલણા છંદથી આભ ગાજે.

લતા હિરાણી

 

રસદર્શનઃ

જેના રોમેરોમમાં ભક્તિ હતી તેવા આદ્ય કવિ શ્રી નરસિંહ મહેતાને બિરદાવતું એક સુંદર સ્તુતિગાન કવયિત્રી લતા હિરાણીની કલમે અવતર્યું છે અને તે પણ એ જ  કવિના અતિ પ્રિય ઝુલણા છંદમાં પ્રગ્ટ્યું છે.

પ્રથમ પંક્તિ વાંચતાની સાથે તરત જ નરસિંહ મહેતાનું  લાક્ષણિક ચિત્ર ઊભું થાય છે. ‘‘આદિ તું, મધ્ય તું, અંત તું શ્રીકવિ…’’.બહુ સહજ સ્પષ્ટતા જણાય છે કે આ કવિતા, ‘તું શ્રી કવિ’ એટલે કે, નરસિંહ મહેતાને ઉદ્દેશીને, વિશ્વના પરમ તત્વના આદિ, મધ્ય અને અંતને પૂર્ણતયા પામેલ નરસિંહ મહેતાને ઉદ્દેશીને અને તેમના કવનના ગુણગાન માટે જ લખાઈ છે. મહાન આદ્યકવિની રચનાઓ આજની તારીખમાં પણ અમરતા પામી રહી છે. ગોપી, કાના અને વાંસળીના સૂરમાં જેનો શ્વાસ વસતો તેમના પ્રભાતિયાંથી હજી પણ ગુજરાતીઓનું પરોઢ ઉઘડે છે. એ હકીકતને પ્રશંસતી લતાબહેનની એક અલગ અંદાઝની કલ્પના આ કવિતામાં  શરૂઆતથી જ કેવી ઉંચી કોટિએ જઈ પહોંચે છે! એ જ છંદોલય, એ જ પ્રેમમલક્ષણા ભક્તિભાવ, એ જ મધુરતા પણ એક નવા રૂપમાં.

આગળની પંક્તિઓમાં, હાથમાં કરતાલ લઈ, ભક્તિમાં તલ્લીન થઈ, કૃષ્ણના પ્રેમરસનું પાન કરતા અને નાચતા નરસિંહ મહેતાનું સુંદર નર્તનરૂપ  ચિત્ર ખડું થાય છે. ‘હાથ કરતાલ ને એ ચરણ નાચતાં’ ગીતના શબ્દો એકદમ યથાર્થ રીતે પ્રયોજ્યા છે કે, ઘડીભર આપણને પણ નાચવાનું મન થઈ જાય!  વળી આગળ એ જ વાતનો ઘેરો રંગ ઉપસાવતા શબ્દો તો જુઓ? આભમાં, બાથમા, રોમેરોમમાં, નૈણમાં, પંડમાં…. આહાહાહા…. કંઈ કેટલાંયે નરસિંહ મહેતાના પદો નજર સામે ધરી દે છે. ‘નીરખને ગગનમાં…કે અખિલ બ્રહ્માંડમાં…કે પછી જાગને જાદવા… પ્રેમરસ પાને તું મોરના પિંચ્છધર..બધાં જ પદો એકસામટા ઉડીને જાણે નજર સામે  તરવરીને નાચવા લાગે છે.

સ્તુતિગાનનું એક લક્ષણ એ છે કે, મન મૂકીને વધુ ને વધુ લીન થવું, ડૂબી જવું. એ રીતે હજી નરસિંહ મહેતા વિશે વધુ વાત કરતા કવયિત્રી કહે છે કે,  જૂનાગઢ શહેરમાં, દામોદર કુંડમાં, શ્રી હરિનું સ્મરણ કરતા નાગર જ્ઞાતિના  આ વંશજ કૃષ્ણના ગીતોમાં તલ્લીન  રહેતા અને જાણે કે આજે પણ  એ વહાલી વાંસળીના સૂર ગિરનારની તળેટીમાં વાગે છે.  અતિ ઋજુ હ્રદયની નમ્રતા છલકતી વાણી કવિતાને અંતે સરે છે, નરસિંહના નાથને હાથ જોડી, ઝુલણા છંદથી  આજ સુધી ગાજતા આભની જાણ કરે છે. એ કહે છે કે; “

એ જ ગિરનારની વ્હાલની વાંસળી ને તળેટી તણો તાલ વાજે
નરસીના નાથને જોડી કર વીનવું, ઝૂલણા છંદથી આભ ગાજે.

નરસિંહ મહેતાના કૃષ્ણ પ્રત્યેના ભાવમાં, સંબંધમાં એક અદ્ભૂત રેશમી ગાંઠ હતી. તેમણે જે કણ કણમાં અને ક્ષણ ક્ષણમાં પરમનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે એ ઘટનાને, એ શ્રધ્ધાને, એ રચનાઓમાં થયેલા તેમના સ્વયંભૂ પ્રગટીકરણને, લતાબહેને ખૂબસૂરત સ્તુતિગાનમાં ઢાળ્યું છે. તેમની આ કવિતામાં સચ્ચાઈ સ્પર્શે છે, નર્યો  આદર અને અહોભાવ નીતરે છે. શબ્દોમાં લય, તાલ અને સંગીત છલકે છે. એટલે જ તો આ કાવ્ય એક મહામૂલા મોતી જેવું પાણીદાર બન્યું છે. વાંચીને હ્રદયમાં પ્રસન્નતા છવાઈ જાય છે.

આમ તો માત્ર ૧૦ જ પંક્તિની નાનકડી કવિતા છે. પણ એના લાઘવમાં ભાવની ભરી ભરી એકાત્મકતા છે, સઘનતા છે અને લયના મોહક આવર્તનો છે.. ઘણા શબ્દો બેશક, નરસિંહ મહેતાના છે પણ ઊર્મિભરી સ્તુતિ તો કવયિત્રીના ભીતરમાં ઓળઘોળ થઈને પથરાયેલી છે. શ્રદ્ધા, પ્રેમ અને સમર્પણથી સભર ભક્તિ જેવાં જ  જ લય, તાલ અને નાદથી ભરેલું નરસિંહ મહેતા માટેનું આ સ્તુતિગાન  કાનમાં જાણે ગૂંજ્યા કરે છે, કલમને સાર્થક બનાવે છે. કવિ શ્રી વિવેક ટેલરે સાચું જ લખ્યું છે કે, ખુદ નરસિંહને ફરી આવવાનું મન થાય એવી મજાની આ ગીતરચના છે.

 મારા તરફથી કવયિત્રી લતાબહેન હિરાણીની આ કવિતા માટે તેમના જ અંદાઝમાં  તેમને સલામ.

ભક્તિના તેજ ને તત્વબીથી ભર્યાં, કાવ્યને માણતા, સો સલામો.

ને હિરાની ચમકથી લચકતી લતા, ભાવથી ઝુમતાં, સો સલામો.

અસ્તુ.

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ

મે ૧૪, ૨૦૨૦.

 

 

રસદર્શન-૧૭-

રસદર્શન-૧૭-

નઝમઃ શાયર કફિલ આઝર

बात निकलेगी तो फिर दूर तलक जायेगी
लोग बेवजह उदासी का सबब पूछेंगे
ये भी पूछेंगे के तुम इतनी परेशान क्यों हो

उंगलियाँ उठेगी सूखे हुए बालों की तरफ
एक नजर देखेंगे गुजरे हुये सालों की तरफ
चूड़ियों पर भी के तंज किये जायेंगे
कापतें हाथों पर भी फिकरे कसे जायेंगे
लोग जालिम हैं हर इक बात का ताना देंगे
बातों बातों में मेरा जिक्र भी ले आयेंगे
उन की बातों का जरा सा भी असर मत लेना
वरना चेहरे के तासुर से समझ जायेंगे
चाहे कुछ भी हो सवालात ना करना उनसे
मेरे बारे में कोई बात ना करना उनसे

शायर – कफ़ील अज़हर

आवाज़ – जगजीत सिंह 

https://youtu.be/4XwUD32IZTg

સંવેદનાઓનું બારીક નક્શીકામ પ્રગટ કરતી આ નઝમ, ઊર્દૂ ભાષાના શાયર શ્રી કફિલ આઝરની કલામ છે. એપ્રિલ ૧૯૪૦માં,અમરોહવીમાં જન્મેલા આ શાયરનો ગઝલ સંગ્રહ ‘ધૂપકા દરિયા’ ખૂબ પ્રસિધ્ધિ પામ્યો છે. તેમને ગાલિબ એકેડેમી,દિલ્હી દ્વારા સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતાં.  વિશ્વભરમાં ગવાયેલી  તેમની આ જ નઝમથી જગજીત સિંહની કારકિર્દી શરૂ થઈ. ઉદાસીના ભાવથી છલછલ થતી, તેના આરંભની વાર્તા પણ દિલચશ્પ છે.

  સીંગાપોરના એક કાર્યક્રમમાં જગજીતસિંહે જણાવ્યા મુજબ કોઈ એક મેગેઝીનમાં પ્રસિધ્ધ થયેલ આ નઝમ વાંચીને તેમને એટલી ગમી ગઈ કે, તરત જ સ્વરબધ્ધ કરી અને ગાવા માટે જાણીતા ગાયક ભૂપેન્દ્ર સિંહને આપી અને કોઈ એક ફિલ્મમાં લેવાનું નક્કી થયું. પરંતુ સંજોગવશાત ન તો ભૂપેન્દ્રસિંહનું આલ્બમ રીલીઝ થયું કે ન તો એ ફિલ્મનું નિર્માણ થયું. તે પછી ૧૯૭૯માં જગજીતસિંહે  મખમલી અવાજમાં આ નઝમ ગાઈ અને તેમની ગાયકીનો એક એક શબ્દ શ્રોતાઓના દિલમાં વસી ગયો..

  નહિ મળી શકાયેલ માશુકાને સંબોધીને રચાયેલ આ નઝમ શરૂઆતથી જ  ‘बात निकलेगी तो फिर दूर तलक जायेगी, लोग बेवजह उदासी का सबब पूछेंगे.ये भी पूछेंगे के तुम इतनी परेशान क्यों हो? લાગણીનું બેનમૂન જતન કરતા હૈયાના ઉદગારોમાંથી વહી છે તેમ લાગ્યા વગર રહેતું નથી. લોકો સામે ઉદાસ ન રહેવા માટે કેટલી મૃદુતાથી સમજાવે છે! પરેશાન ન રહેવા વિનવે છે! કોઈ વ્યક્તિ કોઈની ઉદાસીના કારણને દૂર કરી શકે તેમ તો નથી જ. પછી શા માટે એ ભાવોને છતા થવા દેવા? જરા ઊંડાણથી વિચારીએ તો પોતાના પ્રશ્નો પોતે જ હલ કરવાની અહીં એક ઉંચી ફિલોસોફી પણ છે.

આગળની પંક્તિઓમાં કવિ વેદનાભરી સ્થિતિનું  ચિત્ર ઉપસાવે છે. એ કહે છે કે, તારા સૂકા, વિખરાયેલા, વાળ, વીતેલો સમય, હાથની શાંત પડેલી ચૂડીઓ, ધ્રૂજતા હાથ…આ બધા તરફ જોઈ જોઈને લોકો ટોણા મારશે,વ્યંગમાં બોલશે. लोग जालिम हैं हर इक बात का ताना देंगे
बातों बातों में मेरा जिक्र भी ले आयेंगे. લોકો તો  મારા વિશે પૂછી પૂછીને તને હેરાન હેરાન કરી મૂકશે
પણ એ બધું તું મન પર ન લઈશ. નહિ તો ચહેરા પરની એવી ભાવયુક્ત રેખાઓને પણ દૂનિયા વાંચી લેશે, સમજી જશે. કંઈક કંઈક સંભળાવશે. પણ કશું જ ન વિચારીશ કે કંઈપણ સવાલ ન કરીશ.ન બોલીશ.
चाहे कुछ भी हो सवालात ना करना उनसे..मेरे बारे में कोई बात ना करना उनसे…

 ભૂલે ચૂકે પણ મારા વિશે કોઈ વાત ન કરીશ. સ્નેહનું કેવું ઝીણું ઝીણું જતન? કેવી રેશમી સંભાળ? પોતે તો ગમને છૂપાવી જ દેશે. જાણે કે, “સમંદરને અંદર સમાવી દીધો છે ને અંગાર રાખે દબાવી દીધો છે.” પણ પ્રિય પાત્રને પણ ખૂબ નાજુકાઈથી  હ્ર્દયસ્પર્શી શબ્દોમાં કહે છે! પરિસ્થિતિ કે પરિણામ જે આવ્યું હોય તે પણ મૂળ સાચી લાગણી અહીં અકબંધ અનુભવાઈ રહી છે.

સરળ શબ્દોમાં ગૂંથાયેલી આ નઝમ એક એવો પણ સંદેશ મૂકી જાય છે કે, માનવીએ પોતાના સંકટોને પોતે જ સહેવાના છે અને પોતે જ અડીખમ રહી આગળ વધવાનું છે.

જનાબ કફિલ આઝરની કલામ અને ગાયક શ્રી જગજીતસિંહના જાદૂઈ અવાજના સુભગ સમન્વયથી આ નઝમને ચાર ચાંદ લાગ્યા છે એમ કહ્યા વગર રહી શકાતું નથી. બંનેની કલાને અદબભરી સલામ.

અસ્તુ.

 

 

 

 

રસદર્શનઃ ૧૬

રસદર્શનઃ 

કવિતાઃ   શ્રી માધવ રામાનુજ અને રસદર્શનઃ દેવિકા ધ્રુવ

કવિતાઃ શ્રી માધવ રામાનુજ

અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું……..
ટળવળતી હોય આંખ જેને જોવાને,
એ મીંચેલી આંખે ય ભાળું.!
અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું …….

ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતાં જઇએ ને તોય                                    
લાગે કે સાવ અમે તરીએ.
મરજીવા મોતીની મુઠ્ઠી ભરે ને, અમે
ઝળહળતા શ્વાસ એમ ભરીએ !
પછી આરપાર ઊઘડતાં જાય બધાં દ્વાર,
નહીં સાંકળ કે ક્યાંય નહીં તાળું
અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું……

સૂરજ કે છીપમાં કે આપણામાં આપણે જ
ઓતપ્રોત એવાં તો લાગીએ,
ફૂલને સુવાસ સ્હેજ વાગતી હશે ને, એવું
આપણને આપણે જ વાગીએ.
આવું જીવવાની એકાદ ક્ષણ જો મળે……. તો એને
જીવનભર પાછી ના વાળું.
અંદર તો એવું અજવાળુંઅજવાળું….

માધવ રામાનુજ

રસદર્શનઃ

સાહિત્ય વિશ્વમાં ખૂબ જ જાણીતા, માનીતા કવિ, નવલકથાકાર અને ચિત્રકાર શ્રી માધવ રામાનુજનું ઉપરોક્ત સુંદર ગીત સ્વયં આસ્વાદ્ય છે. અક્ષરેઅક્ષર અને શબ્દેશબ્દ એક ઉચ્ચતમ આનંદનો અનુભવ કરાવે છે. ખળખળ વહેતા ઝરણા જેવી સાહજિકતાથી વ્યક્ત થતા જતા શબ્દો, વહેલી સવારના ધીરે ધીરે ઉઘડતા જતા ઉજાસની જેમ એના ભાવ-અજવાળાને ઉઘાડી આપે છે. કવિના પોતાના અવાજમાં સાંભળ્યા પછી આજે એનું  રસપાન કરવા/કરાવવાની ઈચ્છા બળવત્તર બની ગઈ.

બધા જ ધર્મગ્રંથોનો નિચોડ સહજ શબ્દોમાં રજૂ કરતી આ કવિતા સાચા ઝબકારા પછી પ્રગટી છે તેમ લાગ્યા વગર રહેતું નથી અને એટલે જ દરેક ભાવકને સ્પર્શે છેશ્રી શ્યામલ-સૌમિલના સ્વરાંકનમાં અને શુભા જોશીના કંઠે ગવાયેલ આ ગીત શરુઆતથી જ અજવાળાની વાત લઈને સુંદર રીતે ઉઘડે છે કે,
અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું…’. આ કેવું અજવાળું છે એ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરતા  કવિ તરત જ કહે છે કે, “ટળવળતી હોય આંખ જેને જોવાને,એ મીંચેલી આંખે ય ભાળું.!” વાહ…મીંચેલી આંખે જોવાની અને ટળવળતી આંખ! શું નમ્રતા છે કવિની ! અજવાળાના આવા સરસ એંધાણ તો મળી ચૂક્યા છે છતાં એ કેટલી નરમાશથી કહે છે કે, આંખ હજી તો ટળવળે છે, આ તો માત્ર એક ઝબકારો છે જે બંધ આંખે દેખાયો છે! પણ છતાં યે એનું અજવાળું કેવું છે?!

પ્રથમ અંતરામાં એ અજવાળાની અનુભૂતિનું વર્ણન કરતા કહે છે કે, “ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતાં જઇએ ને તોય  લાગે કે સાવ અમે તરીએ. સામાન્ય રીતે ક્યાંક ઊંડે જવાય તો ખેંચાવાની કે ડૂબવાની કે, તણાઈ જવાની દહેશત રહે. પણ અહીં તો તરતા હોવાનો આહલાદક રોમાંચ થાય છે. ઊંડે ને ઊંડે એ શબ્દોની પુનરુક્તિ ઉતરતા જવાના ભાવને એક સરસ ગહેરાઈ બક્ષે છે તો ‘સાવ અમે તરીએ’માં કેટલી સહજતા નીતરે છે. મરજીવાની મુઠ્ઠી,મુઠ્ઠીમાં મોતી અને કંઈ પામ્યાની તૃપ્તિના શ્વાસની ઉપમા આપી એક દરિયો નજર સામે ચિત્રીત કરી દીધો!  ખરેખર એમ  લાગે કે,જાણે કોઈ તેજભર્યા સાગરમાં આપણે શબ્દોની સાથે અને એના ભાવની સાથે તરી રહ્યા છીએ! આગળની પંક્તિઓમાં

“પછી આરપાર ઊઘડતાં જાય બધાં દ્વાર,
નહીં સાંકળ કે ક્યાંય નહીં તાળું.. અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું……

એક ક્ષણ માટે પાણી સ્વયં ખસીને રસ્તો કરી આપે એવી નદી પાર કરતા વસુદેવનું ચિત્ર આવી જાય તો બીજી જ ક્ષણે વિચારતા થઈ જઈએ કે, આ તો ભીતરમાં બંધ આંખે દેખાતા અજવાળાની વાત છે કે જ્યાં કોઈ દુન્યવી  અવરોધ નથી, કોઈ સાંકળ નથી કે કોઈ તાળુ નથી. કેટલી મોટી વાત? કેવું આનંદથી ભર્યું ભર્યુ દૄશ્ય!!  ‘આરપાર ઊઘડતા જાય બધા દ્વાર’ના  ઝુલતા લય સાથે ઝુમી જવાય જ.

આવી મઝાની વાતને ક્રમિક રીતે આગળ વધારતા બીજા અંતરામાં  શ્રી માધવભાઈ કહે છે કે,
સૂરજ કે છીપમાં કે આપણામાં આપણે જ,ઓતપ્રોત એવાં તો લાગીએ,
ફૂલને સુવાસ સ્હેજ વાગતી હશે ને, એવું આપણને આપણે જ વાગીએ.

આ બંને પંક્તિઓમાં ગહન મર્મ છે, ખૂબ ઉંચાઈએ અડેલી ફિલસૂફી છે.કવિની પોતાની એક જીવન પ્રત્યેની સજાગતા છે. કોઈપણ માનવી આસમાનમાં સૂર્યની જેમ ઉંચે ચડેલો હોય કે દરિયાની છેક તળિયે બેઠેલા એક નાનકડા છીપલાંની જેમ પડેલો હોય પણ જ્યારે એને પોતીકું  ખરું અજવાળું મળે ને તો એ ખુદમાં જ ખુદા ભાળે, પોતાનામાં જ પરમને પામે. ને જ્યારે એવું કંઈક થાય ત્યારે કેવું થતું હશે ? ખુબ સહજ રીતે એક સુંદર સજીવારોપણ અલંકાર પ્રયોજી દીધો છે. ફૂલને સુવાસ   સહેજ જ વાગે એવું આપણે આપણને વાગવાની વાત કરી. કેવી સરસ ટકોર! ગમે તેટલા મંદિર-મસ્જીદ કરીએ, ગમે તેટલી તીર્થયાત્રાઓ કરીએ, ગમે તે ધર્મ/સંપ્રદાયને અનુસરીએ કે ગમે તેટલા ગુરુજનોને સાંભળીએ પણ જ્યારે આપણને અંદરથી ઘંટ વાગે,સાદ સંભળાય ને સમજાય ત્યારે જ ખરા અનુભવની ક્ષણ મળે. એવું જીવવાની એકાદી ક્ષણ મળે તો કવિ કહે છે કે, “જીવનભર પાછી ના વાળું. અંદર તો એવું અજવાળુંઅજવાળું….”

એ કહે છે કે, હજી આવી પળ મળી નથી. પણ મળે એવી ઈચ્છા છે. હકીકતે તો આવી કવિતાનો પ્રાદુર્ભાવ ત્યારે જ થાય જ્યારે  સર્જકને પોતાને આવા ઝબકારા થઈ ચૂક્યા હોય. આવી કલ્પના એ માત્ર ઝંખના નથી હોતી. એ તો સહરાના ધીખતા રણ જેવી પ્રબળ ધખનામાંથી સંભવે અને અંતરમાંથી સીધી આંગળીઓ દ્વારા ટપકતી જાય, નીતરતી જાય. A burning desire can only achieve such a high goal. અહીં તેમની એક બીજી પણ કવિતાના શબ્દો સ્વાભાવિક જ યાદ આવી જાય છે “એક એવું ઘર મળે આ વિશ્વમાં જ્યાં કશા કારણ વગર હું જઈ શકું.”

અજવાળાને પોંખતી આ કવિતાની ખૂબી તો એ છે કે આવા અનહદી નાદના શિખર પર કવિ ખૂબ સરળતાથી લઈ જાય છે. માસુમ બાળકની જેમ કશુંક ગમતું રમીને, કંઈક ભાવતું પામીને પાછા ફર્યાની અનુભૂતિ થાય છે. શબ્દો, ભાવ,અર્થચ્છાયા, પ્રાસ,ધ્વનિ-નાદ. અલંકાર છતાં સાદાઈ, સરળતા, લય, વિષય, વિષયની ક્રમિક ગતિ એમ સર્વ રીતે સંપૂર્ણ કાવ્યત્ત્વથી છલકાતું આ લયબધ્ધ ગીત ફૂલની સુગંધ સમુ સ્પર્શી જાય છે!

‘કોરોનાના  કેર’ ના આવા સમયમાં સૌને આવી કવિતા થકી શાતા મળે જ. તેની તો આરતી કરીને આશકા જ લેવાય અને કવિને અંતરથી નમન.

અસ્તુ.

 

 

રસદર્શનઃ ૧૫ અમથા અમથા અડ્યા…ગીત.. મનુભાઈ ત્રિવેદી ‘સરોદ’

રસદર્શનઃ ૧૫

 

‘ગાફિલ’તખલ્લુસથી ગઝલો લખતા જાણીતા ગઝલકાર શ્રી મનુભાઈ ત્રિવેદીનું એક ગીત ‘અમથા અમથા અડ્યા’ વાંચતાની સાથે જ એક અજબનો મીણો ચડે છે. મુખ્યત્ત્વે સંવેદનશીલતા,સાદગી અને આધ્યાત્મિક્તાના રંગોથી ઝબોળાયેલી તેમની ‘સરોદ’ઉપનામી કલમ ગીતોમાં અદભૂત રીતે નીખરે છે.

અમથા અમથા અડ્યા…ગીત.. મનુભાઈ ત્રિવેદી ‘સરોદ’

અમથા અમથા અડ્યા
કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.
એક ખૂણામાં પડી રહેલા હતા અમે તંબૂર;
ખટક અમારે હતી, કોઇ દી બજવું નહીં બેસૂર:
રહ્યા મૂક થઇ, અબોલ મનડે છાના છાના રડ્યા. –
કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.

જનમ જનમ કંઇ ગયા વીતી ને ચડી ઊતરી ખોળ;
અમે ન કિંતુ રણઝણવાનો કર્યો ન કદીયે ડોળ:
અમે અમારે રહ્યા અઘોરી, નહીં કોઇને નડ્યા. –
કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.

આ જનમારે ગયા અચાનક અડી કોઇના હાથ;
અડ્યા ન કેવળ, થયા અમારા તાર તારના નાથ:
સૂર સામટા રહ્યા સંચરી, અંગ અંગથી દડ્યા. –
કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.

હવે લાખ મથીએ, નવ તોયે રહે મૂક અમ હૈયું;
સુરાવલી લઇ કરી રહ્યું છે સાંવરનું સામૈયું:
જુગ જુગ ઝંખ્યા ‘સરોદ’-સ્વામી જોતે જોતે જડ્યા. –
કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.

-મનુભાઈ ત્રિવેદી ‘સરોદ’

 

  રસદર્શનઃ   દેવિકા ધ્રુવ.

 

ગીતનું શિર્ષક સાવ સાદું અને અમથું અમથું લખ્યા જેવું સરળ સટ્ટ. પણ છતાં એકદમ ઊંડા અર્થથી ભર્યું ભર્યું. કવિ કહે છે કે, ‘અમથા અમથા અડ્યા કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.’ પ્રથમ પંક્તિ વાંચતાની સાથે જ એક કુતૂહલ જાગે છે કે, એવું તે શું થયું કે હલાવી નાંખતો મીણો ચડે છે?

પ્રશ્ન દ્વારા  થતાં આ કુતૂહલને આગળ વધારતા કવિ વાચકના મનોપ્રદેશમાં એક ચિત્ર ઊભું કરી દે છે. આમ તો તંબૂરાનો ગુણધર્મ વાગવા-બજાવાનો છે પણ આ તંબૂરો તો ખૂણામાં પડી રહેલો હતો. વાગવું તો સૂરીલું, નહિ તો નહિ, એવી એક ખટક લઈને શાંત થઈ પડીરહ્યો હતો. અહીં ‘ખટક’ શબ્દ વિવિધ અર્થો સાથે ખૂબ સૂચકપણે વપરાયો છે. મનમાં એક ખટક હતી,પીડા અને વેદના હતી તો સાથે સાથે  ગાવું/વાગવું તો સૂરમાં જ એવો એક નિર્ધાર હતો, સચેત ખટકો હતો. તેથી ખરા સૂર વગર, સ્પર્શ વગર, બોલ વગરનો એ તંબૂરો અબોલપણાની પીડા લઈને છાનું રડ્યા કરતો હતો. છતાં એને અચાનક એક રણઝણતો મીણો કેવી રીતે ચડ્યો?

બીજા અંતરામાં એ જ વાતને વળ ચડાવતા કવિ વળી આગળ વર્ણન વધારે છે. કહે છે કે, કંઈ કેટલાંયે જન્મારા વીતી ગયા અને ન જાણે કેટલીયે ખોળો ચડી ને ઉતરી તો યે અમે તો ન જાગ્યા કે ન વાગ્યા. જેમ કોઈ અઘોરી કોઈને પણ નડ્યા વગર એક ખૂણામાં પડી રહે તેમ બસ પડી રહ્યાં. અહી બે ચિત્રો આબેહૂબ નજર સામે ઊભા થયા વગર રહેતા નથી. ‘જન્મારો’ અને ‘ખોળ’ દ્વારા આત્મા અને શરીરની આધ્યાત્મિકતાનો નિર્દેશ થાય છે તો અઘોરી જેવા એટલે કે અચેતન અવસ્થાની વાત તરફ પહોંચી જવાય છે. જેને કશુંયે ન સ્પર્શે તેને એકાએક એવું તે શું અડી ગયું એવું આશ્ચર્ય આગળ વધતું રહે છે. ઘોર અંધારે, જંગલમાં, એકલા અટૂલા તપ કરતા, માથા અને દાઢીના લાંબા વાળના ગૂંચળાઓથી વીટળાયેલા વાલિયા લૂટારાને અચાનક શું થયું કે એ જાગી ગયો!

ક્રમિક રીતે વાતને આગળ વધારતા કવિ હવે ત્રીજા અંતરામાં ઘટસ્ફોટ કરે છે. એ કહે છે કે,

“આ જનમારે ગયા અચાનક અડી કોઇના હાથ;
અડ્યા ન કેવળ, થયા અમારા તાર તારના નાથ:
સૂર સામટા રહ્યા સંચરી, અંગ અંગથી દડ્યા. કે અમને રણઝણ મીણા ચડ્યા.

આમ તંબૂરાના તાર અડતાંની સાથે જ, એક સાચા સ્પર્શથી, એક ખરા સૂરથી એકસામટા,સંચરી રહ્યા. એટલું જ નહિ, તંબૂરાના એક એક તારના નાથ બની બેઠા. શબ્દેશબ્દમાં નરી અનુભૂતિની તીવ્રતમ સચ્ચાઈ છે, આનંદોર્મિનો આવિષ્કાર છે, પ્રસન્ન્તા અપરંપાર છે, સમર્પિત ભાવનો નશો છે અને એનો જ તો આ રણઝણતો મીણો છે! વાહ..વાહ બોલી જવાય એવી તો આ ભક્તિની પરાકષ્ઠા છે. આવો સ્પર્શ દૂન્યવી તો ન જ હોય ને!! એ તો પરમનો આવિર્ભાવ છે. તેથી જ તો ‘સરોદ’ ગૂંજી ઉઠે છે એવા બુલંદ,બેધડક નારાથી કે,
“હવે લાખ મથીએ
, નવ તોયે રહે મૂક અમ હૈયું;
સુરાવલી લઇ કરી રહ્યું છે સાંવરનું સામૈયું…”
કારણ કે
, જેને જુગજુગથી ઝંખ્યા હતા તેવા સ્વામી જડી ગયા, અડી ગયા. એટલું જ નહિ જગાડીને સૂરમય વગાડી  ગયા. એનું તો સામૈયું જ કરવાનું હોય ને? કવિતાને અંતે કુતૂહલ સઘળાં શમી ગયા છે,પ્રશ્નો બધા ઉકલી ગયા છે અને અપાર શાંતિભર્યો  સાચો મીણો રણઝણી ઉઠ્યો છે. પરમનો સ્પર્શ થાય તો કેવો નશો ચડે તેનું આ સુંદર દ્રષ્ટાંત છે.

તન અને મનને ડોલાવી નાંખતું આ અદ્ભૂત ભક્તિગીત એ જ રીતે સ્વરબધ્ધ પણ થયેલ છે. સાદગી અને સરળતા, સંવેદના અને ગહનતાના રસાયણથી ભરીભરી આ કવિતા કાવ્યત્ત્વના ઉંચા શિખરે બિરાજમાન છે.

કવિ શ્રી મનુભાઈ ત્રિવેદીની નીતરતી ભક્તિની આ રીત યાદ અપાવે છે કે, ’ જુદી જિંદગી છે મિજાજે મિજાજે , જુદી બંદગી છે નમાજે નમાજે”. ભલે હોય એક જ એ અંતરથી વહેતાછે સૂરો જુદેરા રિયાઝે રિયાઝે.

કવિના આ ગીતને વંદન સહ નમન..

દેવિકા ધ્રુવ.

 

 

રસદર્શનઃ૧૪-કૃષ્ણ દવેની કવિતા અને તેનું રસદર્શન..

કવિતાઃ

આવડે એવું ગાઈએ અમે….કૃષ્ણ દવે

 એમ ઉછીના સુખના છાંટે કોઇ’દિ ના છલકાઈએ અમે.

હોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે. 

 

એક બે લીલાં, એક બે સૂકા તરણાં ને આ ઝૂલતી ડાળો;

આપણી નાની ચાંચ ગૂંથીને મેળવી આપે સુખનો તાળો.

એ ય ને નાનું આભ માળામાં ટહુકે ને મલકાઈએ અમે. 

હોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે. 

 

દુ:ખની હેલી હોય લગાતાર તોય નથી તલભાર મૂંઝાતું;

ધૂળની નાની ઢગલી સાથે રમતાં જેને આવડી જાતું. 

એ ય ધજાની જેમ મજાની લ્હેરખીમાં લ્હેરાઈએ અમે. 

હોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે

 

મૂળને જરાક મ્હેંક મળી તો એમ થયું કે આપતો આવુ.

રંગની છાલક ડાળને આવેલ સપનાં ઉપર છાંટતો આવુ.

એ ય ને એમાં સાંજ પડે તો ખરતાં ક્યાં શરમાઈએ અમે ? 

હોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે.

 

 કૃષ્ણ દવે.  તા-૨૦-૧૨-૨૦૧૯

                 

રસદર્શનઃ દેવિકા ધ્રુવ

 

શિશુસહજ નિર્દોષતાથી થતો કવિતાનો ઉઘાડ ‘આવડે એવું ગાઈએ અમે’ મનોગમ્ય બન્યો છે. ચાર પંક્તિઓના ત્રણ અંતરામાં લખાયેલ આ ગીતની ધ્રુવ પંક્તિ વાંચતાની સાથે, ઝુમતા લયને કારણે, મન મલકાટ અને મસ્તીથી આનંદિત થઈ ઊઠે છે.

એમ ઉછીના સુખના છાંટે કોદિ ના છલકાઈએ અમે.
હોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે.

સ્વમાન અને આત્મશ્રધ્ધાના રણકા સાથે સંગીતનો નાદ લઈને આ ગીત આવે છે. કશું જ સમજાવવાની જરૂર વગર શીરાની જેમ ગળે ઉતરી જાઈ આપમેળે ગણગણવાનું શરૂ થઈ જ જાય છે. ઉછીનું સુખ ખુશી આપતું નથી. નાની પણ પોતીકી મોજ કેવી મઝાની હોય છે એ વાતને આગળ વધારતા કવિ કહે છેઃ 

એક બે લીલાં, એક બે સૂકા તરણાં ને આ ઝૂલતી ડાળો.

આપણી નાની ચાંચ ગૂંથીને મેળવી આપે સુખનો તાળો.


પ્રકૃતિની રોજેરોજની નજર સામે જ થતી રહેતી સાહજિક પ્રવૃત્તિઓ ખૂબ ખૂબીથી જોતી કવિની નજર વિરોધાભાસની વચ્ચે પણ ઊંચેરા આનંદને શોધે છે. તરણાં લીલાં હોય કે સૂકાં પણ ડાળ તો ઝુલતી જ રહે છે ને વળી એના પર બેઠેલ,ચાંચમાં ચાંચ પરોવીને શ્વસતાં પંખી. એના ટહુકાથી ઉભરાતું આકાશ અને એ જોઈને છલકાતું માનવીનું મન.. એ ય ને નાનું આભ માળામાં ટહુકે ને મલકાઈએ અમે. કેવી સુંદર  સમજણની સરખામણીવાહહોય નાની પણ મોજ પોતીકી આવડે એવું ગાઈએ અમે

 

એ જ વિષય આગળ ક્રમિકપણે ગતિ કરીને વળી એક બીજું દૄશ્ય ઊભું કરે છે. નાની સરખી ધૂળની ઢગલી સાથે રમવાની મઝા લેતું મન કેવું બાલસહજ હશે! અને બાળકને મન તો સુખ શું કે દુઃખ શું? એ તો સદા મસ્તીમાં. ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે પણ એ ક્યારેય મૂંઝાતું નથી. કારણ કે, બધી પરિસ્થિતિઓમાં એની તો સ્થિર મનોભૂમિકા છે. કવિએ કેવા ઉચિત શબ્દોમાં આંખ ઠરતું દૄશ્ય ઊભું કર્યું છે. “દુ:ખની હેલી હોય લગાતાર તોય નથી તલભાર મૂંઝાતું. ધૂળની નાની ઢગલી સાથે રમતાં જેને આવડી જાતુ.”  પીડાનો  પહાડ હોય, આફતોનો વરસાદ હોય કે દુઃખોની હેલી હોય એ તો બસ નિજાનંદે મહાલતું રહે છે. આભે ફરકતી ધજાની જેમ મઝાની લ્હેરખીમાં લહેરાતું રહે છે. જીવનની સફળતાની આ જ તો ચાવી છે, કહો કે સાચા જીવનની જડીબુટ્ટી છે આ તો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કલ્પનાનો ભાવ અહીં છતો થયેલ વરતાય છે કે, ‘દિલ શિશુનું હોવું અને દિલને દુનિયા ન હોવી”.

 

ત્રીજાં અંતરામાં આવા સુંદર ભાવના પમરાટને, ખૂબ સાહજિક રીતે કવિ કહે છે કે,”મૂળને જરાક મહેંક મળી તો એમ થયું કે આપતો આવું’..  કેવી ઊંચી અને ઉમદા ઈચ્છા! અને તે પણ અતિ ૠજુતાપૂર્વક અને નમ્રપણે. ક્યાંય ગુમાનનો લેશમાત્ર છાંટો નથી. એટલું જ નહિ કલ્પના તો જુઓ? ‘રંગની છાલક ડાળને આવેલ સપનાં ઉપર છાંટતો આવુ’..ડાળને જાણે કે સ્વપન આવ્યું હોય અને તેમાં આ એક નવો રંગ છાંટી આવવાની ખેવના છે. અદભૂત અલંકાર પ્રયોજ્યો છે. કોના મૂળને મ્હેંક મળી છે, કઈ ડાળને સ્વપ્ન આવ્યું  અને કયો રંગ છાંટવાની અહીં વાત છે એ ભાવકના મનોજગત પર છવાઈ જાય છે. સ્વાભાવિકપણે જ અહીં ‘ગમતાનો ગુલાલ’ કરવાની કવિ શ્રી મકરંદ દવેની કવિતા યાદ આવી જાય છે.

 

આખા યે ગીતનો આ જ તો સંદેશ છે કે, ફૂલ જેવા હળવા થઈને રહો, મનને મસ્તીમાં રાખો, સારું અને ગમતું બધું વહેંચતા રહો, કોઈના સપનામાં રંગો ઉમેરતા રહો અને એમ કરતાં કરતાં ખરી જઈએ તો પણ શું? ‘એ ય ને એમાં સાંજ પડે તો ખરતાં ક્યાં શરમાઈએ અમે ?’ જીવનની સાંજ પડે ઢળીએ કે ફૂલોની પાંદડી કે ડાળ પરના પાનની જેમ ખરીએ તો પણ શું વાંધો? સહજપણે સારું કામ કરનારને વળી શરમાવાનું ક્યાં?

 

 ખરેખર, કવિ શ્રી કૃષ્ણ દવે કહે છે તેમ જીવનની નાની નાની પળોને ઉજવતુ ૨૦૧૯ના વર્ષનું છેલ્લું ગીત એક  શ્રેષ્ઠ ગીત તરીકે આપણને મળ્યું છે. કુદરતને ખોળે બેસીને લખાયેલ એક સુંદર ચિત્ર ઉપસાવે છે. કવિતાનો લય એનું ખૂબ મોટું જમા પાસું મેં અનુભવ્યું. એવું અને એટલું બધું કે બીજી સવારે આ ગીતના લયની જબરદસ્ત અસરે એ જ લયમાં એક ગીત લખાવ્યું જેના શબ્દો છેઃ

કાલ હતી, તે આજ છે ને વળી કાલમાં ઢળી ચાલતી થશે.
કાળની પીંછી ક્ષણના રંગે યુગને ચીતરી આપતી જશે.

આમ, સંગીત, અલંકાર ભાવ, વિષયનો ઉઘાડ, ક્રમિક ગતિ,શબ્દોનો યથોચિત ઉપયોગ, ઉંચેરો સંદેશ.ઝુલાવતો લય… તમામ સલામને પાત્ર છે.

અસ્તુ.

 

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ

જાન્યુ. ૧૧ ૨૦૨૦

 

શેર-આસ્વાદ

           કોઈ પાસેથી ગયાનું યાદ છે

           ને સજળ આંખો થયાનું યાદ છે.  – અહમદ ‘ગુલ’

 

પાંચ દાયકા જેટલા સમયથી બ્રિટનની ‘બાટલી’માં સમાઈને વિસ્તરેલા શ્રી અહમદ ‘ગુલ’નો ઉપરોક્ત શેર કંઈ કેટલાંયે ભાવવિશ્વને ચીતરી આપે છે. રમલ છંદવિધાનના ખંડિત ગણોના યોગથી ગૂંથાયેલ આ શેરમાં એક અજબની ચિત્રાત્મકતા છે. વાંચતાની સાથે જ દિલમાંથી એક ‘આહ’ સરે છે.
‘કોઈ પાસેથી ગયાનું યાદ છે’ દ્વારા મિલન નહિ, વિયોગની વાતને સ્પષ્ટ કરી આપે છે. એ કોણ છે? ખબર નથી. કઈ પરિસ્થિતિ છે, ખબર નથી.  દૂન્યવી સંબંધોના તાણાવાણાથી વીંટાયેલ કોઈપણ હોઈ શકે, વતન છોડ્યાની વાત પણ હોઈ શકે અને સાસરે જતી કન્યાની વિદાયનું ચિત્ર પણ હોઈ શકે. સંવેદનાને જરા વધુ વિસ્તારીએ તો નવો જન્મ લઈને આવતા આત્માને કોઈ પાસેથી છૂટીને આવ્યાનું તત્ક્ષણ યાદ છે!  જેવું જેનું ભાવવિશ્વ તેવા અર્થનું પ્રાગ્ટ્ય. વાત તો સીધી છે, અભિધા છે, પણ  શાબ્દિક રજૂઆત વ્યંજનાત્મક છે. કદાચ કોઈ પોતાની પાસે આવીને ચાલ્યા ગયાનો ભાવ પણ અભિપ્રેત હોઈ શકે!

‘કોઈ પાસેથી ગયાનું યાદ છે’ કહીને વળી આગળ એ ઉમેરે છેઃ ‘ને સજળ આંખો થયાનું યાદ છે.’ કોઈ પાસેથી આપણે જઈએ કે કોઈ/કશુંક આપણને છોડે પણ આંખો તો ભીની બને જ. આંસુની અસર કેવી સરસ ઉપસાવી છે! સજળ આંખો.. પાંપણે તગતગી રહેલું આંસુ બહાર નથી આવતું પણ વેદના આંખનું તોરણ બની અવરોધી રહી છે. અહીં વિષાદની ચરમસીમા અનુભવાય છે. ઉચિત શબ્દોની યથાર્થ ગૂંથણી નોંધપાત્ર છે.

 અત્રે આજ છંદમાં, કંઈક આવી જ વ્યથામાં લખાયેલ શ્રી મનોજ ખંડેરિયાનો એક શેર યાદ આવે છેઃ

ના નીકળતું આંસુ ભમરો થઈ ગયું.
એણે અંદરથી સખત કોર્યો મને.

ના મને જાણ પણ થઈ એવી રીતે.
સાવ હળવે ચૂપકીથી કોર્યો મને……. મ.ખં
 

આમ, ગઝલના આંતર બાહ્ય સ્વરૂપોને નીખારતો ‘ગુલ’નો  શેર કાબિલેદાદ છે. સાદા સીધા બોલચાલના શબ્દોમાં અને મધ્યમ બહેરના લાઘવમાં ઘણાં અર્થ પ્રગટ થયા છે. એટલું જ નહિ, ભાવકના ચિત્તતંત્રને ઘડીભર ઝણઝણાવી દે છે. શેરમાં ક્યાંય કશો શબ્દોનો આડંબર નથી પણ ઊંડી અનુભૂતિની સચ્ચાઈ છે અને એ જ તો કવિકર્મની ખૂબી છે.

શ્રી અહમદ ‘ગુલ’ની શેરીયતને સલામ.

 

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ
જાન્યુઆરી ૧૦ ૨૦૨૦

રસદર્શનઃ૧૩ ધ્રુવભાઈ ભટ્ટની કવિતા અને રસદર્શન..

કવિતા અને તેનું રસદર્શનઃ

ગુજરાતી સાહિત્ય-વિશ્વના જાણીતા અને વિવિધ એવોર્ડથી નવાજાયેલા સાહિત્યકાર શ્રી ધ્રુવભાઈ ભટ્ટનો પરિચય  હવે આપવાનો હોય નહિ. આમ તો ‘તત્વમસિ’, ‘સમુદ્રાન્તિકે’ અને ‘તિમીરપંથી’ તથા ‘ખોવાયેલું નગર’ જેવી નવલકથાઓ થકી ઘણા સુપ્રસિધ્ધ થયાં છે પણ ‘ગાય તેના ગીત’ અને ’શ્રુવન્તુ’ જેવાં કાવ્યસંગ્રહોમાં અદભૂત ગીતો લખ્યાં છે.  તેમનું એકદમ મઝાનું ગીત અત્રે પ્રસ્તૂત છે.

ઓચિંતુ કોઇ મને રસ્તે મળે ને
કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે ?
આપણે તો કહીએ કે દરિયા શી મોજમાં
ને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે.

ફાટેલા ખિસ્સાની આડમાં મૂકી છે અમે
છલકાતી મલકાતી મોજ;
એકલો ઊભું ને તોયે મેળામાં હોઉં એવું
લાગ્યા કરે છે મને રોજ,
તાળું વસાય નહીં એવડી પટારીમાં
આપણો ખજાનો હેમખેમ છે….

આંખોમાં પાણી તો આવે ને જાય
નથી ભીતર ભીનાશ થતી ઓછી;
વધઘટનો કાંઠાઓ રાખે હિસાબ
નથી પરવા સમંદરને હોતી,
સૂરજ તો ઊગે ને આથમી યે જાય
મારી ઉપર આકાશ એમનેમ છે….

રસદર્શનઃ

અતિશય મૃદુતાથી ઓચિંતું કોઇ મને રસ્તે મળે ને કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે?’ દ્વારા શરૂ થયેલો કાવ્યનો ઉઘાડ તેના અંત સુધી  કોમળ કોમળ સંવેદનાઓથી છલછલ છે. દરિયા શી મોજદ્વારા ભીતરનો ખળભળાટ અને ભરતી ઓટ ગોપાયાં છે. પણ કેટલી સાહજિકતાથી! કુદરતની રહેમ કહી નિયતિનો સ્વાભાવિક સ્વીકાર અને તે પણ ખુશી ખુશી!

આગળના અંતરાઓમાં ફાટેલા  ખિસ્સાંઅને એકલો ઊભું તો ય’  અજંપાનો  અને એકલતાનો અછડતો અણસાર આપી કેવાં મસ્તીથી જણાવે છેઃ  “એકલો ઊભું ને તોયે મેળામાં હોઉં એવું
લાગ્યા કરે છે મને રોજ… મુફલિસી અને ખુમારી સાથોસાથ સ્પર્શે છે. એટલું જ નહિ, ભરચક ખજાનાનું ઉભું થતું ચિત્ર તો જુઓ!
તાળું વસાય નહીં એવડી પટારીમાં આપણો ખજાનો હેમખેમ છે….

દરેકની પાસે જાતજાતનો ખજાનો હોય છે. જગતના તમામ રંગ,રસ અને ભાવોથી ભરપૂર પણ પટારામાં જે કંઈ હોય છે તે, કવિ તો  એને ખજાનો જ કહી મહાલે છે.

છેલ્લા  અંતરામાં તો અદભૂત કવિકર્મ નીખરી રહ્યું છે. વિષયના ક્રમિક વિકાસ સાથે ઉભરી આવતી સંવેદનાઓને સંતાડી એની ઉપર આત્મવિશ્વાસ અને શ્રધ્ધાનું મસમોટું કમ્ફર્ટરખૂબ ખૂબીથી ઓઢાડ્યું છે.

આંખોમાં પાણી તો આવે ને જાય, નથી ભીતર ભીનાશ થતી ઓછી;
વધઘટનો કાંઠાઓ રાખે હિસાબ,  નથી પરવા સમંદરને હોતી..

વાહ..મનની સમજણની  કેવી વિશાળતા? શબ્દે શબ્દ અર્થપૂર્ણ છે અને કોઈ શબ્દ ક્યાંય ઓછો/વધારે થાય તેમ નથી. તેમાંથી દરિયા અને કાંઠાનું એક ચિત્ર ઉભું થાય છે અને તેનો લય પણ ધીરેથી વહેતા મોજાંઓ જેવો.

સૂરજ તો ઊગે ને આથમી યે જાય
મારી પર આકાશ એમનેમ છે….

કેવી બિન્દાસ મસ્તી છે અહીં !  વારંવાર વાંચવાનું મન થાય, કોઈને વંચાવવાનો ઉમળકો થાય અને મૌનપણે ગણગણતા જ રહેવાય એવી આ કવિતા છે. કાવ્યત્વની ટોચ છે, આનંદની ચરમ સીમા છે.

સાદ્યંત સુંદર આ ગીતમાં જીંદગીની ફિલસૂફી છે, સુંદર રૂપકો, સરળતાથી વહેતો લય, વર્ણાનુપ્રાસની મધુરતા, ભાવોની મૃદુતા,ચિત્રાત્મક્તા અને ફકીરી અનન્ય છે. આ ગીત સ્વરબધ્ધ થઈ ગવાયું પણ છે. ફિકરને ફાકી કરી ફરતા ફકીર જેવી આ લયબધ્ધ શાબ્દિક અદાને, કવિકર્મને સલામ.

દેવિકા ધ્રુવ

 

કવિ શ્રી મુકેશ જોશીની એક કવિતા અને તેનું રસદર્શનઃ દેવિકા ધ્રુવ

 ગીતોના ગઢવી ગણાતા  કવિ શ્રી મુકેશ જોશીનું ‘ લાગી આવે ‘ ગઝલ-ગીત મન મમળાવે તેટલું મધુર અને મર્મભર્યું બન્યું છે.  સ્વરકાર શ્રી શ્યામલ-સૌમિલના અવાજમાં સ્વરબદ્ધ થયું છે અને અનેક મેગેઝીનોમાં પ્રકાશિત થઈને  ખૂબ જ જાણીતું અને સૌનું માનીતું પણ થઈ ચૂક્યું છે.
સૌથી પ્રથમ આપણે રચના માણીએ અને પછી તેનું રસદર્શન.

 લાગી આવે…..મુકેશ જોશી

પાનખરોમાં પાન ખરે ને, ઝાડનો આખો વાન ખરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે
 જંગલને બાઝીને બેઠું, વ્હાલકડું એકાંત ખરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

વર્ષોથી પર્વત ચઢનારા માણસની ચારે બાજુ હો ખાઈ ખાઈ ને ઊંડી ખીણો
 એક જ ડગલું બાકી હો ને અંતે એનું ધ્યાન ચળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

સામેની ફૂટપાથ ઉપર સૂતા હો બાળક ભૂખ્યાં પેટે આંસુ પીને ઊના શ્વાસે
 સામેની ફૂટપાથે કોઈ હોટલ આલીશાન મળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

તમે હોવ મુશ્તાક, તમારી તલવારો પર, દુશ્મનને પડકારી લાવો રણની વચ્ચે
 હાથ જરા સરકાવો પાછળ, સાવ જ ખાલી મ્યાન મળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે

 – મુકેશ જોશી

 

                       રસદર્શનઃ  

‘કાગળને પ્રથમ તિલક’ કરનારા અને ‘બે પંક્તિના ઘરમાં’થી પંકાયેલા કવિ શ્રી મુકેશ જોશીનું ઉપરોક્ત ગઝલ-ગીત તેમના અવાજમાં સાંભળવાનો પણ એક લહાવો છે.

‘લાગી આવવું’ આ બે શબ્દો જ સંવેદનાથી તરબતર છે. દરેક માનવીને એની ભાવનાઓ કે વિચારો પર મનને ક્યાંક ને ક્યાંક, કશુંક લાગી આવે એ લગભગ સતત ચાલુ જ રહેતુ હોય છે. કારણ કે જીવન કે જગતમાં ક્યાંય સંપૂર્ણ સમાનતા હોય તેવું નથી હોતું. તો આ બંને શબ્દોના અર્થને મુખ્ય ધ્વનિ તરીકે રાખીને મુકેશભાઈએ એક સુંદર અસરકારક રચના કરી છે.

માત્ર ૮ જ લીટીની  આ રચના જીવનના સાર અને વિચારોની એક નવી દૂનિયામાં લઈ જાય છે. શબ્દેશબ્દનો ખૂબ ઉચિત પ્રયોગ નોંધનીય છે. ‘સાલુ’ જેવો અતિ સામાન્ય શબ્દ અહીં નરમ,ગભરું સસલાની જેમ સંવેદનાની આસપાસ જાણે ગૂંચળું વળીને બિચારો બની ગોઠવાઇ ગયો છે. ગાગાગાગા નો હળવો લય પણ લાગણીના તારને અનુરૂપ થઈ ભળી ગયો છે.

ગીતનો ઉઘાડ કવિ કુદરતથી કરે છે. “પાનખરોમાં પાન ખરે ને, ઝાડનો આખો વાન ખરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.. જંગલને બાઝીને બેઠું, વ્હાલકડું એકાંત ખરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.” દેખીતી રીતે આમાં વાત તો સંવેદનાની છે, પણ માત્ર સંવેદનાની નથી. શબ્દોની ભીતર એક સનાતન સત્યનો, એના ક્રમનો અને સ્વીકારનો ભાવ છૂપાયેલો છે. જડ કે ચેતન સમગ્ર સૃષ્ટિનો એક નિયમ છે. ઊગવું અને આથમવું, ખીલવું અને ખરવું, ભીડ અને એકાંત, સભરતા અને ખાલીપણું કેટકેટલાં અર્થોને ‘લાગી આવવું’ શબ્દમાં ભરી દીધા છે અને તે પણ સાવ સાદા સીધા, સરળતાથી સમજાઈ જાય એવા શબ્દોમાં.

આગળ જઈને કવિ એક બીજી વિષમતાની વાત એક સુંદર પ્રતીક દ્વારા ચિત્રિત કરે છે. પર્વતારોહણ કરનાર કોઈ વ્યક્તિ લગભગ  છેક ટોચ પર પહોંચવાની તૈયારીમાં હોય અને અચાનક એનું ધ્યાન ચળી જાય તો શું થાય? કવિ એ સ્પષ્ટ કહેતા નથી.  ગબડી પડવાનો અર્થ આપણી પર છોડી દે છે! માત્ર એક ‘લાગી આવવું” શબ્દથી! શા માટે લાગી આવે? ચલિત થયેલ માણસ ગબડી પડે ત્યારે ને? થોડા શબ્દોમાં કેટલો મોટો ગર્ભિત ઈશારો! તેમાં પણ ‘રોજ પર્વતારોહણ કરનારા’ શબ્દમાં પણ એક ઉંચેરો સંદેશ છે.  ખૂબ ઉપર જઈને અહમની ટોચે બેઠેલ માનવીનું મન જરાક પણ ચંચળ બને, સ્થિરતા ગુમાવે તો રોજની આદત હોવા છતાં, ક્ષણમાત્રમાં એ ફેંકાઈ જતો હોય છે. ધ્યેય  પ્રત્યેની એકાગ્રતા અને નમ્રતાનું મહત્વ કેટલી સરળ રીતે કહેવાયું છે? એ કવિહ્રદયની સજાગતા દર્શાવે છે.

ક્રમિકપણે કવિ એક બીજાં વીંધતા વિરોધાભાસની, દિલને સોંસરવી ઉતરી જાય તેવી વાત કરે છે. એક ફૂટપાથ પર, ભૂખ્યાં બાળકો આંસુ પીને, ગરમ શ્વાસો ભરતાં પોઢી ગયા હોય અને સામેની સડક પર એક આલીશાન હોટલ નજરે પડે….શું થાય ત્યારે? લાગી આવે ને? શબ્દેશબ્દમાં ભારોભાર દર્દ છે. ભૂખ્યું બાળક, ફૂટપાથ, આંસુ પીવું, સામે આલિશાન હોટલ.. કોઈ નાનું નિર્દોષ દુભાયેલું ભૂલકું ઉદાસ બનીને, મોં વકાસીને  બેઠું હોય ને કોઈ એને પૂછે કે શું થયું તને? પછી એ માસુમ બાળક, હોઠને સહેજ લાંબો કરીને, રડમસ ચહેરે, ધીરે ધીરે એક પછી એક કારણો કહેતું જાય એવું કોઈ અજંપાનુ છતાં  રિસાળ ચિત્ર ઉપસે છે અહીં. ઓહ..ઓહ. એક તીવ્ર રુંધામણની પીડાથી ભાવકોના હૈયાંને હલબલાવીને મુકેશભાઈ આગળ વધે છે.

જીંદગીમાં કેવી આકરી પરીક્ષાઓ થતી હોય છે તેની પણ એક કરુણ વાત જુઓ. કવિતાને અંતે એ કહે છે કે, કોઈની સામે કશોક પડકાર ફેંક્યો હોય, એ વિશેની તમામ પ્રકારની તૈયારી કરીને કોઈ બેઠું હોય, પૂરેપૂરો આત્મવિશ્વાસ હોય પણ ખરે ટાંકણે પાસાં અવળા પડે ને બાજી ઉંધી વળે ત્યારે કેવું લાગે? આ આખીયે લાચારીની લાગણીને કેવી સાહજિકતાથી અભિવ્યક્ત કરી છે અહીં! જીંદગીમાં આવતા વળાંકો અને  અચાનક આવતા એક અલગ મોડની, કારમી વાસ્તવિકતાની વાત છે.

તમે હોવ મુશ્તાક, તમારી તલવારો પર, દુશ્મનને પડકારી લાવો રણની વચ્ચે
 હાથ જરા સરકાવો પાછળ, સાવ જ ખાલી મ્યાન મળે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે.

અહીં દુશ્મન,રણ અને મ્યાન તો એક રૂપક છે. ખરી વાત તો કંઈક બીજી જ છે. ભાવવિશ્વના કંઈક કેટલાય પડળો ખુલે છે. પુરુષાર્થ અને પ્રારબ્ધનો અર્થ પણ નીકળે છે અને જેના પર આખીય જીંદગી આધાર રાખ્યો હોય તે છેલ્લી ઘડીએ ફરી જાય એવી છૂપી વેદનાનો સૂર પણ અહીં સંભળાય છે. યુદ્ધ, રણ, મ્યાન અને તલવાર કોઈ સમરાંગણમાં નથી. આપણી આસપાસ, કદાચ આપણી પોતાની અંદર પણ હોઈ શકે. જેવું જેનું ભાવજગત. સાચી કવિતાનું આ જ તો સૌંદર્ય છે કે એમાંથી જાતજાતના દૄશ્યો અવનવા રૂપ ધરી પ્રતિબિંબિત થાય છે.

 આમ, શરુઆતમાં વિષયના ઉઘાડથી માંડીને, ક્રમિક રીતે વિવિધ રૂપકો અને સજીવારોપણ અલંકારો રચી, અંત સુધી ‘લાગી આવવા’ના અનેક ચિત્રો તાદૃશ થયાં છે. ભાવ,લય અને સંગીતનો પણ સુભગ સુમેળ વર્તાય છે. સૌથી વધુ મહત્વની વાત તો એ છે કે, અંતરના ઊંડાણમાંથી ઉદ્ભવેલ આ ગીતનુમા ગઝલ ભાવકની ભીતર સુધી સ્પર્શ્યા વગર રહેતી નથી. કવિ શ્રી સુરેશ દલાલે સાચું જ કહ્યું છે કે, “મુકેશભાઈના ગીતોમાં આંખના ખૂણે ભેજ પ્રગટાવવાની તાકાત છે અને લાગણીઓના પીંછામાંથી મોર ઊભો કરવાની કળા છે.”

રજૂઆતના રાજવી અને ગીતોના ગઢવી કવિ શ્રી મુકેશ જોશીના કાવ્ય-કસબને વંદન.

દેવિકા ધ્રુવ

 

‘સ્વરસેતુ’માં પ્રકાશિત અવલોકન

સંગીતકાર શ્યામલ,સૌમિલ મુનશીના ‘સ્વરસેતુ ડાયજેસ્ટ’માં પ્રકાશિત  અવલોકન… તેમના અને કવયિત્રી લતાબેન હિરાણીના આભાર સહ…. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

રસદર્શન-૧૧

 ગીત અને રસદર્શન-

ગીતઃ કવિ શ્રી અનિલ ચાવડા.
રસદર્શનઃ દેવિકા ધ્રુવ.

ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ…...

ખૂબ જાળવી તોય હાથથી છૂટી ગઈ રે લોલ,
ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ.

કઈ રીતે એ ફૂટી ગઈ
સૌ ચરચો ચરચો ચરચોજી,
કાચ તૂટતા વેરાઈ કંઈ
કરચો કરચો કરચોજી.
કરચો વીણવામાં જ જિંદગી ખૂટી ગઈ રે લોલ;
ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ.

મનની આ અભરાઈ ખૂબ જ
ઊંચી ઊંચી ઊંચીજી,
અને અમે સંતાડી રાખી
કૂંચી કૂંચી કૂંચીજી.
તોય કઈ ટોળી આવીને લૂટી ગઈ રે લોલ?
ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ.

રસદર્શનઃ દેવિકા ધ્રુવ

 ગુજરાતી કાવ્ય-જગતનો એક નવો અવાજ, એક તાજગીભર્યો યુવાન ચમકારો એટલે કવિ શ્રી અનિલ ચાવડા.    ૨૦૧૦થી સાહિત્ય અકાદમીના એકથી વધુ એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરનારા શ્રી અનિલ ચાવડાનું લોકગીતના લયમાં લખાયેલું આ  મસ્ત મઝાનું ગીત “ઈચ્છાઓની ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ” વાંચતાની સાથે જ મન મોહી લે છે. ઉપરઉપરથી રમતિયાળ જણાતા આ ગીતના ભાવો અનેક અર્થછાયાઓ ઊભી કરે છે. 

પ્રથમ પંક્તિ જ કાર્યના કારણોથી શરુ થાય છે. ખૂબ જાળવી છે તો યે બરણી ફૂટી ગઈ છે. એવું નથી કે એ બેદરકારીથી છૂટી ગઈ છે ! ભલા, આવું તે કંઈ થાય? ના થાય.પણ તો યે થયું. કારણ કે, આ બરણી કોઈ સામાન્ય બરણી નથી. એ તો છે ઇચ્છાઓની બરણી. વાહ ! શું નવીન કલ્પન છે? ગીતની ધ્રુવ પંક્તિ પણ એ જ છે કે, ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ. આ ઇચ્છાઓની  વાત આવે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ એ જીંદગીના ચિંતન-પ્રદેશે પહોંચાડી દે છે.

પહેલાં અંતરામાં કવિ પૂછે છે કે, કઈ રીતે બરણી ફૂટી ?કેટલી કરચો વેરાઈ ગઈ? એને વીણવામાં જીવન પૂરું થઈ ગયું !

“કઈ રીતે એ ફૂટી ગઈ
સૌ ચરચો ચરચો ચરચોજી,
કાચ તૂટતા વેરાઈ કંઈ
કરચો કરચો કરચોજી
કરચો વીણવામાં જ જિંદગી ખૂટી ગઈ રે લોલ;
ઈચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ.

જરા ઉંડાણથી વિચારીશું  તો ભાવકના ભાવ વિશ્વ અનુસાર તેમાંથી અનેક અર્થો નિષ્પન્ન થાય છે. માનવીની ઈચ્છાઓના જો કોઈ ધ્યેય ન હોય,તેને પૂર્ણ કરવાના સંકલ્પ,મક્કમતા અને સંપૂર્ણ તૈયારી ન હોય તો એવી ઈચ્છાઓની બરણી ફૂટે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી. તો સાથે સાથે એ બધું જ હોય છતાંયે  પ્રારબ્ધ વાંકુ હોય તો સફળતા ન મળે અને ફૂટવાના સંજોગો ઉભા થઈ જાય એમ પણ બને. જીંદગીની આ એક અનુત્તર સમસ્યા છે. આવી ગંભીર વાતને  કલમના જાણે કે એક  જ લસરકાની જેમ કેટલી સહજતાથી કવિએ આલેખી છે!

વિષયનો ક્રમિક વિકાસ કરતાં બીજા અંતરામાં એ જ વાત આગળ વધે છે. જાણે કવિ પોતે કારણોની પળોજણમાં ઊંડા ખૂંપે છે કે, મનની ખૂબ ઊંચી છાજલીએ એની કૂંચી મૂકી હતી. તો યે કોણ જાણે કોણ આવી એને લૂંટી ગયું? ને બધું યે ફૂટી ગયું?

“મનની આ અભરાઈ ખૂબ જ
ઊંચી ઊંચી ઊંચીજી,
અને અમે સંતાડી રાખી
કૂંચી કૂંચી કૂંચીજી
તોય કઈ ટોળી આવીને લૂટી ગઈ રે લોલ?
ઇચ્છાઓથી ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ.

અહીં મને સંસ્કૃતનું એક સુંદર સુભાષિત યાદ આવે છેઃ
मनसा चिन्तितं कार्यं वचसा न प्रकाशयेत्।
अन्यलक्षितकार्यस्य यतः सिध्धिर्न जायते॥
.
મનથી વિચારેલા કામને કદી કોઈની આગળ જાહેર ન કરવું .બીજાંના ધ્યાનમાં આવેલ કાર્યને સફળતા મળતી નથી!

કંઈક આવો જ ભાવ આ બીજાં અંતરામાં સમાયેલો છે કે જ્યાં સુધી નક્કી કરેલ કામ કે કોઈ સારો આશય/ઇચ્છા અંગે બહુ વાતો નહિ કરવી પણ એને પાર પાડવા મથતા રહેવું. કારણ દુનિયા તો દોરંગી છે.ક્યારે કયા ઢાળમાં વળી જાય,કહેવાય નહિ! કેટલીક વાર સાથ-સંવાદ ને બદલે વિખવાદ ઉભો થાય અને બધું વેરવિખેર કરી નાંખે. સજ્જતાની સાથે સાથે સજાગતા અને સભાનતા ખૂબ જ જરૂરી હોય છે.

અગાઉ કહ્યું તેમ એક બીજો પણ ગૂઢાર્થ નીકળે છે. ફરી વાર આખું યે ગીત વાંચતા એમ લાગે છે કે, આમ તો આમાં કશુંક ફૂટ્યાની વેદના વ્યક્ત થઈ છે. વ્યથાની કથા કરી છે, કાચ ફૂટ્યાથી થતી ઝીણી ઝીણી કરચો પથરાયાની અને કદાચ વાગ્યાની  વાત છે. અરમાનોની આતશબાજી સળગી છે. છતાં ક્યા યે ચીસ નથી,આહ નથી,પીડા નથી, કોઈ રુદન નથી.બલ્કે શાંતિપૂર્વકનો સાચો ઉકેલ છે. ચર્ચા જાત સાથે કરવાની છે. જગત સાથે નહિ. મનોમંથન કરી કારણને નાબૂદ કરવાનું છે. એ અંગે રોદણા રડીને જીવનનો અમૂલ્ય સમય વેડફવાનો નથી. પણ સાચી શાંતિના ઉકેલરૂપ  સમજણની ચાવી શોધીને, કાયાની ઉંચી અભરાઈએ રહેલાં દિમાગના એક ખાનામાં સાચવીને રાખવાની છે; એવી રીતે કે કોઈ  દુર્વૃત્તિની ટોળકી આવીને ફરીથી લૂંટી ન લે અને ફરી પાછી બરણી ફૂટી ન જાય..!!

ખૂબ જ નાનકડા ગીતમાં  કવિએ કેટકેટલું સરળતાથી,ખળખળ વહેતા ઝરણાની જેમ ભર્યું છે. સાચા કવિની આ જ તો ખૂબી છે ને? જીંદગીની એક ખૂબ ઉંચી વાત,ઉમદા શીખ,  ઇચ્છાઓની બરણી દ્વારા લોકગીત જેવા અનોખા અંદાઝમાં અહીં કહેવાઈ છે. માત્ર બે જ અંતરામાં પૂરા થતાં આ ગીતમાં  શરુઆતથી અંત સુધી વિષય,તેનો વિકાસ, લય,લોકગીત જેવો ઢાળ,રાગ વગેરે સુંદર રીતે સચવાયા છે. કેટલાંક શબ્દોની પુનરોક્તિ જેવાં કે,  કરચો,કરચો,ઊંચી ઊંચી, કુંચી કુંચી વગેરે પણ ભાવને અને તેના માધુર્યને,અર્થગાંભીર્યને વધુ ઉઠાવ આપે છે.

આમ, નાજુક નાજુક ઈચ્છાઓ તૂટ્યાની, ભારે ભારે વાત, આટલી હળવી હળવી રીતે કરનાર કવિ શ્રી અનિલ ચાવડાની કલમને  સલામ અને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન.

દેવિકા ધ્રુવ

સપ્ટે. ૨૦૧૭