સંગ્રહ

પત્રશ્રેણીનો છેલ્લો પત્ર નં ૫૨. ડીસે.૨૪, ૨૦૧૬

Advertisements

પત્ર નં. ૫૧..ડીસે. ૧૭ ‘૧૬

christmas કલમ-૧

 શનિવારની સવાર…

પ્રિય નીના,

જીંદગીની ઘટનાઓના વિવિધ રંગો અને ભાવો વચ્ચે ઝુલતો તારો પત્ર મળ્યો. વાંચતા વાંચતા જ તારા પડોશીને ત્યાં બનેલ ગમખ્વાર બનાવ વિશે જાણીને એ મનોસ્થિતિની કરુણ કલ્પના માત્રથી ઘડીભર આંચકો લાગી ગયો. સારું થયું કે બંને જણા બચી ગયા. તેમને સાંત્વન આપજે કે એક દુઃસ્વપ્નની જેમ આખી યે વાતને ભૂલી જજો. બચી ગયા તે જ બસ છે. જાણું છું કે કહેવું સહેલું છે પણ આવી ઘટનાઓને ભૂલવી દુષ્કર છે. નજીકનાનો નજર સામે બનેલો બનાવ આઘાતજનક જ છે. પણ ધીરે ધીરે તું એમાંથી બહાર આવવા માંડજે. અગાઉ લખ્યું હતુ અને આજે ફરીથી લખું છું કે દુઃખનું પક્ષી માથા પર બેસે તો એને માળો ન બાંધવા દેવાય. ધીરેથી ઉડાડી મૂકવાનું જ હોય.

નીના, જોતજોતામાં તો ડિસે.પણ આ અડધો ચાલ્યો. જો ને,૨૦૧૬નું વર્ષ પૂરું થવા આવ્યું. આ વર્ષના પહેલા શનિવારથી શરુ થયેલ આપણા પત્રોએ પણ પૂરા વર્ષની વણથંભી કૂચ પૂરી કરી. હૈયાના હોજમાંથી કેટલું બધું ઠાલવ્યું? કંઈ કેટલી યે કેડી પર પગલાં માંડ્યા અને આગળ  ચાલ્યાં. ક્યાંથી, ક્યારે, કયો ફાંટો પડ્યો અને ક્યાં વળ્યો એ ખબર પણ ન રહી. બસ, ભીની ભીની પળોને વીણીવીણીને અહીં વાગોળી. સૂકી ક્ષણોને પણ સામસામે સેરવી. એમ કરતાં કરતાં પરસ્પરના અનુભવો, વિચારો,ચિંતન, મંથન વગેરેને એકમેકની આરસીમાં ખુલ્લાં હાથે વેર્યા અને ઝીલ્યાં.

આજના પત્રનો નંબર ૫૧ લખ્યો ત્યાં તો બાવન પત્તાની કેટ યાદ આવી. બાવન પાનાં એટલે જોકર વિનાની કેટ!! પૈસાની દ્રષ્ટિ વગર રમાય તો પત્તાની રમત નિર્દોષ આનંદ આપે, નહિ તો એ જુગાર જેવી લત બની જાય. અમેરિકામાં સતત ઝાકઝાક થતાં ‘કસીનો’ના સ્લોટ મશીન પરની રમત ક્ષણભર એવો આનંદ આપતી હોય છે. જો કે, તેમાં યે નિયમ/સંયમની પાળ તો બાંધવી જ પડે.

ડિસેમ્બર મહિનો એટલે  અમેરિકામાં ચારેબાજુથી ઝાકમઝોળ. અરે, અમેરિકામાં જ કેમ? હવે તો પૂરા વિશ્વભરમાં ક્રિસ્મસ જોરશોરથી ઉજવાય છે. આધુનિક સદીનો માનવી હવે ગ્લોબલ સંસ્કૃતિમાં રાચતો થયો છે! ને એમાં કશું ખોટું પણ ક્યાં છે? તમામ વાડાબંધીઓને ફગાવી માણસ માત્ર માણસ બનીને જીવવા માંડે અને એક જ માનવતાનો ધર્મ પાળવા માંડે તો તો કવિવર શ્રી ઉમાશંકરભાઈનું ‘વિશ્વમાનવ’નું સ્વપ્ન સાકાર થઈ જાય. ન દેશ-પરદેશનો ભેદ, ન જ્ઞાતિ-વિવાદ કે ન ક્યાંયે કશો વિખવાદ. કેવળ સંસારને સર્જાવતી, સજાવતી અને સમજાવતી એક શક્તિનો સ્નેહપૂર્વકનો સ્વીકાર.

આજે આંખ ઘણી વહેલી ખુલી ગઈ એટલે ઉપરના ફ્લોરના કોમ્પ્યુટરવાળા રુમમાં આવી લખવાનું ચાલુ કર્યું. થોડું લખીને બારી ખોલી તો વિશ્વચાલક એ શક્તિનો આવિષ્કાર થયો. જાણે મારા મનની બારીમાં વિચારોનો વીંઝણો થયો! સૂરજની શક્તિ અપરંપાર..નીના, સવારના પહોરમાં પાંપણના પડદા પંપાળતા, સોનેરી પ્રભાતના કિરણો એનો પ્રેમ…કાયાને મરોડતો અને જુલ્ફોને રમાડતો સમીર એનો સ્પર્શ… તો ચેતનાને જગાડતી આછીપાતળી વાદળી એનું વહાલ છે. અત્યારે બદલાયેલાં પાંદડાના અવનવા રંગો એની પ્રીત તો પંખીના સૂરીલાં ગીતો એનો નેહ છે. મનની મોસમ પર મેઘધનુષના રંગોનો છંટકાવ.. તેનો જાદૂ કહું? કેટકેટલુ અને શું શું કહું? યુગોથી રમાતી આદિ-અંતની આંખમીંચોલી, એની રમત કે નિયતિ? ચાલ, કવિતામાં ઢસડાઈ જાઉં તે પહેલાં મુખ્ય વાત પર આવી જાઉં. ખરેખર તો ગઈકાલે રાત્રે મહાન કવિ શ્રી મકરંદ દવેની ઘણી ઘણી કવિતાઓ વાંચીને સૂઈ ગઈ હતી તેથી એની અસર થઈ.

તારી બાળપણની વાતો વાંચવાની મઝા આવી. બાળપણ, ભાઈબેનો, માતપિતા,દાદી,માસી,મિત્રો એ વિષય જ એવો છે કે એમાં ખેંચાયા વગર રહેવાય જ નહિ. મારી કવિતાઓને પોરસાવવા અને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ આનંદ. તને ગમે તે મને ગમે.

હવે વર્ષને અંતે એક છેલ્લો,નવો વિચાર આવ્યો. એને તું ઈચ્છા પણ કહી શકે. સાચું કહું? કંઈક ચટપટી વાનગી ખાવાનુ મન થયું.  તું સુરતની છે અને એકાદ નવી ચટાકેદાર વાનગી ન મળે તે કેમ ચાલે? પત્રોના આ રસથાળમાંથી ભૂખ્યા ઊઠતા હોઈએ તેવું ન લાગે? એટલે મારા તરફથી આ પત્ર ભલે કદાચ છેલ્લો હોય પણ તારે તો પીરસ્યા વગર નહિ જ જવાય. પંચેન્દ્રિયોમાં જીભ અને સ્વાદ તો મુખ્ય છે. અરે, પતિદેવોના દિલ સુધી પહોંચવામાં એ તો સીધો રસ્તો છે!  હસ નહિ. આ કામ તારે માથે. મને ખબર છે તને ગમે પણ છે. આમે તું મારાથી ૬ મહિના મોટી છું એટલે જમાડવાનું તારે માથે નાંખી હું છટકું છું..

આજની સવારની જેમ મન પ્રસન્ન છે. મારી પ્રસન્નતાની સાથે હંમેશા કવિશ્રી સુંદરમની પંક્તિઓ જોડાયેલી છે. અચૂક યાદ આવે જ, આવે.. “મારે આતમને આવાસ પ્રભુ તારી પગલી પડે,મારે અંતર આંગણ માંહ્ય મગન કેરી આંધી ચડે.” વધુ આનંદ છે મૈત્રીના ઉપનિષદ જેવા આપણા પત્રો. આ પત્રો દ્વારા આપણી મૈત્રીનું ઝરણું..અંતરમાંથી નીકળી આંગળી પર થઈ એ કેટલું વહ્યું? જીંદગીના તુલસીક્યારે પ્રગ્ટેલી આપણી મૈત્રીના દીવાની જ્યોત સદા ઝગમગતી રહે અને આ પત્રશ્રેણી દ્વારા ફૂટેલાં નવા નવા પાન લીલાંછમ રહે એવી શ્રધ્ધાજડિત પ્રાર્થના સાથે મારા પત્રોની પૂર્ણાહુતિ કરું છું. નાતાલના નજીક આવી રહેલાં ઉત્સવ પર અને નવા વર્ષની મુબારકબાદી સાથે તને અને સૌને એજ શુભેચ્છા.  જીવનના આ ખરા રસાયણનો સંતોષ કેવો ગજબનો છે!!

છેલ્લે, જીંદગીની સચ્ચાઈનું એક મુક્તક લખી દઉં?

ज़िन्दगी में ना ज़ाने कौन सी बात “आख़री” होगी,
ना ज़ाने कौन सी रात “आख़री” होगी..
मिलते, जुलते, बातें करते रहो यार एक दूसरे से,
ना जाने कौन सी “मुलाक़ात” आख़री होगी.. 

 ચાલ, આવજે. હવે તો કદાચ રુબરુ મળવાનો સમય આવ્યો લાગે છે!! અમેરિકા આવીશ ને?

દેવીની સ્નેહ-યાદ

પત્ર નં. ૫૦..ડીસે. ૧૦ ‘૧૬

કલમ-૨

શનિવારની સવાર..

 

પ્રિય દેવી,

તારો પત્ર વાંચવાની ખૂબ મઝા આવી.

બાલ્યાવસ્થાનાં સ્મરણો અને વતનનો ઝુરાપો-બન્ને વિષયો સ-રસ રીતે તેં સાંકળ્યા.

હું શહેરમાં જ જન્મી અને ઉછરી પરંતુ પટેલ રહ્યા એટલે ગામ સાથે અતૂટ નાતો!

‘પાલ’ નામનાં માસીના ગામ અને મોટાકાકાનાં ‘રાંદેર’ની યાદનો મેળો ઉમટ્યો. સાથે સાથે બહોળુ કુટુંબ, હસી-મજાક, ભાઈઓ સાથે સવારે થતાં અને સાંજે ભૂલી જવાતાં ઝઘડાં, લાડ-પાનની સાથે બાપુજીનો ડર, ભોળી બા, માથી અધિક એવા ભાભીમા(મારા બાપુજી મારા સૌથી મોટા ભાભીને‘ભાભીમા’ કહેવાનું કહેતાં), શેરીનાં મિત્રો, નાનાભાઈને પજવવાનો આનંદ, કેરીગાળામાં માસીને ત્યાંથી આવતી કેરીઓ ઝાપટી વેકેશનમાં (કેરીગાળામાં જ આવતું વેકેશન) ભાઈઓ સાથે બેસી રમતાં ગંજીપા, શેતરંજ, ચેસ વિગેરે…..એ બધું લખવા બેસું તો કદાચ આખું પુસ્તક ભરાઈ જાય.

ગામડે જતાં ત્યારે બહાર ખાટલામાં સૂતાં સૂતાં આકાશ જોવાની મઝા, સવારના પહોરમાં ભેંસના તાજા દૂધની સુગંધ! મને છાણની વાસ ગમતી નહીં એટલે ખાસ મને ચીઢવતાં મારા મામા કરતાં પણ અદકેરા માસા(મારે મામા નથી), માસી સ્થાનિક સ્કુલનાં હેડમિસ્ટ્રેસ એટલે ગામમાં થોડો વટ મારવાની મઝા……..

દેવી, તારા પત્રએ બચપણની યાદોના વૃક્ષને થડમાંથી હલાવ્યું અને યાદોનાં ફૂલોથી મનઆંગણ છલકાઈ ઊઠ્યું!

સાથે સાથે ૧૯૬૮માં યુ.કે.માં વસવાટ આરંભ્યો ત્યારનો વતન ઝૂરાપો અને અત્યારે વતનનું આકર્ષણ ખરું પરંતુ તેં કહ્યું તેમ ઝૂરાપો ક્યારે માત્ર ‘ખેંચાણ’માં પરિવર્તિત થયો ખબર નહીં!

કારણો વિચારીએ તો ઘણા છે પરંતુ એ વાસ્તવિકતાનું દુઃખ પણ થાય! દુનિયા નાની થતી જાય છે એ સાચું, વતનમાં પણ પશ્ચિમ તરફનું જબરજસ્ત આકર્ષણ અને વતન જેવું વાતાવરણ પશ્ચિમમાં પણ ઉપલબ્ધ હોવા ઉપરાંત વધતી ઉંમર સાથે અદ્રુષ્ય થતી જતી નિર્દોષતા પણ મને લાગે છે મોટો ભાગ ભજવે છે. દા.ત. જ્યાં સુધી ચંદ્ર ગ્રહ નહોતો ત્યાં સુધી તે મામા લાગતાં, એમાં ડોશીનું ચિત્ર જોતાં તે જે નિર્દોષ આનંદ હતો તે જ્ઞાન આવતાં જ ખલાસ થઈ ગયો. આજ રીતે દુનિયાને પિછાણતાં થયાં, માણસોના સાચા ચહેરા ઓળખતાં થતાં ગયા અને જીવનમાંથી બાળપણનો નિર્દોષ આનંદ હાથમાંથી સરકી જવા માંડ્યો.

ખેર, હજુ પણ દર વર્ષે ભારત જવાનો આનંદ માણવા મળે છે એ પણ ગનીમત!

આ પત્ર અધૂરો છોડ્યો હતો તે ફરી હમણા શરૂ કર્યો, એ દરમ્યાન એક જ દિવસે ત્રણ એવી ઘટનાઓ બની કે આનંદની હેલીમાંથી સીધી આઘાતના વમળમાં ફેંકાઈ ગઈ! જે દિવસે મારી ભત્રીજી ખ્યાતીના દિકરાને ત્યાં દિકરાના જન્મના સમાચાર મળ્યા તેજ પાંચ મિનીટની અંદર મારા કુટુંબની નજીકની વ્યક્તિના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા. આખો દિવસ આ બે બનાવોની આસપાસ મન ભમતું રહ્યું અને સાંજે એક એવો બનાવ બન્યો કે હું સાચે જ હચમચી ગઈ!

મારા પડોશી પણ અમારી જેમ બે જણ પતિ-પત્ની, રહે છે. સાંજે ૬.૩૦ની આજુબાજુ જમ્યાં અને રસોડાનું કામ આટોપતાં હતાં ત્યાં મોટો ધડાકો સાંભળ્યો, એમને થયું કે બહાર ફટાકડાં ફૂટ્યાં એવો અવાજ આવ્યો. ઘડી માટે થોભ્યાં અને ફરી કામ હજુ શરૂ જ કર્યું અને બીજો મોટો ધડાકો સીંટીંગ રુમમાંથી આવ્યો. એટલે પેલા ભાઈ સીધા ત્યાં દોડ્યા અને પેલા બહેનને એટલો ખ્યાલ આવ્યો કે ઘરમાં કોઈ ઘૂસ્યું છે એટલે ભગવાને સૂઝાડ્યું અને બહારનું બારણું ખોલી ચીસા-ચીસ શરુ કરી. બીજી બાજુ પેલા ભાઈએ બે કે ત્રણ માણસને પેટીયો ડોર પાસે હાથમાં બ્રુમ સાથે ઉભેલાં જોયા એટલે પોતાના રક્ષણાર્થે સામે કોફી ટેબલ પડ્યું હતું તે ધરી દીધું તેથી બચી ગયા. પેલા ચોરોને ખ્યાલ આવ્યો કે બહાર બહેનની ચીસોથી લોકો આવશે એટલે એ લોકો પણ આગલે દરવાજે પેલા બહેનને ધક્કો મારી અને ભાઈના લમણે મુક્કો મારી, બહાર કાર તૈયાર જ હતી, તેમાં બેસી ભાગી ગયા! માય ગોડ, દેવી, સાચે જ અમે બન્ને જણ ધ્રૂજી ગયા. મારા સીસીટીવી કેમેરામાં એ લોકો જતાં અને ભાગતાં દેખાય છે પરંતુ સ્પષ્ટ પિક્ચર દેખાતું ન હોવાથી પોલીસ તપાસ કરે છે. ઘરમાં ન હોઈએ અને ચોરી થાય તે વાત અલગ અને ઘરમાં હોઈએ અને ચોર આવવાની હિંમત કરે એ વાત જ ભયંકર લાગે. ત્યાં તો તારું એક મુક્તક યાદ આવ્યુઃ
રસ્તે ઉતાર ચડાવ છે,
લાગે હવે મુકામ છે,
જાણો પછી ઉદાસ થઇ,
આ તો જરા પડાવ છે.

બસ આવા પડાવો પાર કરતી વખતે તારા જેવા દોસ્તનો ખભો મળે એ જ બહુ મોટી વાત છે. તારી કવિતાઓ સાચે જ ઘણીવાર એવા સમયે મળે છે જ્યારે મને એવા સહારાની જરૂર હોય. તારી કવિતાની પ્રગલ્ભતા અને અંતરને સ્પર્શી જતી સંવેદના દરેક કવિતાએ એક એક ચરણ ઉપર ચઢતાં લાગે!

ખેર, દેવી, તારા પત્રમાં લખેલી, ‘ક્યારેક કોઈ વાર્તા વાંચી કે વાત સાંભળી મન દ્રવી જાય’, તે વાતના સંદર્ભમાં એક વાત યાદ આવી. ક્યાંક વાંચ્યું હતું કે જ્યારે અન્યના દુઃખે આંખ ચૂઈ પડે ત્યારે મન લાખની જેમ દ્રવે અને તો જ તેના પર ઈશ્વરની કૃપાનો સિક્કો પડે. પોતાના સ્વાર્થે તો સૌ કોઈ રડે પણ અન્યને માટે રડી ઉઠે એવું કાળજું મળે અને રહે એ ખૂબ મોટી વાત છે. હું જ્યારે રેડિયો પર કામ કરતી હતી ત્યારે મારા કાર્યક્રમના ભાગરૂપે હંમેશા વાર્તા વાંચતી. ઘણીવાર વાંચતાં વાંચતાં રડવું રોકાય નહી અને ત્યારે તરત જ જે હાથમાં આવે તે ગીત મૂકી દેતી. ત્યારે એક શ્રોતાએ મને કહ્યું કે પ્રોફેશનલ થઈને આમ રડો તે સારું નહી. અને બીજા શ્રોતાએ કહ્યું કે, ‘ હજુ બીજા માટે રડવું આવે છે એ નિર્દોષ મનની નિશાની છે. ભગવાન તમારી એ નિર્દોષતા હંમેશા સલામત રાખે.’

ચાલ, પત્ર ધારવા કરતાં ખૂબ લાંબો થઈ ગયો એટલે તારા એક મુક્તક સાથે વિરમું,

ઝીણી ઝીણી જાળી જેવી ખરેલ પાનની ડાળી,

રંગ ગયાં, ફળ ફૂલ ગયાં, ઋતુને દઇ બે તાળી,

ક્રમ સ્વીકારી, મનને વાળી, ડાળી ઉભેલ સ્થિર,

થડ ને મૂળ બસ જડાઇ રહ્યાં, વાત સમજો શાણી.

 નીનાની સ્નેહ યાદ

 

પત્ર નં.૪૯..ડીસે.૩, ‘૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર

 

પ્રિય નીના,

cruiseની વાતો અંગે આતુરતાપૂર્વક રાહ જોતી હતી ને ત્યાં તો ધાર્યા કરતા વહેલો, તારો રસથી ભર્યો ભર્યો પત્ર મળ્યો. સડસડાટ વાંચી ગઈ. સમુદ્રના પાણી અને એના બદલાતા રંગોમાં ઝબોળાયેલાં અને લજામણીથી પરિતૃપ્ત થયેલ શબ્દોથી ઘડીભર હું પણ ભીંજાઈ. પુસ્તક, સંગીત અને કુદરત..આહાહા..પછી પૂછવું જ શુ? સઘળું વાંચીને માણવાની મઝા આવી.

 
રીલેક્સ થવાના ઉલ્લેખની સાથે જ હું છેક મારા જન્મના નાનકડાં ગામ સુધી અને બાલ્યાવસ્થા સુધી પહોંચી ગઈ જ્યાં જીવન કેવળ રીલેક્સ જ હતું! એકાદબે વર્ષ પૂર્વે ગામડાનું વર્ણન કરતું એક કાવ્ય વાંચ્યું ત્યારે જે અનુભૂતિ થઈ હતી તે જ આજે ફરી એકવાર થઈ આવી.
દાયકા પહેલાંની ગામડાની સાંજની વેળા.. તૂટ્યાં ફૂટ્યાં નળિયાનું છાપરું, કાથીના દોરડાનો ઢાળિયો, હાથથી લીંપેલ ઓસરી,પાણિયારું, બૂઝારું, દૂધની ટોયલી, પાછળ વાડામાં ગોરસ આમલીનું ઝાડ,ધૂળિયો રસ્તો, ગામની ભાગોળે જતાં વીણાતી ચણોઠી, દૂરની એક નાનકડી દેરીએથી સંભળાતો ઘંટ અને  અનાજ દળવાની એકાદી કોઈ ઘંટીમાંથી પડઘાતો અવાજ, બાના હાથે પીરસાયેલી ઘી રેડેલ ખીચડી..હા, કેવી બેફિકર, રીલેક્સ જીંદગી હતી! આજે એનો આધ્યાત્મિક અર્થ અનાયાસે જ ચિત્તમાં સ્ફૂરે છે. રોજીંદી ગતિ છે તેનું નામ તો જીવન છે. જીવનની ઘટમાળમાં  સારું ખોટું, નવું,જૂનું, ગમતું, અણગમતું, બધું જે કાલે હતું તે આજે છે, કેવળ એના રૂપો બદલાયાં છે, સાધન બદલાયાં છેતમામ ક્રિયાઓના ઘાટ, સ્થળ અને સંજોગના ચાકડે બદલાયા છે. સારું છે કે, નથી બદલાતી એક દોર આશાની, ઉમ્મીદની, હકારાત્મક અભિગમની જે હકીકતે તો સમગ્ર વિશ્વને જીવંત રાખે છે.

 

આજે ગામડાના આ સ્મરણ સાથે એક બીજો વિચાર એ આવે છે કે, અમેરિકા અને યુરોપની વાતો અને અનુભવોથી શરુ થયેલાં આપણા છેલ્લાં કેટલાં યે પત્રોમાં, વતનની વાતો બહુ થોડી આવી. એ શું બતાવે છે? . “વતનનો ઝુરાપોઘટી ગયો છે અથવા તો બદલાઈ રહ્યો છે એમ નથી લાગતુંતેની પાછળ  મુખ્ય કારણો કદાચ આ પ્રમાણે હશે.

વતનનું  જે ચિત્ર મનમાં રાખીને આવ્યા હતાં તે હવે લગભગ બદલાઈને ભૂંસાઈ ગયું છે. ખરેખર તો હવે ત્યાં પરદેશની અસરો વધુ દેખાય છે.

હવે અહીં પણ ઉત્સવો અને ઉજવણીનો માહોલ વતન જેવો જ, કદાચ વધારે જોવા મળે છે.

જોજનો દૂર લાગતુ વતન હવે નિકટ આવી ગયું છે, વિશ્વ હવે નાનું બન્યું છે. તેથી પણ વ્યક્તિ કે વસ્તુઓનો ઝુરાપો ઓસરતો ગયો છે, નહિવત રહ્યો છે. પણ હા, એક વાતનો સંતોષ જરૂર છે કે આપણે દેશના ઝુરાપા સિવાયની ઘણી બધી વાતો, વિચારો અને ઘટનાઓને જે તે ભૂમિ પર રહીને પણ એકબીજા સાથે આદાનપ્રદાન કરી શક્યા છીએ. તેથી જ તો પત્રનું આ સ્વરૂપ મને ખૂબ વહાલું લાગે છે. તારું શું માનવું છે નીના?

 

તારી આ વાત મને ખૂબ ગમી કે જેમ જમીનમાં બીજ નાંખીને  આપણને રોજ એનો વિકાસ જોવાનો આનંદ થાય છે તેમ માનવીનું સર્જન કરી, સર્જનહારને પણ આપણો વિકાસ જોઈને આનંદ  જ થતો હશે ને? અને પ્રગતિને બદલે જો અધોગતિ જોતો હશે તો કેવું થતું હશે? ખૂબ સરસ અને ગહન મુદ્દોક્યારેક વિગતે ચર્ચીશું. પણ આના સંદર્ભમાં જ યુકે.ની ધરતી, સમાજ અને વાતાવરણે તને કેટકેટલી વાર્તાના બીજ આપ્યાં નહિથોડા દિવસ પહેલાં જ તારી થોડી વાર્તાફરી વાર વાંચી. “ગોડ બ્લેસ હર”, પીળા આંસુની પોટલીઅને રીડગુજરાતી આંતરરાષ્ટ્રિય વાર્તાલેખન સ્પર્ધામાં પ્રથમ સ્થાન પામેલ “ડૂસકાંની દિવાલનું વાર્તાબીજ અને તેમાં તેં આપેલ ઘાટ અને પરિણામે થયેલ વિકાસ તેના ઉત્તમ નમૂના છે. ખરેખર આ સતત ચાલતી રહેતી નિરીક્ષણ અને સર્જનપ્રક્રિયા કેવો સંતોષ અને આનંદ બક્ષે છે! આ આનંદની સરખામણીમાં સિધ્ધિપ્રસિધ્ધિ, હારજીત વગેરે ખુબ ગૌણ લાગે છે. કેટલીક બાબતો સાવ નૈસર્ગિક હોય છે. પણ આ બધું સમયની સાથે સાથે ઘણા બધા કડવામીઠાં અનુભવો પછી જ સમજાય છે. બાકી સામાન્ય રીતે તો હારજીતની હોડ લાગતી હોય છે.….આગળ કંઈ લખું તે પહેલાં આ જ સંદર્ભમાં યાદ આવી તે બે પંક્તિ પહેલાં લખી દઉં.

जीवन में हर जगह हम “जीत” चाहते हैं
सिर्फ फूलवाले की दूकान ऐसी है
जहाँ हम कहते हैं कि “हार” चाहिए।
क्योंकि हम भगवान से “जीतनहीं सकते!!

 

કોણ જાણે કેમ, આજે ઘણી બધી ઉમદા વાતો એકસામટી યાદ આવી રહી છે. એક ઘણી નાનકડી વાર્તા..”અહમથી સોહમ સુધી”ના સર્જકમિત્રે થોડા વર્ષ પૂર્વે ઈમેલમાં મોકલેલ માનવતાભરી વાર્તા…ગરીબ ઘરનો એક હોંશિયાર બાળક. સ્કૂલ સિવાયના સમયમાં, નાની મોટી ચીજ વસ્તુઓ વેચી, ફીના પૈસા ઉભા કરી ભણતો. એક દિવસ થાકીને, ભૂખથી બેભાન થવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એક ભલી બાઈએ નિસ્વાર્થપણે ગ્લાસ ભરી દૂધ પીવડાવ્યુ. છોકરામાં ચેતન આવ્યું.. એમ કરતાં કરતાં મોટો થઈ ડોક્ટર થયો. ગરીબોની મફત સેવા કરવા લાગ્યો. વર્ષો વીત્યાં.એક માજીને તેણે મરતા બચાવ્યા. પછી તો બિલ મોટું આવ્યું.પહેલાં તો માજી ગભરાઈ ગયા. છતાં ગમે તેમ કરીને કકડે કકડે ભરાશે કરી પહેલું બિલ મોકલ્યું. ચેક પરત થયો, એક નોંધ સાથે “your bill has been paid already years back with a glass of milk!!” 

 

આવું આવું વાંચુ ત્યારે હ્રદય ભરાઈ જાય અને આંખ છલકાઈ જાય. માનવતા…કેટલો મોટો ધર્મ? આમ તો યુકે, યુએસએ, ભારત કે આખી યે દુનિયાના દરેક ધર્મ આ જ વાત કરે છે, પણ પાળવાનું કેટલું કપરું? ધૂમકેતુની ‘રજકણ’ સાંભરી. ” માનવી પોતાની દ્રષ્ટિ છોડી બીજાંની દ્રષ્ટિએ જોવા માંડે તો જગત આખું શાંત થઈ જાય..” અમેરિકાના જાણીતા Preacher Joel Osteen  પણ જુદી જુદી રીતે માનવતાની જ વાત સમજાવે છે.   પૂજનીય મધર ટેરેસાનું સ્મરણ થયું. સાથે સાથે આજે આ વાત સાથે જ શાંત, સૌમ્ય અને સહનશીલ મા પણ યાદ આવી. માએ તો હંમેશા મનને માર્યું હતું, કદીક મનને મનાવ્યું હતું, ખુશી દર્દના દરિયા વચ્ચે, જીવન કેવું વહાવ્યું હતુ?!! નીના..આજે ગીચ ઝાડીમાંથી ઊડી આવતા તીડના ટોળાઓની જેમ દ્રશ્યો આંખ સામે બસ ઊડી રહ્યા છે. નિસ્પૃહી માતાની સ્મૃતિનાં ટોળાં,નીતારે પાંપણથી આંસુની ધારા;  શબ્દો પડે સૌ ઉણા ને આલા….આમ કેમ થયું?

 

ચાલ,પત્ર ખૂબ લાંબો અને વધારે ગંભીર થઈ જાય તે પહેલાં વિચારોના ધોધને જબરદસ્તીથી બંધ કરું છું. अति सर्वत्र वर्जयेत्।

 

 

પત્ર નં ૪૮.. નવે.૨૬ ‘૧૬

કલમ-૨શનિવારની સવાર

પ્રિય દેવી,

 કેરેબિયન ક્રુઝમાંથી પાછી આવી ગઈ અને સાવ બે અંતિમ છેડાની ઋતુનો અનુભવ લઉં છું. આવ્યા તે દિવસથી વરસાદી ઝરમર ઝરમર અને ગોરંભાયેલા આકાશ નીચે ફરી જીવનની રફતારમાં ગોઠવાઈ ગઈ. આ દેશમાં આવ્યે ૪૮ ૪૮ વર્ષ થયા, દેવી, તો ય હજી આવું મૂંઝાતું-ગ્રે વાતાવરણ જોઈને એવું થાય કે મન મૂકીને કેમ વરસતો નથી?

કુદરતની સાવ નજીક રહીને શું અનુભવ્યું તે કહેવા માટે કદાચ શબ્દો ઓછા પડે! નજર પહોંચે ત્યાં સુધી પાણી જ પાણી અને છેવાડે ક્ષિતિજ અને ક્ષિતિજ પર ક્યારેક આંખો આંજી દેતો સૂર્ય હોય તો ક્યારેક ધોળા-ધોળા તો વળી ક્યારેક કાળા ડિબાંગ વાદળોનાં ટોળે ટોળાં ઉમટી આવે! અને સૌથી વધુ જોવાનું તો ગમે આકાશનું પ્રતિબિંબ ઝીલતો સમુદ્ર. પાણીના બદલાતાં રંગો જોઈને મન તરબતર થઈ જાય! ક્રુઝમાં જ્યારે ‘સી ડે’ હોય ત્યારે આખો ને આખો દિવસ બસ પૃથ્વીના ત્રીજા ભાગમાં તરતા રહેવાનું અને જરાય ભીંજાવાનું નહીં! એ સમય દરમ્યાન ક્રુઝ પર એટલી બધી પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોય પરંતુ મને એનું જરાય આકર્ષણ નહી એટલે મેં તો સમુદ્રને મનભર માણ્યો છે. સાથે મારું ગમતું સંગીત અને ભેગી લઈ ગઈ હતી કાજલ ઓઝાની ‘પૂર્ણ અપૂર્ણ’. સાચે જ દેવી, ઘણા સમય પછી રીલેક્સ થતાં શીખી. તને કદાચ થશે કે વળી રીલેક્સ થવાનું કાંઈ શીખવાનું હોય? પરંતુ મારા પૂરતું હું કહી શકું કે એક સમય એવો હતો કે સ્કુલ-કોલેજની પરિક્ષાઓ પતી નથી ને નવલકથાના થોકડાં લાયબ્રેરીમાંથી લઈ આવું. પછી કલાકો સુધી વાંચવું અને ભાઈઓ સાથે રમવું એવા બિન્દાસ જીવનમાંથી ધીમે ધીમે સંસારની અંદર એવી તો ગૂંથાઈ ગઈ હતી કે રીલેક્સ થવાનું ભૂલી ગઈ હતી. કોઈને કોઈ ચિંતા વગર જાણે જીવન આગળ જ વધતું ન્હોતું!

આઠ આર્યલેંડ પર ફર્યાં. કેરેબિયન લોકો ખૂબ જ સરળ લાગ્યા. કુદરત અહીં મન મૂકીને વિસ્તરી છે. જ્યાં નજર પડે ત્યાં લીલુંછમ! બધાં જ ફળોનાં છોડ/ઝાડ પણ ઈન્ડિયા કરતાં મોટાં દેખાય. પરંતુ સૌથી વધુ વાત કરવાનું મન થાય છે, દેવી, તે એ કે મેં ત્યાં ‘લજામણી’ જોઈ!! માનવીય સ્પર્શે સંકોચાઈ જાય પરંતુ કુદરતના સ્પર્શે ચારે તરફ પથરાઈ જાય! અદ્‍ભૂત રોમાંચ થયો એ જોઈને! ભારેલા અગ્નિ જેવા લાવાને લીધે ખદબદતું પાણી જોયું અને હજુ ય ક્યાં ક્યાંકથી જમીનમાંથી વરાળ નીકળતી જોઈ.

આકાશ જોયું, પાણી જોયું, ક્રોધિત ધરતીનું સ્વરૂપ જોયું અને અંતે સમુદ્રને તળીયે જઈને ત્યાંના જગતમાં થોડીકવાર માટે ડોકિયું કર્યું. આ જોવાનો રોમાંચ પણ અવર્ણનીય રહ્યો. જ્યાં એક વખત જમીન હશે તેને પાણીમાં જોવી અને જ્યાં એક સમયે પાણી હતું એ પૃથ્વી પર શ્વાસ લેવાનો રોમાંચ જ….સમજ નથી પડતી કયા શબ્દોમાં એને વર્ણવું.

ચાલ, હવે મારું પ્રવાસ વર્ણન અટકાવીને તારા પત્ર તરફ વળું.

તેં પણ જાણ્યે-અજાણ્યે સર્જન અને સંવેદનાની વાત કરી એની જ મેં ઉપરનાં મારા પ્રવાસ વર્ણનમાં પૂર્તી કરીને!

ફળ કે ફૂલનાં બીજ વાવીને આપણે છૂટ્ટાં, પછી ધરતી એને ઉછેરે. હા, તેં કહ્યું તેમ ક્યારેક ખાતર આપીને કે જીવાતથી બચાવવા માનવીય સ્પર્શ આપવો પડે એ ખરું. મને એ વાંચી એવો એક વિચાર આવ્યો કે આપણે બીજ નાંખીને નિમિત્ત માત્ર બનીએ છીએ તો પણ જો રોજ એનો વિકાસ જોવાનો આનંદ થાય છે તેમ આપણું સર્જન કરી સર્જનહાર આપણો વિકાસ જોઈને પણ પોરસાતો જ હશે ને? અને જ્યારે એના આપેલા જીવનને અમર્યાદ ઈચ્છાઓ, માત્ર શારીરિક સુખ, નકારાત્મક જીવન અને અવગુણોની જીવાત લાગી ગઈ હોય ત્યારે એને કેવું થતું હશે? એના સંદર્ભમાં હમણાં આ પત્ર લખું છું ત્યારે જે ભજન આવે છે તે ખૂબ જ અર્થસભર છે. આ.સુરેશભાઈ દલાલની પુષ્ટીમાર્ગ માટે લખેલી રચનાઓ સાચે જ સાંભળવા જેવી છે. હમણા જે ભજન આવે છે…એનાં શબ્દો છે…
’તમે ચરાવવા આવો મ્હારા જાદવા, મારી ઈચ્છાઓ છે કામધેનુ,
તમે ચરાવવા આવશો નહીં તો જીવન ભરનું તમને મ્હેંણું..
ઘાસ પાસે અમે એકલા જશું તો થઈ જાશે એવું ખડ,
તમારી સંગે વૃંદાવન થાશે વેરાન હોય કે રૂડું જળ.

બીજું પણ સુંદર ભજન હતું…’જેણે મને જગાડ્યો, એને કેમ કહું કે જાગો? એક એકથી ચઢિયાતાં ભજનો છે.

ખેર, હવે થોડી કહેવતોની વાતો કરું તો ઘણીવાર બે કહેવતો એકબીજાથી વિરુધ્ધ લાગે, જેમકે ‘બોલે તેના બોર વેચાય’ અને બીજી કહેવતમાં એમ કહે કે, ‘ન બોલ્યામાં નવ ગુણ’. વિરોધી નથી પરંતુ કયા સંજોગોને અનુસરીને એ કહેવત વાપરીએ તે અગત્યનું છે. જ્યાં બોલવા જેવું ન હોય ત્યાં પણ ચૂપ રહે ત્યારે તેને કહેવું પડે કે ‘બોલે તેના બોર વેચાય’ પરંતુ કોઈને કામનું-નકામનું બોલ બોલ કરવાની ટેવ હોય તેને કહેવું પડે કે ‘ન બોલ્યામાં નવ ગુણ’. તેને લગતી જ મારા ભાભીનાં બા એક રમૂજી કહેવત કહેતાં, ‘જો ભગવાને તને લાકડાની જીભ આપી હોત ને તો સાંજને છેડે મણ ભૂકો પડતે!’

અને હવે પેલા બે ધડાકાની વાત કરીએ. આ ધડાકાનાં પરિણામ તો ભવિષ્યના હાથમાં છે આપણે તો ધીરજથી એના સાક્ષી બનવાનું જ રહ્યું! અમેરિકાની જનતાએ કરેલા નિર્ણયે પ્રજાની સત્તાનું ભાન કરાવ્યું અને ભારતમાં બનેલી ઘટનાએ રાજ્યની સત્તાનું ચિત્ર બતાવ્યું. આના પરિણામો માટે સૌએ તૈયાર રહેવું પડશે જ. ભવિષ્યના ગર્ભમાં શું છે કોને ખબર? પરંતુ એક દેશનો ખોટો નિર્ણય આખી દુનિયા માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે અને એક સતાધારીનો નિર્ણય સમગ્ર વિશ્વ માટે આદર્શ સમાજનો માર્ગ ખોલી શકે!

આજે મારી કલમ (એટલે કે લેપટોપનું કી-બોર્ડ) અટકવાનું નામ નથી લેતી છતાં હવે વિરમું, એક હાસ્યાસ્પદ કહેવત સાથે, ‘માછલા નદીમાં રહે છે તો ય ગંધાય’-પાણીથી સ્વચ્છ જ થવાય એવું કોણે કહ્યું?

 

નીનાની સ્નેહ યાદ

 

પત્ર નં.૪૭..નવેં.૧૯.’૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર…

પ્રિય નીના,

આ વખતે તારો પત્ર ટૂંકો જરૂર લાગ્યો, પણ ફરિયાદ નથી કરતી. ખરેખર તો તને દાદ દેવી પડે કે તેં તારા વેકેશનના રીલેક્સ થવાના સમયની વચ્ચે અને કદાચ ઇન્ટરનેટની અસુવિધાની વચ્ચે પણ આપણા શનિવારના પત્રલેખનનો ક્રમ જાળવી રાખ્યો. મોટા જહાજની બારી પાસે બેસીને, સામે હિલોળા લેતા એટ્લાન્ટિક સમુદ્રને માણતી તારી કલ્પના કરીને ખૂબ આનંદ થયો.

અહીં હ્યુસ્ટનમાં હવે ગરમી ઓછી થવાને કારણે બેકયાર્ડમાં જવાનું, બેસવાનું અને ઝાડ-પાનને જોવાનું બને છે. યુકે.થી તદ્દન ઉંધુ. તમારે લેસ્ટરમાં ઠંડી ઓછી થાય ત્યારે બેકયાર્ડના ગાર્ડનમાં બેસી શકાય. હાં, તો આજે હીંચકાની ઉપર બાંધેલા ‘ગઝીબો’ પર ચડેલી પાપડીના વેલા પર નજર પડી તો કેટલા બધા પાન ઝાંખા અને કાણા પડેલા દેખાયા. તરત જ મનમાં શરીર પર પડતા બાકોરા,ગોબા,ખાડા,કરચલી સાથે સરખામણી થઈ ગઈ. ગયા પત્રમાં આપણે શરીરની સાચવણી વિશે લખ્યું હતું અને આજે આ કુદરત પણ સાર-સંભાળના અભાવે થયેલી એની માંદગીની જ મૌનપણે જાણ કરતી હતી ને!! કેટલું બધું સામ્ય છે?

માનવીના,પ્રાણીઓના,પંખીઓના અને જલચર જીવોના પણ જુદા જુદા રૂપ, રંગ, સ્વભાવ,ખાસિયત, માવજત જેવું બધું જ સાંગોપાંગ વનસ્પતિ, ઝાડ-પાન,ફળ,ફૂલમાં પણ છે જ. એવી ને એટલી જ માત્રામાં છે. એનું પણ રૂપ ખીલે છે અને ખરે છે, માનવીની જેમ જ. ફરક માત્ર એટલો છે કે એની પ્રવૃત્તિ અને પ્રગતિની લીલા, વાણી વગર મૌનપણે અને અવિરત ધારે ચાલુ રહે છે. બીજું, ફળ ફૂલ અને પાંદડા પહેલાં ખરે છે અને પછી સડે છે. જ્યારે માનવ તન કે મનથી રડે છે પછી ખરે છે. પ્રાર્થના તો એ કે ઈશ્વર આપણને રડતા અને રિબાવતા પહેલાં ખેરવી દે!!વાતમાં ગંભીરતા આવે તે પહેલાં જણાવી દઉં કે આ પાપડીના બી પણ તારા સુરતના. ત્યાંથી લાવીને ખાસ મારા માટે સંઘરી, સાચવીને રાખેલા તે જ આ વર્ષે ઊગ્યા છે. મનમાં એ યાદ કરીને નવું ખાતર નાંખ્યું, ડોક્ટરની જેમ થોડી દવા, થોડું વિટામીન વગેરે આપ્યુ, જરૂરી પાણી રેડ્યું અને પ્રેમ સમો સૂરજનો કુદરતી પ્રકાશ તો મળે જ છે.  કલમ અને કવિતાની જેમ ગાર્ડનીંગનો પણ એક કેફ હોય છે, નશો હોય છે. બી નાંખ્યા પછી રોજ સવારે એના વિકાસની પ્રક્રિયા જોવાની ખૂબ મઝા આવે. ૨૦૧૫ના મે મહિનામાં રંગોથી ભરપૂર તારો ગાર્ડન જોયાનું સ્મરણ તાજું થયું.

 

આ સર્જન, સંવેદના અને સજ્જતાના સંદર્ભમાં ચાલ, આપણા સાહિત્યનો એક બીજો મઝાનો મુદ્દો છેડું. વિચારોના વહેણ વહીને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય છે? ગુજરાતી ભાષાનો અમૂલ્ય ખજાનો આપણી કહેવતો. પહેલાંના સમયમાં વડિલો વાત વાતમાં કેવી સરસ કહેવતો બોલતા. કોઈ માણસની ગરીબાઈ વિશે દાદી કહેતાઃ બેન,શું વાત કરું એના તો “આંતરડાની ગાંઠો વળી ગઈ ને પાંસળીઓની કાંસકી થઈ ગઈ” અને “પેટ તો પાતાળે પહોંચ્યું.” કોઈના ઘરમાં ઝઘડા થતા હોય અને એના કારણોની અટકળો થતી હોય ત્યાં તરત કોઈ બોલે “જર, જમીન અને જોરું; ત્રણે કજિયાના છોરું.” બીજું શું? તો વળી કોઈ કજોડા લગ્ન થાય તો ક્યાંકથી અવાજ આવ્યા વગર રહે નહિ કે “રાજાને ગમે તે રાણી, ભલે ને છાણાં વીણતી આણી.” અને જો કોઈ મોટી સભામાં કંઈ પણ પ્રતિભાવ ન આવે તો વક્તા સમજી જાય કે “ભેંસ આગળ ભાગવત.” થયું. હવે તું વિચાર કર નીના, કે આ એકેએક શબ્દમાં કેટકેટલાં ઊંડા અર્થો ભર્યા પડ્યા છે? અને વાત કેવી સરળતાથી સમજાઈ જાય છે? એ વાતમાં તો કોઈ બેમત છે જ નહિ કે ગુજરાતી ભાષાનો વૈભવ ન્યારો છે. એ ઘસાતી જતી ભલે જણાય પણ મરશે નહિ તેવી આશા જીવંત રહે છે. મને ખાત્રી છે કે તું આ વિશે જરૂર કંઈક રસભર્યું લખીશ.

 

હવે છેલ્લી એક વાત એ કે, તારા પ્રવાસ દરમ્યાન અહીં બે મોટા ધડાકા થયા. ચારે બાજુ બસ, એ બે ટોપીકનો જ માહોલ વરતાઈ રહ્યો છે. એક તો અમેરિકાનું ઈલેક્શન,એનું રીઝલ્ટ અને બીજો ધડાકો ભારતની પધ્ધતિ પ્રમાણે લખાતી તારીખ ૯/૧૧ ના રોજ, અમેરિકાના World Trade Center ના નાઈન-ઈલેવન-૯/૧૧ જેવો  જબરદસ્ત ધડાકો! વિશ્વભરમાં એની અસરો જુદી જુદી રીતે પહોંચી છે જેની વાતો ટેક્નોલોજીને કારણે સમુદ્રના જહાજ સુધી પણ જરૂર પહોંચી હશે, કદાચ ચંદ્ર અને મંગળ સુધી પણ પહોંચી હોય તો નવાઈ નહિ!!! એટલે હું એ વિશે વધુ નથી લખતી. આ બંને ઘટના/સમાચાર ઐતિહાસિક બની ગયા. વિશ્વભરમાં તેના વિશે અવનવા સારા ખોટા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા અને ટેક્નોલોજીને લીધે ત્વરિત ગતિએ ફેલાયા પણ ખરા.

ટેક્નોલોજી શબ્દ લખ્યો ત્યાં એક રમૂજથી ભરપૂર આડવાત યાદ આવી. કોઈના જોડકણાં હતા. બરાબર શબ્દશઃ યાદ નથી તેથી મારી રીતે એનો સાર લખું છું. એનો ભાવ એવો હતો કે,આજકાલ તો…….

“વેબસાઈટ પર પરિચય અને ફેઈસબુક પર ફ્રેન્ડશીપ રચાય છે.
વોટ્સ-અપ પર ચેટીંગ અને ફેઇસ ટાઇમ પર ડેટીંગ થાય છે.
લીવ-ઈન રીલેશનની  જેમ,વાઈબર પર સારું લાગવા માંડે તો
સ્કાઈપ પર પ્રપોઝ થાય, અને ટવીટર પર લગ્ન લેવાય છે,
અરે, અમેઝોન પર બાળકો ખરીદી, પેપાલ પર બિલ પણ ભરાય ,
અને અંતે દિલ ભરાઈ જાય તો, ‘ઈબે’ પર બધું સેલ થઈ જાય છે!!!!

ચાલ, આજે તને હસાવીને અહીં જ અટકુ. તારા પ્રવાસની વાતો  વાંચવા ઉત્સુક છું.

આવજે.

દેવીની  યાદ

 

પત્ર નં ૪૬..નવે. ૧૨ ‘૧૬

કલમ-૨

શનિવારની સવાર

પ્રિય દેવી,

દીપ જલે જો ભીતર સાજન રોજ દિવાળી આંગન’, વાહ, દેવી! સાચે જ આ દીપ જલાવવા માટેના પ્રયત્નો એટલે જ ચિદાનંદ રૂપઃ શિવોહમ્ શિવોહમ્’. અંદરથી પ્રગટ થતાં આનંદને સંસારની પળોજણે ઢાંકી દીધા છે તેને સંકોરશું તો રોજ દિવાળી આંગન.

 

આપણે વર્ષો સુધી મનને મારી નાંખ્યું છે અને શરીરને અવગણ્યું છે. ખરેખર તો શરીર પર જુલમ કર્યો છે એમ કહીએ તો ખોટું નથી. અને એની સજા જ્યારે ભોગવવી પડે ત્યારે નસીબ કે ગયા જન્મના કર્મો જેવી વાહિયાત વાત કરી આપણી જવાબદારીમાંથી છટકવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. શરીર અને આત્માનો અવાજ ક્યારે ય ખોટા ન હોય. પરંતુ વચ્ચે મનને આપણે એટલું તો પ્રભાવશાળી થવા દીધું છે કે એ શરીર કે આત્માના અવાજને આપણા સુધી પહોંચવા જ ન દે ને! દા.ત. શરીર જુદી જુદી રીતે કહે તે ન સાંભળ્યું, પછી નિષ્ણાતે કહ્યું કે ડાયાબિટિશ છે તો પણ મન કહે કે એક ગોળી વધારે ખાઈ લેજે ને, આ ગુલાબજાંબુ કેટલા દિવસે ખાવા મળ્યું છે!  બસ આજનો દિવસ ખાઈ લઉં.

 

આ સંદર્ભમાં શ્રી ગુણવંત શાહના પુસ્તક “વિરાટને હિંડોળે’ માં “અખંડ સૌભાગ્યવતી જઠરદેવી” લેખ યાદ આવ્યા વગર રહે નહિ. એમાં એમણે લખ્યું છે કે, “શરીરયાત્રા અન્ન વગર ન ચાલે. પણ મોટેભાગે આપણે શરીરને લાડ કરાવીએ છીએ. લાડ કરનાર જ્યારે હદ વટાવે ત્યારે શરીર ખાટલાને શરણે જાય છે. જમવાના પાટલે બેસીને કરેલા ગુનાઓની સજા છેવટે ખાટલામાં પડીને ભોગવવી પડે છે.” આ વાત કેટલી બધી સાચી છે? મને ખૂબ ગમી.

 

સર્જન અને સાહિત્યની બાબતમાં તેં ખૂબ સરસ લખ્યું કે, જીવાતા જીવનમાંથી અને જોવાતા જગતમાંથી આપણને ઘણું બધું સતત મળતું જ રહે છે. થોડી સભાનતા અને સજાગતા હોય તો પંચેન્દ્રિયોને  સ્પર્શતી દરેક અનુભૂતિ આપમેળે કોઈ ને કોઈ રૂપે વ્યક્ત થતી રહેતી હોય છે’. એકદમ સાચી વાત. માત્ર સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ એટલી સંતોષકારક અને આનંદદાયક ન લાગે પણ જો એ જ અભિવ્યક્તિને સજ્જતા સાથે રજૂ કરવામાં આવે તો વાચક કે શ્રોતાના અંતર સુધી પહોચી જાય એ ચોક્કસ. ઘણીવાર મારો અનુભવ એવો રહ્યો છે કે જ્યારે લખવા માટે કલમ થનગની ઉઠે અને લખું પછી બીજે દિવસે એ જ લખાણ વાંચુ ત્યારે સજ્જતા વ્હારે ધાય. અમુક શબ્દો/વાક્ય રચના કે પ્રસંગની આસપાસ રચેલી સૂક્ષ્મ વાતો કંઈક નવા  જ સંદર્ભે પ્રગટે. માત્ર અંતરનો આવેગ નહીં તેની અભિવ્યક્તિ માટે સજાગતા અને સજ્જતા ખૂબ જ મહત્વના છે જ. તેમાં કોઈ શંકા નથી.

 

તારા મનમાં સળવળતા ‘પ્રારબ્ધને ગોખે પુરુષાર્થના દીવા’ પ્રગટાવવાની વાત સાચે જ વિચાર માંગી લે છે. જો માત્ર પુરુષાર્થથી જ ઈચ્છિત મળતું હોય તો દુનિયામાં અગણિત લોકો જબરો પુરુષાર્થ કરે છે તો ય માંડ કાંઈ મળે છે અને અમુક લોકોને સાવ જ ઓછા પ્રયત્ને ખૂબ ખૂબ પામતા જોઈએ ત્યારે એ વિચાર આવે જ કે એ બેમાંથી કયું વધુ પ્રભાવશાળી? મારા વિચાર મુજબ બન્ને એક બીજાના પૂરક છે. અને જ્યારે આપણને કોઈ તર્કશુદ્ધ કારણ ન મળે ત્યારે ગત્ જન્મના સંચિત કર્મફળને માનવું જ પડે.

 

તેં જે કૃપાની વાત કરી તે પણ સાચી જ છે પરંતુ જ્યારે કોઈ અન્યોને હેરાન-પરેશાન કરીને, બીજાનું ઝુંટવીને પણ આનંદથી અને એશો-આરામથી જીવતા જોઈએ ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે કૃપા મોટી કે પ્રારબ્ધ? ઘણીવાર આ બધી વાતો વ્યાખ્યાઓથી પણ ઉપરની વાત લાગે. આપણને ખબર છે કે એક માણસ સખત પુરુષાર્થ કરતો રહે, શરીરની તાકાત હચમચી જાય, ધીરજનો અંત આવી જાય તો પણ સફળતા ન મળે ત્યારે એ માણસ હારી જાય, થાકી જાય અને મન-બુદ્ધિથી બધિર બની જાય અને ક્યારેક ભાવશૂન્ય બની જાય ત્યાં સુધી એને જ્યારે સહન કરવું પડે ત્યારે આવી ચર્ચાઓ વામણી લાગે. એક સામાન્ય માનવીની વાત કરું છું; આધ્યાત્મને રસ્તે જતાં કે બહુશ્રુત યા તો વિદ્વાન કે સંતની હું વાત નથી કરતી, દેવી. આપણે પણ એવી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયા જ છીએ ને? ત્યારની મનોદશા વિચારું છું. હા, એમાંથી બહાર આવ્યા પછી એની કૃપાનો અહેસાસ થાય છે જ પરંતુ એ સ્થિતિમાંથી પસાર થતી વ્યક્તિની ધીરજ, હકારત્મક વલણ અને એને સમજવા માટે મળતો કે નહી મળતો ટેકો કેવો અને કેટલો મળે છે તેના ઉપર ઘણો મોટો આધાર છે.

 

ચાલ, આજે અહીં જ વિરમું. કારણ સામે એટલાન્ટિક સમુદ્ર હિલોળા લે છે. ૧૭ માળના શીપમાં, ૧૦મે માળે, બારી પાસે બેઠી છું. સૂરજ મધ્યાન્હે તપે છે અને જમવા જવાનો સમય પણ થયો છે ત્યારે વધુ લખવાનું સૂઝે ક્યાંથી?

 

નીનાની સ્નેહ યાદ.