પત્રાવળી-૪૫

પત્ર-પંથી મિત્રો,
             હું સ્મરણ-બદ્ધ છું નેએટલેકેહું સ્મૃતિમાં છું ને?

            આ શબ્દો કદાચ સહેજ મલકાટ લાવશે તમારા હોઠ પર. મને એમ કે સ્મરણની વાત ચાલુ થઈ છે તો પૂછી લઉં કે મારું વિસ્મરણ નથી થઈ ગયું ને!

            સંસ્કૃત પર આધારિત શબ્દો હંમેશાં બહુ વિશિષ્ટ લાગે. એમનાં જોડાક્ષરી રૂપઉચ્ચારિત ધ્વનિઅલંકૃત અર્થ વગેરે એમને કેટલા આકર્ષક બનાવે છે. સમાસની બહુલતાને કારણે સંસ્કૃત ભાષા અઘરી મનાય છેપણ એના શબ્દોમાંનો લય કર્ણપ્રિય નથી લાગતો?

            ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો પરથી આવતા સંસ્કૃત સમાચાર સાંભળ્યા છેએમાં ભાષા ખૂબ સાદી હોય છેઅને સ્પષ્ટ તથા અદ્રૂત ગતિથી બોલવામાં આવે છે. આથીખરેખર જએમાંનું સંગીત’ સાંભળી શકાય છેઅને સમાચાર સહેલાઈથી સમજી શકાય છે.

              તમે કહેશોસ્મરણની વાતમાં વળી સંસ્કૃત ક્યાંથી આવ્યુંપણ તે સ્મરણમાંથી જ નેથોડા શ્લોકો તો આપણે જાણતાં હોઈએપણ સંસ્કૃતનાં નાટકો ભણવાની જે મઝા આવતી હતીતે ભુલાઈ નથી. આવી તો અનેકવિધ અને અગણિત બાબતો મગજમાં રહેલી કોઈ છૂપી મંજૂષામાં જગ્યા મેળવતી રહી હોય છેનહીંકઈ ક્યારે પ્રગટ થાયકે ના થાયએનું રહસ્ય મનોવિજ્ઞાનીઓ પણ ક્યાં કહી શક્યા છે?

               એનો જવાબ તો અંતરિક્ષમાં રહેલા પેલા મહાસર્જકની પાસે જ હોઈ શકે છેપણ આપણને જાણવા ઓછો મળવાનોતેથી આપણે તો અનુમાન કરતાં રહેવાનુંઅને સ્મરણની મનસ્વી રીતિથી વિસ્મિત થતાં રહેવાનું.

                સ્મરણસંસ્મરણસ્મૃતિસંસ્મૃતિ- આ શબ્દો લાગે છે લગભગ સરખાપણ અર્થછાયા કૈંક જુદી પડે. વળીછે સાહિત્યિક કહેવાય એવાતેથી દરરોજની વાતચીતમાં એમનો ઉપયોગ ખાસ થતો નથી હોતો. એ માટે એક બીજી ભાષાનો એક બીજો શબ્દ ઘણો વધારે વપરાતો હોય છે. એ ભાષા તે ફારસીઅને એ શબ્દ તે યાદ. એ પરથી યાદગારયાદગીરીયાદદાશ્ત -આપણે જેને યાદદાસ્ત કહીએ છીએ. (પછી તો યાદશક્તિ જેવો શબ્દ પણ બન્યોકે જેમાં ઉર્દૂ અને સંસ્કૃત શબ્દો ભેગા થયા.) આ બધા સંબંધિત શબ્દો ગુજરાતીમાં એવા પ્રચલિત થયેલા છે કે એ બીજે ક્યાંકથી આવ્યા છેએવો ખ્યાલ પણ હવે રહ્યો નથી.

                સદીઓ સુધી ફારસી અને અરબી હળતી-ભળતી રહીને એમાંથીઅઢારમી સદી દરમ્યાન ઉર્દૂ ભાષાનો જન્મ થયો ગણાય છે. ઉર્દૂ ગઝલોનું ખેંચાણ મને એવું થયું હતું કે હું ઉર્દૂ ભાષા શીખેલીઅને ગાલિબદાગઝૉકમીર જેવા ખ્યાતનામ ગઝલકારોને વાંચતીને પછી ઉર્દૂ ગઝલો લખતી થયેલી.

                 આ સ્મરણ’ શબ્દ પરથી યાદ’ શબ્દ વિષે વિચાર કરતી હતીને તાત્કાલિક આ બે શૅર લખાયા ઃ
“ યાદે ફલક મેં આજ કોઈ યુઁ આ ગયા હૈકિ માહોલ માયુસી કા હર તરફ છા ગયા હૈ l

મુદ્દતોં સે નિકલા હૈ ઉમ્મીદોં કી ઓર જોઆજ ભી વહ કારવાઁ ક્યોં લાપતા હૈ? “

                                     ઉર્દૂ ગઝલો જૂની યાદોના નિરૂપણને માટે એકદમ યોગ્ય લાગે છે. એમાં ઉદાસીના અને વિરહના રોમાન્ટીક લાગતા ભાવનું પ્રાધાન્ય હોય છે. સતત માશુકાની યાદએના તરફથી થતી ઉપેક્ષાદિલનો તલસાટતેમજ કૈંક કટાક્ષ જેવા ભાવ ઉર્દૂ ગઝલોમાં જોવા મળે. જેમકેદાગનો એક શૅર છે ઃ

                        “ નારાઝ હો ખુદા તો કરેં બંદગી સે ખુશ,

                          માશૂક રુઠ જાયે તો ક્યોં કર મનાયેં હમ l ”

                      એ જ રીતેજીગર મુરાદાબાદીનો આ શૅર ઃ

                         “મેરા જો હાલ હો સો હોબર્કે નઝર ગિરાયે જા,

                          મૈં યુઁ હી નાલાકશ રહુઁતૂ યુઁ હી મુસ્કુરાયે જા.

(મારું જે થવાનું હોય તે થાયતું તારે નજરથી કટાક્ષ કર્યે જાહું ભલે આમ જ રડતો રહુંતું તારે સ્મિત કર્યે જા!)

                     અતીતનાં સ્મરણ કે વીતી ગયેલા દિવસોની યાદોની અસરને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે ઝુરાપાનો ભાવ. એ અત્યંત તીવ્ર પણ હોયને ત્યારે જૂની યાદોથી આનંદ પામવાને બદલે મન ઉદાસીનતા અનુભવે.

                       ઝુરાપો કે ઝૂરવું માટે અંગ્રેજીમાં પણ સરસ શબ્દ છે- nostalgia. એ તો સાવ નાની યાદ (કોઈ જમણકોઈ જગ્યા) માટે પણ વપરાયપણ આ શબ્દોનો કોઈ ખાસ અર્થ કરીએ ત્યારે એને માટે ઘર-ઝૂરાપો અને homesickness જેવા શબ્દ બને છે. પરદેશ આવ્યા પછી બધાંએ આ સંવેદન અનુભવેલુંબરાબર છે નેમારું માનસ એવું ઉર્દૂ ગઝલને અનુરૂપ હશેકે મને દેશની ભૂમિ અને એની હવાના ઝુરાપાનો અનુભવ દેશ છોડતાં પહેલાંથી થવા માંડેલો !

                        મોટા ભાગના લોકોને માટે ધીરે ધીરે એ સંવેદન થાળે પડતું ગયુંએમ કહી શકાય. હવે ઘર-ઝુરાપાની વાત ખાસ થતી નહીં હોય. હવે સ્મરણોનો ઉલ્લેખ થાય ત્યારે બધાંને વધુ ભાગે પોતપોતાનાં બાળપણનો સંદર્ભ અભિપ્રેત હોય છે.

                       ઘણી વાર સ્મરણો કનડગત જેવાંને ભારરૂપ પણ લાગે. અરબીસ્તાનના રણમાં ઊંટોનો કાફલો જતો હોયપીઠ પર પોઠોની પોઠો લાદેલી હોયઅને એમની પાછળ રેતી વંટોળ થઈ થઈને અમળાતી હોયઆંખમાંત્વચામાં -મનમાં- ખૂંચતી રહેતી હોયકેંક એમ!

                       જોકે એમ રખે માનતાં કે સ્મરણોનો સામાન તરછોડી કે ફેંકી દઈ શકાશે. ના રેએવું તો ક્યારેય નહીં.

                                                    —-  પ્રીતિ  સેનગુપ્તા  

Advertisements

5 thoughts on “પત્રાવળી-૪૫

  1. સ્મરણો સાથે પ્રસન્નતા કરતાં અવસાદનો ભાવ વધુ જોડાયલો રહ્યો છે. ને છતાં, પ્રીતિબહેન કહે છે તેમ “ના રે, રખે એમ માનતાં કે સ્મરણોને તરછોડી કે ફેંકી દઈ શકાશે. ના રે, એવું તો ક્યારેય નહીંં”….
    પણ સ્મરણો ક્યારેક કાવ્યરુપે અવતરી બેસે ત્યારે એમનો ઉપરોક્ત પત્ર ફરી એક વાર વાંચવા મન થઈ આવે જેમાં શબ્દો અને ભાષાની મજા ભરી પડી છે. એમની સુંદર પંક્તિઓ કરતાં સહેજ સાજ જુદી ભાત આપતી એક સોનેટ પ્રકારની રચના મૂકીને એમના પત્ર માંહ્યલી ઝુરાપાની ભાતને આગળ ધપાવું ?

    પીયુ પરદેશે
    (છંદઃ પૃથ્વી)

    હજીય ફરક્યાં કરે સ્મરણ કેટલાં પાંપણે,
    અનુરણન કર્ણને સતત રાખતાં જાગૃત;
    ત્વચાય અનુકંપનો અનુભવે શી રુંવેરુંવે !
    સુગંધ તવ સ્નેહની થકી બની રહું આવૃત.
    ગયાં વરસના બધા અનુભવોતણે તાંતણે
    રહ્યું છ લટકી બધું, સતત રાખતું ઝંકૃત.

    અહો, જરીક જેટલી ચકમકેય તે આપણે
    કશા નીકટતા તણા અવસરો હતા ઉજવ્યા !
    કદીક વળી ઉજવી સહજ ઉગતી ઉગ્રતા.
    (ધીખ્યાં હૃદય તોય શું ધડક કાંઈ છાની રહે ?!)

    વટાવી જઈ સાત સાગર વસું ભલેને અહીં,
    બધો સમય તો રહ્યો ધબકતો ભુમીમાં ત્યંહીં !

    હવે, બસ થયું બહુ; અવ અસહ્ય આ દુરતા.
    ક્ષણેક્ષણ હવે સહે હૃદય આ નરી ક્રુરતા.

    –જુગલકીશોર.

    Liked by 3 people

  2. સંસ્કૃત સ્મરણમા- એક વાર ગુજરાતી , હીંદી, ઉર્દુ અને અંગ્રેજી ગીત સાંભળી ફરમાઇશ થઇ સંસ્કૃત ગીતની અને મેં ઉપાડતા બધાએ સાથે ગાયું વંદે માતરમ્…
    અને ઉર્દુની વાતે વણઝાર
    ید حیات و بند غم ، اصل میں دونوں ایک ہیں‬
    موت سے پہلے آدمی غم سے نجات پائے کیوں؟‬
    بازیچہ اطفال ہے دنیا میرے آگے ‬
    ہوتا ہے شب و روز تماشا میرے آگے ‬
    પરમારજી ઝુરાપે
    વળી,દાખડો શીદને કરવો પળ બે પળનો-ઠાલો,
    આલો તો આલો રે અમને અસલ ઝુરાપો આલો;
    દુનિયા આખીથી નોખી આ અજબ સમી રટ લાગી!
    હવે, બસ થયું બહુ; અવ અસહ્ય આ દુરતા.
    ક્ષણેક્ષણ હવે સહે હૃદય આ નરી ક્રુરતા. મા જુ’ભાઇ એ અમારા મનની વાત કહી !
    લ્યો સ્મરણ પાછા મનની ભીંતે આવી લટકયા,
    પ્રસંગો વારાફરતી આવી ઘરમાં સચવાયા
    ચિત અનુભવોને પારખે છે અને તેની સ્મૃતિનો પોતાનામાં સંગ્રહ કરે છે. ચિત્તનો સ્વભાવ રહસ્યમય છે. તે દસ પ્રશંસા મળે તે કરતા એક નીંદા વધુ યાદ રાખે ગુંજન મુકેશનું
    મિલનમાં મજા શું મજા ઝૂરવામાં
    બળીને શમાના પતંગો થવામાં
    માને ના મનાવ્યું મારું હૈયું નઠારું
    આવો તો ય સારું ન આવો તો ય સારું
    તમારું સ્મરણ છે તમારાથી પ્યારું!
    રપા યાદ આવે
    તારા સ્મરણને મારામાંથી બાદ કરી જોઉં,
    કોશિશ હું આપઘાતની એકાદ કરી જોઉં.
    જાઉં ને મૃત્યુ નામના રાજાધિરાજને
    પેશેનજર રમેશની સોગાદ કરી જોઉં.
    ત્યારે કબિરજી કહે-
    સુમરનસે સુખ હોત હય, સુમરસે દુઃખ જાય,
    કહે કબીર સુમરન કિયે, સ્વામિ માંહિ સમાય
    અમારા ગુરુદેવનું સ્મરણ
    વીતતા દિવસો વીતે મહિના, કાળચક્ર આ
    અબાધિત પણે ચાલે વાયુથી વધુ વેગથી,
    દિવસે દિવસે થાયે બળવત્તર સંસ્મૃતિ
    તમારી પ્રેરણાદાત્રી દિવ્ય આનંદકારિણી.
    જ્યોતિર્મયી તમારી એ જિંદગી જ્યોતિથી ભરી જગવે જ્યોતિને નિત્ય .
    કોઈ બાબત, માહિતી કે અભ્યાસ ભૂતકાળ્માં શીખ્યા હોઈએ અને પછી જ્યારે તે માહિતીનું પુનરાવહન કરીએ તો તે પૂર્ણ સ્વરૂપમાં ન થાય ત્યારે તે પ્રક્રિયાને ‘વિસ્મરણ’ કહે છે.

    Liked by 2 people

  3. ગંગાલહરી નો મારો પ્રિય શ્લોક – એનું શબ્દ લાલિત્ય નદીના પ્રવાહ જેવું મધુર છે –
    मरुल्लीला लोलल्लहरि लुलिताम्भोज पटली-
    स्खलत्पां-सुव्रातच्छुरण विसरत्कौंकुम रुचि ।
    सुर स्त्री वक्षोज क्षरद् अगरु जम्बाल जटिलम्
    जलं ते जम्बालं मम जनन जालं जरयतु॥२०॥

    આખી ગંગાલહરી – અર્થ સાથે આ રહી….
    http://www.openbooksonline.com/forum/topics/5170231:Topic:378574

    Liked by 2 people

  4. October 28th 2018

    પ્રીતિબેન તમારૂં વિસ્મરણ તો ક્યાંથી થાય?? તમને મળી નહોતી ત્યારથી તમારા પ્રવાસ વર્ણનો વાંચી તમારાથી પરિચીત હતી, અને પછી રૂબરૂ મળવાનો, સાથે એક સાંજની અવનવી વાતોને ભોજનની મજા માણવાનો મોકો મળ્યો પછી તમે કદાચ ભુલી જાઓ પણ અમે તો નહિ જ !!!!
    સ્મરણોની વાતે ઘણી જુની યાદોને તાજી કરી દીધી. જુગલભાઈએ કહ્યું કે સ્મરણો સાથે પ્રસન્નતા કરતાં અવસાદનો ભાવ વધુ જોડાયેલો રહ્યો છે, પણ મારી હમણા થયેલી વતનની મુલાકાતે મને સુખદ સ્મરણોની સુંદર ઝાંખી કરાવી. મુંબઈની શાળામાં વીસ વર્ષ દસમા ધોરણના વિધ્યાર્થીઓને ભણાવી છેલ્લા અઢાર વર્ષોથી અમેરિકામા છું અને જ્યારે હું મુંબઈ ગઈ તો મારા ૮૩ની સાલના દસમા ધોરણના વિધ્યાર્થીઓ એ એક સ્નેહ સંમેલનનુ આયોજન કર્યું હતું.લગભગ પચાસે પહોંચવા અવેલા એ વિધ્યાર્થીઓ, હવે તો યુવાનો યુવતીઓ સાથેની એ સાંજ કેટલીય સુખદ પળોને જીવંત કરી ગઈ. કેટલીય ગોપનીય વાતો અને બીજા બધા શિક્ષકોની ખાસિયતોના પટારા ખુલતા ગયા અને બે કલાકમાં ભુતકાળની કેટલીય યાદો મોગરાના ફુલની જેમ મહેકી રહી.
    દશ વર્ષ પછી વતનની ધરતી પર પગ મુક્યો અને પુરા પ્રેમથી મારા વિધ્યાર્થીઓ, આપ્તજનોથી માંડી મિત્રોએ હરખભેર પોતાની બનાવી દીધી. એવું લાગ્યું હું જાણે અહિં જ છું, ક્યાંય ગઈ નથી, ક્યાંય ય ગઈ નથી!!!!
    આ સ્મરણોકોઈ કાળે ક્યારેય ભુલાય ખરા???

    Liked by 2 people

  5. પ્રીતિબેન, સ્મરણોની વણઝાર તો માનસ પટ પર,આવે ત્યારે તેને તરછોડી કે અવગણી શકાય? ના ક્યારેય નહી. ભલે તે સુખદ હોય કે દુઃખ્દાયી હોય. વ્યક્તિને વર્ષો બાદ મળીએ અને જે વાતો થાય તેના કુટુંબીજનોના સભ્યોની વાતો, હમણા બે વર્ષ પહેલા હું ઇન્ડિયા ગઈ હતી મારી શાળાની ખાસ સખીને મળી,તેના પતિ બંગાળી અમારા અચિનદા જે ૩ વર્ષ થયા ભગવાનને પ્યારા થઇ ગયેલ ની વાતો સાંભળી તેણે અમને બન્નેને રબિન્દ્ર સંગિત શિખવાડેલ ,થોડા ગીતો અમે બન્ને એ ગાયા તેમને અંજલી આપી. આ મારો સુખદ અને દુ;ખદાયી બેઉ સ્મરણો .

    Liked by 2 people

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s