પત્રાવળી ૪૧-

રવિવારની સવાર
પત્ર
-સાહિત્યના રસિકમિત્રો,
કુશળ હશો.
કેટલા આનંદની વાત છે કે, દીવે દીવાની જેમ એક વિષયમાંથી અનેક વિષયો પ્રગટી રહ્યા છે.
શબ્દનો આ તે કેવો નશો? મનોજ ખંડેરિયા કહે છે તેમ  શબ્દની ફૂંક્યા કરું છું હું ચલમ,લોક સહુ માને છે ગંજેરી મને.” પણ મિત્રો સાચું કહેજો હોં. દિલ ખોલીને કહેવા/સાંભળવાનો, વાંચવા/વંચાવવાનો આ કેફ ‘માંહી પડયાં તે મહાસુખ માણે’ના જેવો નથી શું?

પોસ્ટમેનની ટપાલો કે આ પત્રાવળીની ઈમેઈલની જેમ જ કુદરતમાંથી પણ કેટકેટલીવાતો સંભળાયા કરે છે? મોર ટહુકે ને જાણે વરસાદની ટપાલ મળે! ડાળ પર કૂંપળ ખીલે ને લાગે કે ધરતીની ખુશીનો પત્ર મળ્યો.. ઉઘડતા ફૂલ પર ઝાકળનું ટીપું દેખાય તેને પ્રેમની ચબરખી કહીશું? અરે, મને તો ઝાડ પરથી પાન ખરે ને ત્યારે પણ પ્રત્યેક પાનમાં વસંતનો વિરહ સંદેશ વંચાય! અને ઊડીને એ જ પાન પાછું પળવાર માટે ઝાડને ચોંટે તો એમાંથી પણ ‘વસંતમાં ફરી મળીશું’ એવી આશાભરી ખાત્રી વંચાય!  મિત્રો, આમ જોઈએ તો દરેક પળ એક ટપાલ છે, સંદેશ છે. માત્ર એનો કક્કો/બારાખડી/લિપિ/ભાષા ઉકેલતા આવડવું જોઈએ. શું કહો છો?

આજે એક બીજી મઝાની વાત વહેંચવી છે. યાદ છે મિત્રો, ગયા થોડા પત્રોના મૌન અને ‘સંવાદ’ વિષયમાંથી જુગલભાઈએ તડકામાં થયેલ સંવાદ અને તેમાંથી મહેનતકશ લોકો સાથેના ટ્યુનીંગમાં થયેલા પડઘાની વાત લઈ આવ્યા. તો વળી એમાંથી મારા મનમાં  આજે  કંઈ કેટલીયે સ્મૃતિઓ સળવળી. એક વાતમાંથી બીજી વાત યાદ આવે, એ અનુભવ તો દરેકનો હોય છે જ. પણ મને વિચાર એ આવ્યો કે, આ  યાદ, આ સ્મૃતિ છે શું? ક્યાંથી આવે છે? ક્યા રહે છે? આ પણ એક વિસ્મયનો વિષય છે. સ્મૃતિના ડાબલામાંથી ઘણું બધું હાથમાં સરી આવે છે. હંમેશા એને ગમતું સાચવે છે. બાકીનું તો બધું ખબર નહિ, કેવી રીતે ક્યાં ફેંકી આવે છે કે ઢાંકી દે છે! તમને પણ અનુભવ હશે .

વિશે સુરેશ જોશીએ તેમના એક નિબંધ સંગ્રહજનાન્તિકેમાં ખૂબ સુંદર લખ્યું છે કે,

સ્મરણ એ કેવળ સંચય નથી. સ્મરણના દ્રાવણમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા પામીને આપણું તથ્ય નવાં નવાં વિસ્મયકર રૂપો ધારણ કરતું જાય છે..તથ્યનો એ વિકાસ  સ્મરણમાં જ થાય છે; ત્યાં જ એનાં શાખા, પલ્લવ અને ફળફૂલ પ્રકટ થાય છે. આથી જ આપણે મરણનો છેદ સ્મરણથી ઉડાડી શકીએ છીએ.” બહુ વિચારવા જેવી વાત છે આ.

આપણે કહીએ છીએ ને કે સમય બળવાન છે વાત તો સાચી.પણ સ્મૃતિઓ સમયથી પરે છે. એને વર્તમાનકાળ સાથે કશી નિસ્બત નથી અને ભવિષ્યની તો પરવા ક્યાં છે? છતાં ખૂબી તો છે કે, સ્મૃતિઓ ભૂતકાળને લઈને વર્તમાનમાં જીવે છે. મનમોજી છે. એને જ્યારે આવવું હોય ત્યારે અચાનક આવી જાય છે. ઘણીવાર કારણો મળે તો પણ સંતાઈ જાય છે. કદાચ સમૃધ્ધિમાં! અને ક્યારેક વગર કારણે આવી જાય છે અને ખસવાનું નામ પણ નથી લેતી. ક્યારેક હસાવે છે, ક્યારેક રડાવે છે. મોટે ભાગે બુધ્ધિને નેવે મૂકી દે છે અને દિલને વળગી જાય છે. એનું સ્વરૂપ કેવું છે? નથી ખબર. એનો આકાર કેવો છે? નથી ખબર. પણ એના નખરા ખબર છે ભાઈ હોં.. ક્યારેક મઝા કરાવે છે તો ક્યારેક હેરાન પરેશાન કરી મૂકે છે. મનમાં રહે છે, મનમાં ઊભી થાય છે અને મનમાંથી જતી પણ રહે છે. ઉપમા કોની અપાય? સ્મૃતિ નિરાકાર ખરી પણ  નિરાકાર તો ઈશ્વર પણ છે એને ઈશ્વર તો કહેવાય. કારણ કે, ઈશ્વર તો સર્જક છે! યાદો ક્યાં સર્જક છે?…..અરે..કેમ ભૂલી? હા, યાદો સર્જક ખરી .  હવે તમે મને કહો કે, માનવીને જ્યારે સંવેદના કે અનુભૂતિ થાય છે ત્યારે બરાબર   ક્ષણે કંઈ કહે છે? લખે છે? ના. તે ક્ષણે તો માત્ર અનુભવે છે. પછી.. મોટેભાગે એમાંથી પસાર થઈ ગયા પછી ધીરે ધીરે એની ઉઘડતી જતી યાદોમાંથી તો લેખક કે કવિઓ કલ્પનાના રંગો ઉમેરી સર્જન કરે છે ને? એટલે શબ્દાકારે થતાં સર્જનો સંવેદનાની યાદોમાંથી જન્મે છે એમ કહી શકાશે? અદ્ભૂત ! આજે જે કંઈ લખ્યું તે એની તો લીલા છે ને!

હમણાં  આ વિશે એક લેખ વાંચવા મળ્યો. તેમાંથી જે ગમ્યું તેની થોડી વાત કરું.

Rabbi Elijaah, રેબાઈ એલાઈજાહ (યહૂદી ઉપદેશક) ની સ્મૃતિ ફોટોગ્રાફિકહતી. તેમણે બે હજાર ગ્રંથો માત્ર એક વાર વાંચીને મનમાં શબ્દશઃ જડી દીધા હતા! ફ્રેન્ચ રાજદ્વારી ગેમ્બેતની સ્મૃતિ લગભગ આવી જ હતી. તેમને વિક્ટર હ્યુગોએ લખેલાં હજારો પાનાં યાદ હતાં. હ્યુગોના કોઈ પણ ગ્રંથની લીટી તરત યાદ કરીને તે સીધી અને ઊંધી, બંને રીતે બોલી શકતા.

આપણને સ્વાભાવિક રીતે થાય કે બીજાની અદભૂત સ્મૃતિનાં ઉદાહરણો જાણીને આપણે શું? આપણે પાંચ નામ કે ખરીદવાની વસ્તુઓની રોજિંદી યાદી ભૂલી જતા હોઈએ ત્યારે પચાસ હજાર નામ યાદ રાખનારનું સ્મરણ કરવાથી શું? આપણી સ્મૃતિમાં થોડો વધારો થઈ શકે ખરો? પણ દોસ્તો, તમે માનશો ? સ્મૃતિના વિકાસના કે કેળવણીના સંદર્ભમાં વાત કરતાં  એક પ્રોફેસરના મંતવ્ય પ્રમાણે મોટાભાગના માનવી સ્મૃતિ કે યાદદાસ્તની તેમની શક્તિનો માત્ર દસ ટકા ઉપયોગ કરે છે. સ્મૃતિ કેળવવાના કોઈ પણ પ્રયાસો કર્યા વગર મારી સ્મૃતિ ખરાબ છે”, ”મને યાદ રહેતું નથીએવા વિધાન કરનાર આપણે સૌ મનની અજ્ઞાત શક્તિથી અજાણ છે. આપણને ખબર  જ નથી કે સ્મૃતિ કેટલી અદભૂત અને અદ્વિતીય હોઈ શકે છે. 

 નેપોલિયનની સ્મૃતિ કેવી ગજબની હતી?  તેમના લશ્કરની તમામ વિગતો એમના મગજમાં ફાઈલની જેમ જ ગોઠ્વાયેલી રહેતી. તમે જુઓ ને આપણા વેદો,ઉપનિષદો,બાઈબલ કે કુરાન વગેરે ધર્મગ્રંથોને  કેટલા બધા વિદ્વાનો આખા ને આખા કંઠસ્થ કરી,ભૂલ વગર પાઠ કરતા!

 મને એકવાર એમ પણ જાણવા મળેલું કે, ( આ પણ સ્મૃતિમાંથી જ નીકળ્યું! ) લગભગ ૨૧૦૦ વર્ષ પૂર્વે રોમના જાણીતા વક્તા સિસેરોએ એક જાહેર વેચાણના પ્રસંગમાં સેંકડો ખરીદનારનાં નામ, તેમણે લીધેલો માલ, માલની કિંમત વગેરે કોઈ પણ ભૂલ વગર અને ક્રમબદ્ધ રીતે વેચાણને અંતે કહી બતાવ્યું હતું!. કદાચ એટલે જ લંડનથી પ્રગટ થતાં ઓબ્ઝર્વરનામના રવિવારના સાપ્તાહિકમાં ડો. ફીલ હોગને લખ્યું છે કે ‘memory is not something-It is everything. — સ્મરણશક્તિ તો માનવ માટે ૨૧મી સદીમાં સર્વસ્વ છે. તેનું માણસે પોતે ખૂબ જ જતન કરવું જોઇએ. ટેક્નોલોજીનો વિકાસ આજના જેવો થયો ન હતો ત્યારે સ્મરણ શક્તિ જ કામે લાગતી હતી ને? કેટલાં બધાં ટેલિફોન નંબરો મોંઢે યાદ રહેતા હતા?

 ચાલો, આજે  તો મૌન અને સંવાદમાંથી બહાર આવી, સ્મૃતિને શબ્દોમાં લંબાણથી અભિવ્યક્ત કરી. મિત્રો, આ તો બિંદુમાં સિંધુની વાત છે. મઝા આવી હોય તો આપની સ્મૃતિના ખજાનામાંથી જે કંઈ શબ્દ રૂપે બહાર આવે તેની રાહ જોઈશ.

 સપ્ટે. મહિનો તો આજે પૂરો થઈ ચાલ્યો. ૠતુ બદલાતી જણાય છે.  શિશિર, વસંત, કે ગ્રીષ્મ,પાનખર,વર્ષા  કે શરદ, આપણી ટપાલો તો રવિવારે મળતી જ રહેશે. બરાબર ને?

 દેવિકા ધ્રુવ.

ઈમેઈલઃ ddhruva1948@yahoo.com

Advertisements

8 thoughts on “પત્રાવળી ૪૧-

  1. આ લેખે મઝા કરાવી… અમારી સ્મૃતિ શબ્દ રૂપે
    પૂ દાદાભગવાન સ્મૃતિ અંગે આધ્યાત્મિક ચિંતન કરતા કહે-‘ સ્મૃતિ હંમેશા ય ભૂતકાળમાં જ હોય ને? સ્મૃતિ છે તે વિસ્મૃત થવી જોઈએ.ભૂતકાળના સરવૈયારૂપે જ આ વર્તમાનકાળ હોય છે. ભૂતકાળ તો હંમેશા ય પડી જ જાય છે. ભૂતકાળ ઊભો રહેતો નથી…’ તો ‘જનાન્તિકે ‘સુરેશ જોષીમા મરણનો છેદ સ્મરણથી…
    લલિતનિબંધ જીવનને અપરોક્ષભાવે માણવાની જિકર તેમ જ શબ્દે શબ્દે પ્રગટ થતી સર્જકના જીવંત વ્યક્તિત્વની અભિવ્યક્તિને ગણાવી શકાય. નિબંધોમાં તર્કને બદલે કલ્પના, અર્થાન્તરન્યાસ કે દ્રષ્ટાંતને બદલે ઉત્પ્રેક્ષા અને ઉપમા, વિષયની વ્યવસ્થિત માંડણીને બદલે ચિત્તનો મુગ્ધવિહાર જોવા મળે છે. જડભરત અને યાંત્રિક સંસ્કૃતિ પ્રત્યેનો કટાક્ષ અને આક્રોશ આ નિબંધોની શૈલીને વધુ જીવંત બનાવે છે.
    સાંપ્રતસમયે આજે ભલે અમેરિકામાં અમુક અતિબુદ્ધિમંતો છે. ત્યાં અલ્ઝેમર નામના મગજને લગતા રોગીની સંખ્યા વધતી જાય છે ! ત્યાં રેબાઈ એલાઈજાહ અને નેપોલિયનની ગજબની સ્મૃતિ અંગે જાણી આનંદાશ્ચર્ય અમારા વડીલો વેદો,ઉપનિષદોના ઘણા ભાગ કંઠસ્થ હતા !

    Liked by 4 people

  2. શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણ આ ત્રણ ખરેખર તો એક ભુતકાળ જ છે. તેમાંથી કોઈ વખત આનંદ મળે તો કોઈ વખત દુખ તો કોઈ વખત જીવનનો ઉદેશ પણ મળી જાય. પુરાણનો ઉલ્લેખ એટલા માટે કર્યો, દરેકના ઘરમાં મહાભારત અને રામાયણ ચાલતી હોય અને દરેક ઘટનાને આખો દિવસ વાગોળતા હોઈએ છીએ. ભુતકાળમાં જીવવાની આદત પડી ગઈ હોય છે.કથાકારો પ્રવચનમાં બોલે ભુતકાળ અને ભવિષ્યકાળમાં નહી જીવવાનું વર્તમાનકાળમાં જીવીએ તો સુખી થવાય પરંતુ આપણી સંસ્કૃતિ તો હજારો સાલ જુની છે અને તેને યાદ કરીને તેને સહારે તો આપણું જીવન ચાલ છે. આપણી ઇચ્છા હોય કે ન હોય આપણા માનસપટ પર સ્મૃતિ તેનુ કામ કરે જાય છે.ઘણા લોકો યાદોને સહારે જીવન વિતાવતા હોય છે. સ્વજન આપણને છોડીને ચાલ્યું જાય અને તેની યાદ ના આવે એવું ક્યારેય બને ? સ્વજનની યાદોને સહારે જીવન પુરુ થઈ જાય છે. યાદો મીઠી હોય ! યાદો આંખોમાં અશ્રુ પણ વહાવી દે. આપણે સૌને તો ત્રણ કાળમાં જીવન જીવવાની આદત પડી ગઈ છે. જીવન છે આમ જ ચાલ્યા કરે.

    Liked by 5 people

  3. કેટલો સરસ વિષય અને અને કેટલી બધી માહિતી! બધા કેટલું બધું યાદ રાખે છે. મને તો સામે ઉભેલા છોકરાંઓના નામ પણ યાદ નથી રહેતા. વર્ષોથી એક જ લાયસન્સ પ્લેટ છે. પણ નંબર યાદ નથી રહેતા. એલ્ઝાઈમર અને સ્મૃતિભ્રંશ વિશે સમજાય નસમજાય એવું ઘણું વાંચ્યું છે. નાનપણના બોલાયલા વાક્યો યાદ છે. યોગિની સાથે બહાર નીકળીયે અને છૂટાં પડી જઈએ ત્યારે એણે કયા કપડાં પહેર્યા છે તે યાદ નથી આવતું. એના જેટલી જ કે જેવી ના ખભા પર હાથ મુકાઈ જવાનો ડર લાગે છે.

    અમારું પ્રાથમિક શિક્ષણ તો સ્મૃતિ આધારીત જ હતું. ગોખણ શાસ્ત્ર જ. કોઈકને એક વાર વાંચેલુ કે સાંભળેલું યાદ રહે, કોઈને બે વાર તો જોઈને ચાર વાર તો કોઈને દશ વાર…અમે ચોથા ધોરણ માં હતા ત્યારે અવિનાશ વ્યાસનું “પરીક્ષા” ભજવ્યું હતું. એમાં આવતું હતું કે “ગોખો ભાઈ ગોખો, ચોટલીને ખીલે બાંધી જીવનીયાને જોખો” યાદશક્તિ જ હોંશિયારીમાં ગણાતી. આજે માત્ર મેમરી નહિ પણ મેમોરી ઈન્ટરપ્રીટેશન પણ અગત્યનું ગણાય છે.

    આપની સ્મૃતિ પણ કેટલી સતેજ છે. ન્યુ જર્સીના સાહિત્ય સંમેલનનો અનેક નામો અને તેમની કૃતિઓ સાથેનો હેવાલ !! ઓહ માય ગોડ આટલું બધું કેવી રીતે યાદ રહે? ધન્યવાદ.
    રાજુલબહેન સાથે પત્રાવલીની સહયાત્રા ચાલુ જ રાખજો.

    Liked by 3 people

    • પ્રવીણભાઈ, સાહિત્યિક સંમેલનોમાં ઘણું બધું ગમતું હોય છે તેથી સાંભળતા સાંભળતા મને કાગળ પર મુદ્દાઓ ટપકાવવા ગમે છે અને ફાવે છે. તેના પરથી જ અહેવાલ લખું. બાકી ત્રણ ત્રણ દિવસની બધી જ વાતો તો ક્યાંથી યાદ રહે? જૂની સ્મૃતિઓની વાત જુદી.એ તો સૌને ખૂબ યાદ રહે. બરાબર ને?

      Liked by 1 person

  4. શાસ્ત્રીની યોગીનીબેન સાથેની વાત વાંચી મને ભૂતકાળની એક વાત યાદ આવી ગઈ! મારી સાથે કામ કરતા એક અમેરિકન સાથીદારપર મેં આ ‘જોક’ બનાવેલી એ આજે આ વાંચી યાદ આવી ગઈ! આ મિત્ર લંચમાં લાંબી ચાલતા હોય ત્યારે એ વિચારોમાં જ ડૂબેલા હોય. વીકએન્ડમાં એમની પત્ની સાથે શોપીંગમાં ગયા. પત્નીને કહ્યું ‘તુ શોપીંગ કર અને હું એ સમયમાં થોડુ મોલમા ચાલું. પત્નીને તો એ ખુબ જ ગમ્યું. એમની રકઝક વગર શોપીંગ કરવાની મજા મળી ગઈ! થોડા આંટા માર્યા પછી, સામેથી આવતી એક બહેન સામે ઉભા રહી ગયા ને એ બહેને પૂછવા લાગ્યા; ” હું તમને ઓળખું છું પણ અત્યારે મને તમારું નામ યાદ આવતું નથી!! બહેન બોલ્યા; “હની, તું મને જ ભૂલી ગયો!”

    Liked by 2 people

  5. દેવિકાબેન,
    આજે આ સ્મૃતિની વાત કરી અને તમે ફોટોગ્રાફિક મેમરી વિષે દ્રષ્ટાન્તો આપ્યા તેપરથી મને આ યુગના રજનિશજી આજે તેઑ (Osho) નામથી જાણીતા છે, આપણા ઘણા મિત્રોએ તેમને સાંભળ્યા હશે. તેઓને પણ ફોટોગ્રાફિક મેમરી હતી. એક વખત વાંચેલ પુષ્તક તેમને યાદ રહી જતું, તેઓશ્રીએ બધા ધર્મનું વાંચન કરેલ અને તેમના લેક્ચર દરમ્યાન તેઓ જુદા જુદા ધર્મગ્રન્ધના રેફરન્સ આપે અને તે ક્યાં પેજ પર છે તે પણ જણાવે.
    પુરાણની વાત પરથી મને મહાભારત પુરાણ યાદ આવ્યું. મહાન મુની વ્યાસજીએ જ્યારે આઆ ગ્રન્થ લખવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે તેમણે ગણેશજીની લહ્યા તરીકે નિમણુક કરી, વ્યાસજી બોલતા જાય અને ગણેશજી લખતા જાય વ્યાસજી એક જ વખત બોલે, વચ્ચે અટકવાનું નહી અને પૂછવાનું નહી, આ શ્રૃતિ અને સાથે લખવાનું આપણને તો આશ્ચર્ય જેને પાચ ટેલિફોન નંબર પણ યાદ નથી રહેતા, સાચું કહું મિત્રો જ્યારે મોબાઇલ ફોન ,કોમ્પુટર વગેરે સાધનો ન હતા ત્યારે આપણને ઘણું યાદ રહેતુ હતું.
    એલઝાયમર દર્દ જેમાં પ્રેસન્ટ મેમરી નો નાસ થતો હોય છે બીજા અર્થમાં તે સ્ટોર નથી થતી, આ દર્દીની પાસ્ટ મેમરી જે દેવિકાબેને કહ્યું તેમ સ્મૃતિ તરીકે જળવાય છે અને ગમે ત્યારે બહાર આવે છે, જે રડાવે અને હસાવે, તેવું જ આ દર્દીને થતું હોય છે. મારાજ પિતાશ્રીને બહુ મોટી ઉંમરે આ દર્દ થયેલ તેઓને સવારે શું જમ્યા પૂ્છે તો જવાબ આપે મને કોઈએ આજે જમવા આપ્યું જ નથી, અને જો તેમના જુના મિત્ર વર્ષો બાદ મળવા આવે તો તો તુરત ઑળખી જાય અને કરાચીની વાતો કરવા માંડે.
    સ્મૃતિમાંથી જ તો સંવેદના અને તેને કવિ કવિતામાં ,લેખકો વાર્તા લેખ નિબંધ વગેરેમાં વ્યક્ત કરે. દેવિકાબેન તમે અને રાજુલબેન પત્રાવળીમાં તમારી જુદા જુદા સાહિત્યની વાનગીઓ પીરસતા રહો.

    Liked by 2 people

  6. દેવિકાબેન,
    સ્મૃતિ અને સ્મરણોની વાત કરી તમે તો કેટલાયને યાદોના પટારામાં થી મરજીવાની જેમ યાદોના મોતી વીણતા કરી દીધા. તમે રેબાઈની વાત કરી કે એની સ્મૃતિ ફોટોગ્રાફિક હતી, કે નેપોલિયનના મગજમાં તેમના લશ્કરની તમામ વિગતો ફાઈલની જેમ ગોઠવાયેલી હતી. વાત સાચી છે જ્યા ટેક્નોલોજીનો વિકાસ નહોતો થયો ત્યારે સ્મરણ શક્તિ જ કામે લાગતી,
    “સ્મરણશક્તિ તો માનવ માટે ૨૧મી સદીમાં સર્વસ્વ છે. તેનુ માણસે પોતે ખુબ જ જતન કરવું જોઈએ.” વાત સાચી છે, આજના આધુનિક યુગમાં જ્યારે એક મોબાઈલમાં આખું વિશ્વ સમાયેલુ છે અને ગુગલ મહારજની મહેરબાનીથી કશું યાદ રાખવાની જરૂર નથી ત્યારે પણ અમુક વ્યક્તિની સ્મરણ શક્તિ નવાઈ પમાડે એવીછે અને એને દાદ આપ્યા વગર રહેવાય એમ નથી. મુંબઈના ટિફિનવાળા જે ઘરેથી ટિફિન લઈ ઓફિસે પહોંચાડે છે. એક ટિફિનનો ડબ્બો કેટલાય હાથમાં ફરતો એના માલિક પાસે પહોંચે છે પણ આજ સુધી ક્યારેય કોઈનો ડબ્બો કોઈ બીજાને ત્યાં પહોંચ્યો હોય એવું બન્યુ નથી, એમની સ્મરણ શક્તિ કહો કે કોઈ નિશાની જે આપણી તો સમજ બહાર જ છે. આને આધુનિક યુગનુ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ નહિતો બીજું શું કહીએ????

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s