પત્રાવળી-૨૭ 

રવિવારની સવાર
પત્રસાથીઓ,
દેવિકાબેનઆજે આ મૌનના મહિમાની વાત કરીને તમે ઘણી બધી બોલકી અભિવ્યક્તિ કરતાંય મૌનને વધુ વજનદાર બનાવી દીધું. તમારી વાત સાથે સંમત થવાનું એટલે મન થાય છે કે ક્યારેક એવું બનતું હોય છે કે શબ્દો કરતાંય શાંતિ વધુ અર્થપૂર્ણ બની જાય. આપણી નજીકની વ્યક્તિનો બોલ્યા વગર માત્ર હાથ પકડીને બેસવાથી પણ આપણા મનની વાત- લાગણીઓ એના મન સુધી પહોંચી જતી હોય છે. મૌન પ્રાર્થનાનો મહાન ચૈતન્ય સાથેનો સંબંધ તો કેવો અદ્ભૂત છે એ તો અનુભવે જ સમજાય. એ અનુભવ પણ મૌન રહીને જ માણવો પડે.  એને વ્યક્ત કરવા જઈએ તો એના માટે શબ્દો પણ ઓછા જ પડે.

બાળક નાનું હોય ત્યારે એ કઈ ભાષા સમજે છે ? તેમ છતાં મા ગર્ભધારણ કરે ત્યારથી માંડીને એ સમજતું થાય ત્યાં સુધી મા માત્ર સ્પર્શથી પણ બાળકને પોતાના હૂંફનો, હેતનો અનુભવ કરાવી શકે છે ને? બાળકના પણ પોતાના મનનું- વિચારોનું આગવું વિશ્વ હોય છે. ન બોલીને પણ એ પોતાના ગમા-અણગમા દર્શાવી જ શકે છે ને?

આજે એક વાત યાદ આવે છે. એક દિવસ એક બાળકની મા એને સુવડાવવા સતત પ્રયત્ન કરી રહી હતી. કોણ જાણે કેમ પણ મા પાસે તરત ઊંઘી જતું એ બાળક એ દિવસે સુવાનું નામ નહોતું લેતું.  કારણ ? માને તો નહોતું જ સમજાતું પણ  માના આ સતત આયાસો અને અકળામણ જોયા પછી તેની માએ એટલે કે બાળકની ઓછું ભણેલી પણ વધુ ગણેલી નાનીએ કહ્યું.. એ નહીં સુવે કારણ કે એને ખબર છે કે એને ઊંઘાડીને તને બહાર જવાની ઉતાવળ છે. જે કામ તું રોજે અત્યંત શાંતિથી અને વ્હાલથી કરે છે એ કામ આજે તું પણ ઉતાવળી થઈને, ખુબ રઘવાટથી કરી રહી છો. તારી ઉતાવળ- તારો રઘવાટ એને પહોંચે છે. ઊંઘાડવા માટે જે શાંતિ-સ્થિરતા તારામાં જોઇએ એ આજે અનુભવતું નથી માટે એ નહીં ઊંઘે.

ટકોરો સમજી ગયેલી તેજીએ એના મનમાંથી બહાર જવાનો વિચાર ધકેલી દીધો અને એ પોતે શાંતિથી બાળક સાથે સુઇ ગઈ અને લો….બાળક પણ થોડીવારમાં શાંતિથી પોઢી ગયું. છે ને જરા અચરજ લાગે એવી વાત ? પણ દેવિકાબેન એને હું તમારી વાતના અનુસંધાનમાં જ લઉં તો એક વાત તરત સમજાય કે સ્પર્શમાં પણ કશું કહી જવાની ક્ષમતા હશે જ. સ્પર્શમાં પણ સંવેદના હશે જ એટલે માત્ર શબ્દો જ નહીં મૌનની જેમ સ્પર્શ પણ ઘણું કહી જાય છે ને?

તમે સંવાદની વાત કરો છો ત્યારે યાદ આવે છે લગભગ સવાસો વર્ષ જૂનો ભારતીય ચિત્રપટનો ઈતિહાસ. લગભગ સવાસો વર્ષથી ફિલ્મો તો બનતી જ હતી પરંતુ સૌથી પહેલું બોલપટ એટલે કે બોલતું મુવી ૧૯૩૧માં બન્યું . ત્યાર પહેલા જે ફિલ્મો રજૂ થઇ એમાં ક્યાં સંવાદો હતા? સંવાદો વગર પણ સફળ ફિલ્મો બનતી જ હતી ને?  એ ઘણી બધી સફળ ફિલ્મોની વાત સાથે આજે એક દંતકથા સમાન નામ મનમાં યાદ આવી જ ગયું. ચાર્લી ચેપ્લીનઆ નામથી કોણ અજાણ હશે? એક પણ સંવાદ વગર માત્ર ચાર્લી ચેપ્લીનની રમૂજી હરકતોથી જે હાસ્ય નિષ્પન્ન થયું એ આજની તારીખે પણ લોકો માણે છે. અને એટલે જ ચિત્રપટના ઈતિહાસમાં ચાર્લી ચેપ્લીનનું નામ આજે પણ અમર છે ને?

આપણા શબ્દો જ નહીં પણ જો શાંત ચિત્તે બેઠા હોઇએ તો આપણી આસપાસનું વાતાવરણ પણ આપણને કશુંક કહી જતું હોય એવું નથી બનતું? સરરર..વહી જતા પવનના લીધે પાંદડાનો સરસરાટ, ક્યાંક ધીમેથી ચહેકતું પંખી. એને કયા શબ્દોની જરૂર છે?

આવા આપણી આસપાસના વાતાવરણની વાત કરું છું ત્યારે યાદ આવે છે મને લંડનથી લગભગ ૩૫૦ માઇલના અંતરે આવેલા કોનવોલના ‘લેન્ડસ એન્ડ’ની મુલાકાત. યુ.કે.ની પશ્ચિમ-દક્ષિણની ધરતીનો આ છેવાડો.. હવે અમે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે વાતાવરણે અચાનક પલટો લીધો. સૂર્યના ઉજાસ પર ધુમ્મસનું ગાઢું આવરણ આવી ગયું. સાગર કિનારે ઊભા છીએ કે ધુમ્મસના દરિયા વચ્ચે લહેરાઇ રહયા છીએ એ ભેદ પણ કળવો મુશ્કેલ હતો. સાગરનો ઘુઘવાટ, હવાના સૂસવાટા, ખડકો સાથે અફળાતા મોજાંનો એકધારો અવાજ,પવનની થપાટોના અજબ સંમિશ્રણ વચ્ચે ઊભેલા અમે. એ સમયે એવી અનુભૂતિ થતી હતી કે બસ અહીં આપણે તો કોઇએ કશું કહેવા-સાંભળવાનું છે જ નહીં માત્ર ચૂપચાપ આ પળ માણવાની છે. એ સમયે ખમોશીનું એક ગીત યાદ આવી ગયું ….. સિર્ફ એહસાસ હૈ યે રૂહ સે મહેસુસ કરો….”બીજા દિવસની સવારે ફરી ત્યાં ગયા તો સાવ ખુલ્લાં નિરભ્ર આકાશ વચ્ચે લહેરાતો એ આટલાંટિક સાગર, નિલવર્ણા આકાશથી સહેજ વધુ ઘેરા પાણીની વચ્ચેની દીવાદાંડી, ઘોડાઓને ચરવાનું મેદાન, ખડકો સાથે અફળાતા મોજાંનો એકધારો અવાજ. બંને સમયના અલગ વાતાવરણની વચ્ચે રહીને અનુભવેલી એ પળો….

શું કહો છો પ્રીતિબેન ? તમે તો આવી અનેક અદ્ભૂત જગ્યાની મુલાકાત લીધેલી છે. તમે પણ આવી અનેક ક્ષણને માણી જ હશે ને?  

રાજુલ કૌશિક

Advertisements

9 thoughts on “ પત્રાવળી-૨૭ 

  1. મૌનનો મહિમા રાજુલબહેન મેં તો ઘણો માણ્યો છે. છેલ્લા સોળ વર્ષથી સ્પેસિઅલ નીડ બાળકો સાથે કામ કરું છું, કેટલાય વાચાવિહીન બાળકોનો સહવાસ મળ્યો. હમણા જ એક ત્રણ વર્ષનો ઈઆન છે. મમ્મી મુકીને જાય એટલે રડવાનુ ચાલુ પણ ઉચકીને વહાલથી થાબડીએ એટલે શાંત. આંગળીના ઈશારે બધું સમજાવે. કોઈ બાળક કાંઈ અટકચાળું કરે તો અમારો હાથ પકડી એની પાસે લઈ જાય.
    આવા તો કેટલાં અનુભવો રોજ થતાં રહે.
    વાચા મૌન પણ બોલતી આંખોની ભાષા ઘણી વાંચી છે.

    Liked by 2 people

  2. કેટલાય કાર્યક્રમોમાં આપણે મૌન રહીને ,અન્ય શ્રોતાઓની બોલતી આંખોની ભાષા વાંચીએ જ છીએ ને !કોઇ કશું બોલે નહીં, પણ મૌન રહીને, આંખોથી પ્રતિભાવો તો મળી જ જાય.

    Liked by 2 people

  3. નવિનભાઇ, આંખ તો તમે કહ્યું તેમ ઘણું બોલી દે, તેમ મુખ પરના બીજા અવયવો પણ મૌન રહી ઘણું બોલી દે જેવાકે મરક મરક હસતા હોઠ કંઇક કહી જાય, જુદુ જુદુ હાસ્ય જુદા જુદા ભાવો વ્યક્ત કરતું હોય છે, આંખ અને હો્ઠ વધારે ભાવાત્મક હોય છે તે સિવાય આખા મુખ પર, કાપાળ ગાલ નેણ અને નાક પણ મૌન ભાષા વ્યક્ત કરી વાત ચીતમાં પ્રતિભાવ આપતા હોય છે.
    મારા પતિ ડો રમેશભાઇના પિત્રાય બહેન જન્મથી મુંગા છે, અમે સુરેન્દ્રનગરથી ચોટિલા જઈએ ત્યારે તેમને ખૂબ આનંદ થાય , અમને તેના હાવભાવ અને ઇશારાથી અમને જમવાનો રોકાય જવાનો આગ્રહ કરે, ખૂબ આનંદથી તેના મમ્મીને રસોય કરવામાં મદદ કરે, અને જો રમેશ ના પાડે તો તુરત મોઢું ફુલાવે ગુસ્સો કરે મારો હાથ પકડે રડવા લાગે, રમેશ બોલે જમીશું. કાકી પણ મનુબેનને ખુશ કરવા બોલે જો મનુ ભાઇ-ભાભીએ તારા આગ્રહને માન આપ્યું. અને મુંગા મુખ પરના ભાવ અમે બન્ને જોઇ રહીએ,,,,

    Liked by 2 people

  4. આદરણીય રાજુલબહેન, આપનો પત્ર મનને સ્પર્શી ગયો.સ્પર્શની જેમ દ્રૃષ્ટિ કે નજરની પણ ભાષા હોય છે. માત્ર નજર અણગમો, પ્રેમ, વહાલ, ગુસ્સો, કરુણા, ઈર્ષા, સંતોષ વગેરે ભાવોને પ્રગટાવી શકે છે. માનવી યંત્રમાનવો બનાવી શકશે, પણ એ મૂક ભાવો માટે તો તે અસમર્થ જ રહેશે. ધન્યવાદ.

    Liked by 2 people

  5. ભાવવાહી ચહેરા લાગણીઓને બિંબિત કરતાં. આંખો દ્વારા ચૂપ રહીને પણ ઘણું કહેવાઈ જતું. ૧૯૭૩ના વર્ષમાં એક ફિલ્મ આવી હતી, ‘કોશિશ’. એમાં સંજીવકુમાર અને જયા ભાદુરીએ મૂંગાં પતપિત્નીનો રોલ કર્યો હતો
    લાગણીને, મૌનની ભાષા મળે છે,
    બસ વિચારો એ પછી તાજા મળે છે.
    તેના એક કારણમાં જે અનુભૂતિ હોય તેને માટે શબ્દો બોલનારનું સત્ય બને-શાશ્વત સત્ય નહીં. ક્યારે ય તેનું વર્ણન કરવાનો પ્રયાસ થાય ત્યારે સત, ચિત, ઘન, નીત, આનંદરુપં, અનંત, અનાદી, અનુપમ કહી શબ્દ અટકી જાય….
    .
    પછી સાનંદાશ્ચર્યમૌન તે સાક્ષાતકાર!

    Liked by 1 person

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s