પત્રાવળી-૬ 

રવિવારની સવાર…..

પત્રાવળી 


વાહ, મિત્રો – એટલે કે દેવિકાબેન, રાજુલબેન અને જુગલકિશોરભાઈ,

 વિષય બહુ સરસ છે, બહુપરિમાણી છે : શબ્દ’ . એની ઉપસ્થિતિ કેટલી નાનકડી છે, પણ એની વિસ્તૃતિ? બંધ કમળને જેમ ખોલવાનું હોય છે, તેમ જ એક શબ્દનાં પટલ પણ ખોલીએ તો અંદરથી કેવા રંગ, સુગંધ, સૌંદર્ય, અને કદાચ કોઈ રાતે સપડાયેલો ભ્રમર પણ મળી આવે છે.

શબ્દ’  શબ્દનું રટણ કરતાં કરતાં અચાનક મારા મનમાં શબદ’  શબ્દનો સાક્ષાત્કાર થયો. કેવો સાદો, અને કદાચ સાધારણ લાગે છે આ શબ્દ, નહીં? તળપદો હોય એવો. નહીં કાનો, નહીં માતર, આ શબદ એટલે વળી શું? કાંઈ ભૂલ તો નથી થતી મારી?

પણ ના, આ શબ્દ મનમાં પ્રગટ થઈ ગયો, જાણે કોઈ સ્વયંભૂ ઉપસ્થિતિ, અને મને એ આરંભ માટેના કોઈ શુકન જેવી લાગે છે. આરંભ એટલે આ પત્રાવળીમાં મારો પ્રવેશ. તો આ શબદ આવો શા માટે લાગે છે? શીખ ધર્મમાં ગુરુનો જે ઉપદેશ છે, ગુરબાની છે તે શબદ કહેવાય છે. કબીરનાં ભજનોને પણ કબીર શબદ કહે છે. તેથી શબદનો સંદર્ભ આસ્થા, ધ્યાન, ભક્તિ, અને ચિત્તની અંદરના આનંદ સાથે છે. રોજેરોજની બોલચાલથી જે બનતા હોય છે તે બધા કહેવાય છે શબ્દ, પણ એનું સાવ સાદું એક સ્વરૂપ- શબદ – ઘણો ઊંડો અર્થ પામે છે.

જોકે આવો જ અચાનક, અન્ય એક શબ્દ પણ પછી મનમાં ચકરાવા લાગેલો, ને તે છે પેચ’ . હમણાં ગુજરાતમાં હતી, ને એક લગ્નમાં જતી વખતે અધીરાઈ કરી હશે, તે એક બુટ્ટીનો પેચ હાથમાંથી પડી ગયો. શોધવા જઈએ તો દેખાય જ નહીં. ચીજ તો સાવ નાની અમથી, આમ તો એક નાની ખીલી જ, પણ સોનાના ભાવ પ્રમાણે એની કિંમત ઘણી થાય. વળી, એટલું અમથું કરી પણ કોણ આપે?, તેથી પણ એની અગત્ય ઘણી થાય છે, ભઈ!

તો આ પેચ એટલે ઘરેણાંનો બહુ જરૂરી અંશ. આ પેચ એટલે કોઈ વાસણને બંધ કરવા માટેના ઢાંકણામાં પાડેલા આંટા પણ ખરા. વાસણ ધાતુનું હોય, ને કાચનું પણ હોય. પણ વાસણ તેમજ ઢાંકણામાં આ આંટા સરખા પડ્યા ના હોય તો એ બરાબર બંધ જ નહીં થવાનું. સોનાનો નહીં, તોયે આ પેચ જો ના મળે તો પછી કંટાળીને કે ગુસ્સામાં આવીને એને પછાડો, કે પછી ફેંકી દેવા તૈયાર થાઓ.

પણ એને દાવપેચ જેવા સંદર્ભમાં જોઈએ તો જાણે એ ડરામણો શબ્દ બની જાય છે, એવું નથી લાગતું? દાવપેચ કહેતાં બીજા કેવા શબ્દો અને સંજોગો યાદ આવી જાય છે – કાવાદાવાથી માંડીને યુદ્ધ સુધીના. જાણે અશ્વત્થામાએ પસાર કરેલા કોઠાનું સ્મરણ થઈ જાય, અને મને ગુજરાતનો નાથના મુંજાલ મહેતા યાદ પણ આવે.જોકે એમની તો મુત્સદ્દીગીરી. મુજાલ મહેતા બળથી નહીં, પણ કળથી દાવપેચ ચલાવે. ને એ તો એક અત્યંત રસપ્રદ સાહિત્ય-કૃતિના ખૂબ વિશિષ્ટ પાત્ર, તેથી એમની સાથે સાંકળી શકાય તેવા દાવપેચનો સંદર્ભ વધારે બુદ્ધિગમ્ય અને પ્રશસ્ય લાગે છે.


ગુજરાતમાં મોટા ભાગની પ્રજા ખૂબ ઉત્સાહિત થઈ જાય છે ઉત્તરાયણ દરમ્યાન. ને તે કાંઈ સૂર્યદેવના ગોળાર્ધ-ભ્રમણથી, કે સંક્રાન્તિને કારણે નહીં. આ પ્રાકૃતિક પ્રસંગ કેટલાં શતકથી એક અપૂર્વ આનંદદાયી મહાલોકોત્સવ બન્યો હશે? રંગરંગીન કાગળના ચોરસ ટુકડા, ખરું? પણ એમને અમુક વ્યવસ્થિત રૂપ આપીને આકાશની મોકળાશમાં મોકલી દેવાય ત્યારે એમનું નામ પતંગ બને છે. ઉત્તરાયણ એટલે પતંગોત્સવ, અને પતંગ ચડાવવાનો સૌથી વધારે આનંદ મળતો લાગે છે બે કે વધારે પતંગોના પેચ દ્વારા.

આ પેચ પણ દાવપેચનો જ પ્રકાર લાગે છે. ચડાવનારાં જ નહીં, જોનારાંને પણ ઉત્સાહનું ઝનૂનચઢે છે, પોતાની ને અન્યોની દોરીઓ સાથે આંટા મરાય છે, પેચ બરાબર જામે છે; પછી ખેંચો, ઢીલ આપો, વળ ચઢાવો વગેરે કારીગીરી અજમાવાય છે. અગાશી પર કે છત પર ચઢેલાં કેટલાંયે યુવક-યુવતીઓની આંખોના પેચ પણ આ દિવસોમાં લાગી જતા હોય છે, એમ લોકબાની પાસેથી જાણ્યું છે! પેચ શબ્દ અહીં સૌથી વધારે અસરકારક રીતે પ્રયોજાતો નથી લાગતો?

બીજા કોઈ પેચ તો મને કામમાં નથી આવ્યા, પણ હા, બુટ્ટીનો પેલો ટચુકડો પેચ છેલ્લે, કબાટને ખૂણેથી, મળી આવેલો ખરો, ને ભારે નિરાંત થયેલી.

        પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

Advertisements

19 thoughts on “પત્રાવળી-૬ 

  1. હમણાંં બે દિવસ પહેલાં જ પ્રીતિબહેનના કાવ્યસંગ્રહ ‘અકારણ હર્ષે’માં ડોકિયું કરેલું…..જાનીભાઈએ મને
    એ સંગ્રહ પહોંચાડેલો….

    હવે તેઓ પત્રાવલિએ શબ્દાવલિ આળેખશે એનો આનંદ. એમને ‘સ્વાગતમ્’ !

    શબ્દ પણ એક મજાનો ચેપ છે ! એકને અડકો એટલે બીજા આજુબાજુથી ગોઠવાઈ જાય ! પછી તો આપણે એમનું માન રાખ્યે જ છૂટકો. નિબંધોમાં તો વળી એક ફકરાનો અંત જ બીજા ફકરાને ઉઘાડી આપે ને એમ શૃંખલા રચાતી જાય. (નિબંધ વિશે આપણે ત્યાં બહુ જાગૃતિ નથી બાકી ગદ્યમાં રમવા માટે નિબંધ એ નિર્બંધ એવો રમતોત્સવ, કહો કે રસોત્સવ બની રહે છે !! )

    શબ્દકોશ લઈને ક્યારેક બેસવા જેવું હોય છે. શબ્દકોશનો કોઈ એક શબ્દ હાથે ચડે ને એનામાં સહેજ જ રસ લો એટલે થઈ રહ્યું ! પછી તો શબ્દની અનેક છાયાઓ આપણને પાનાંનાં પાનાં ફેરવવા મજબુર કરી મૂકે ! ઉમાશંકરભાઈ જેવાને “દૂરથી મંગલ શબ્દ આવતો” સંભળાય પછી જે ઘટના ઘટે તેમાં આપણ વાચક–ભાવકને પંચેન્દ્રીયસુખ પ્રાપ્ત થઈ જાય ! સર્જકો પાસે શબ્દો કેવી કેવી લીલા કરાવી જાય છે !!

    આજે આ પત્રાવલિમાં એક નવું વ્યંજન પીરસાયું તો આટલો અમી–ઓડકાર થયો. આપણા વાચકોને આ પંગતે બેસવા નિમંત્રણ છે !

    (પંગત શબ્દે વળી પાંગત શબ્દ સંભારી આપ્યો ! ક્યારેક પાંગતે બેસીને વાર્તા કરીશું–સાંભળીશું…..)

    Liked by 2 people

  2. પિંગબેક: પત્રાવળી-૬  | રાજુલનું મનોજગત

  3. વાહ
    સુ શ્રીપ્રીતિ ના મનમાં ચકરાવા લાગેલો, ને તે છે ‘ પેચ’ .
    અમારા વિચાર વમળમા…
    ક્યાંક હૈયાનાં તાર
    ક્યાંક છુપો અણસાર
    પે ચ લાગે છે ક્યાંક કોઇ આંખનાં
    મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

    ભરદોર ચગો જો આકાશે
    ત્યાં પે ચ ઘણાંયે નાંખે છે
    પેચ પડતાં પતંગો થતી
    ચટ્ટ ને ‘કાઈપો – કાઈપો’
    ત્યાં સુણાયે નાળ-ઢેફાં છૂટે,
    નાદ કંઈ કંઈ ઊઠે, જંગના રંગ ઉમંગ લાવે!
    પતંગનો પે ચ લાગે અને કપાય દોરી
    મા ચિન્મયજી
    થવા દો પેચ આ અંતિમ , દુશ્મનોથી ધારદાર
    જીત થશે આ અવસરે . સત્યની શાનદાર
    નિષ્કુળાનંદજીનો પાઘડીને પે ચ
    વરને શિરપર સોનેરી પાગ, શું કહે શેષનાગ કે’વા નહિ લાગ,
    અમારા જો ભાગ્ય કે હેતે મળ્યા હરિ રે; કેશર તિલક ભાલને વચ્ચ,
    પાઘડીને પેચ શોભે શિરપેચ, લાગી છે લાલચ કે કલંગી કેવી ધરી રે
    અને સોના, ચાંદી … ઈનટ્રેન્ડ છે. જો જાતે જ તેની ઘડાઈ કરાવવાના હોય તો તમે તમારી ડોકની લંબાઈ પ્રમાણે સોય દોરા બુટ્ટીની લંબાઈ રખાવી શકો છો. … ઘણા સોય દોરામાં છેલ્લા સીધા ભાગને કાનમાં નાંખીને પે ચ ભરાવી શકાય તેવા સુઈ ધાગા ઇયરિંગ પણ માર્કેટમાં મળી રહે છે.
    તે પહેલા આ સમજવા ઉતર આપો- ક્યારેય કોઈની બુટ્ટીનો ફસાઈ ગયેલો પે ચ ધીમે રહીને કળથી કાઢી આપ્યો છે? અને કાનની બૂટને આંગળીથી પંપાળી છે? માધુરી દીક્ષિતની અદાથી પિનની અણી ઘૂસાડી પૂછ્યું છે? “લગા ક્યા?”
    અને શબદનો તાગ મેળવવા મથામણ. શબદ શું છે ? જે આંખ જોઈ શકતી નથી એ પણ અને જે જોઈ શકે છે એ પણ. ગુસ્સામાં કે અર્થહીનતામાં બોલાયેલો શબ્દ શબદ નથી. એથી વિપરીત, અર્થસભર ઈશારા કે વર્તણૂંક ભલે હોઠેથી ઉચ્ચારાયા નથી પણ શબ્દથી અદકેરા શબદ છે. ક્યારેક શબદ કોલાકલોથી કાન તર કરી દે છે તો ક્યારેક સાવ એકાંતમાં ચોંકાવી દે. સૌ પળેપળ સૂતા-જાગતા સો-સો સૂર્ય-ચંદ્ર-વીજ સમો તેજસ્વી શબદનો ખજાનો પોતાની સાથે ને સાથે જ હોય એમ ચહે છે.

    Liked by 3 people

  4. આદરણીય પ્રજ્ઞાજુ, આપના સવાલનો જવાબ આપવા બેઠી ને ૪૭ વર્ષ પહેલાનું દ્રશ્ય સ્મૃતિના દાવડામાંથી સરી પડ્યું! ઊગમણી સાંજના ગુલાબી રંગ જેવો આ રોમાંચક સવાલ ગમ્યો. જ્યાં સુધી આવા સવાલો જાગશે ત્યાં સુધી સાંજ ઢળતા વાર લાગશે.બરાબર ને?
    આપના પ્રતિભાવના શબ્દમાં વળી એક નવો ફણગો ( “ગુસ્સામાં કે અર્થહીનતામાં બોલાયેલો શબ્દ શબદ નથી.”) ફૂટ્યો.ખૂબ આભાર.

    Like

  5. પ્રીતિબેનનો પ્રવાસ સાથેનો પ્રેમ તો હતોજ અને હવે પત્રશ્રેણીનો ‘પ’ મળ્યો!
    આજના આ પત્રમાં ‘પેચ’ શબ્દપર કેટલી વિવિધ વાતો થઈ!
    પતંગના પેચની વાતમાં પતંગપરના મારા કાવ્યની કેટલીક કડીઓ યાદ આવી ગઈ!
    ઢીલ મૂકતાં દોરીની
    કપાઈ પતંગ ગોરીની
    ત્યારથી લડાઈ ગયા છે
    પેચ દિલના!

    Liked by 2 people

    • આપની આવી સ રસ રચનાએ પૅચ માટે આ જગ્યા વધુ યોગ્ય
      પ્રજ્ઞાબેન,

      આપની કૃતિ વાંચી,સરસ!

      લો આ મારી કૃતિ માણો!

      પેચ પતંગના
      અવકાશે

      ઊડી રહ્યા રંગીન પતંગો.

      ગેલ કરતા

      નમી પડતા

      ઉડાડનારનું મન હરતા

      ધાબેથી વળી ઢળી પડતા

      પતંગ કપાતાં

      થઇ જતી દોડા દોડી!

      પતંગ મારો

      નીકળ્યો સારો

      જોનારની આંખમાં ખૂંચે

      ઊડી રહ્યો એટલો ઊંચે!

      એકાએક

      ગુમાન મારુ

      આવ્યું શું આડુ!

      મંડ્યો લોટવા એ

      ના’વ્યો કાબુમાં જે!!

      પડ્યો જઇ પડોશીની પતંગ પર!!

      ગુલાંટ મારી

      પેચ લગાવી

      ઊડી રહ્યો ગર્વથી જ્યારે,

      મર્મ એનો સમજાયો ત્યારે!

      ઢીલ મૂકતાં દોરીની,

      કપાઇ પતંગ ગોરીની!

      ત્યારથી;

      લાગી ગયા છે પેચ દિલના!!

      Kite on ground.jpg

      Like

  6. શબ્દોના જમણની આજની પત્રાવળીમાં પૃથ્વી ભ્રમણ કરીને જાણીતાં બનેલ પ્રીતિબેનએ ”શબ્દ-શબદ”નું મનભાવન જમણ પીરસ્યું એને એવા જ ભાવથી આરોગવાની મજા પડી ગઈ .

    ”પેચ” શબ્દના જુદા જુદા સંદર્ભ-‘બુટ્ટીનો પેચ”,”દાવપેચ”, ”પતંગોના પેચ”અને ” આંખોના પેચ”, વાહ !કેવી મજાની શબદ રમત રજુ કરી છે પ્રીતીબેનએ એમના આ ”નિર્બંધ” નિબંધમાં ! આ જગત પ્રવાસીનીએ આપણને શબ્દોનો કેવો મજાનો પ્રવાસ કરાવી દીધો છે.!

    આમ તો અત્યાર સુધીની બધી જ પત્રાવળીમાં પીરસાએલું સાહિત્ય ભોજન મનનો જમણવાર બન્યું છે એ નિર્વિવાદ હકીકત છે.એટલે તો હવે નવી
    પત્રાવળીમાં શું જમવાનું મળશે એની રાહ જોવાય છે !

    Liked by 1 person

  7. પ્રીતિબેનના પ્રવાસ વર્ણનો તો વાંચ્યા છે પણ શબ્દોના આટાપાટાની રમત આજે જોઈ. પતંગના પેચ નિર્દોષ પણે લડાય ત્યાં સુધી તો ઠીક પણ વાત વટે ચઢે અને ગાંડપણની હદ સુધી પહોંચે તો એમ પણ કહેવાયને કે આ માણસનો પેચ ઢીલો થઈ ગયો છે.

    Liked by 3 people

  8. હેલો વિનોદભાઈ, તમે પણ ‘પેચ’ પર પ્રતિભાવ પાઠવી,પ્રવાસને યોગ્ય સંદર્ભે સાંકળી, સરસ પ્રાસ ( ભાવોનો ) બેસાડયો ! વાંચવાની મઝા આવી ગઈ. એ જ રીતે વાંચતા/વંચાવતા રહેશો.

    Liked by 1 person

  9. પ્રીતિબેન,
    શબદ અને પેચ શબ્દોનુ ખુબજ સુંદર આલેખન કર્યું છે.
    બુટ્ટીનો પેચ હાથમાંથી સરી જાય એ બહુજ સામાન્ય વાત છે. સાચેજ બુટ્ટીનો પેચ પલંગની નીચે કે કબાટના ખુણામાંજ જઈને ભરાઈ જાય છે. તેને શોધવો બહુ જ મુશ્કેલ કામ છે. તેને શોધવા માટે બાજ નજર જોઈએ.

    Liked by 1 person

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s