રસદર્શન-૭

રસદર્શન-૭

જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા.. નરસિંહ મહેતા.

જાગને જાદવા, કૃષ્ણ ગોવાળિયા,
તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે ?
ત્રણસેં ને સાંઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યા,

વડો રે ગોવાળિયો કોણ થાશે ? … જાગને
દહીંતણાં દહીંથરાં ઘી તણાં ઘેબરાં,
કઢિયેલ દૂધ તે કોણ પીશે ?
હરિ તાર્યો હાથિયો, કાળી નાગ નાથિયો,

ભૂમિનો ભાર તે કોણ વહેશે ? … જાગને
જમુનાને તીરે ગૌધણ ચરાવતાં,
મધુરીશી મોરલી કોણ વહાશે ?
ભણે નરસૈંયો તારા ગુણ ગાઇ રીઝિયે,

બૂડતાં બાંયડી કોણ સહાશે ? … જાગને

રસદર્શનઃ

આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતા એટલે શબ્દ, સૂર અને સંગીતના સ્વામી, અલખના આરાધક. સૈકાઓ થયાં, “જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા” એ પ્રભાતિયાથી ગુજરાતીઓનું પરોઢ ઉઘડે છે. ખળખળ વહેતા ઝરણાં જેવું કર્ણપ્રિય અને સુમધુર ભજન.

નરસિંહ મહેતા વિષે ઘણું લખાયું છે અને લખાતું રહેશે. તેમના પ્રેમપૂર્ણ હ્રદયમાં પ્રાર્થનાનું  કે ભજનનું કોઈ માળખું ગોઠવેલું નહોતું રહેતું. એ તો બસ શ્વાસ લેવા જેટલી સ્વાભાવિકતાથી પદો રચતાં. તેમની વાણી અંતરમાંથી સહજ  સ્ફ઼ુરી ઊઠતી હતી.

આ ભજનમાં ખુદ ઇશ્વરની માનવીયતા બતાવવામાં આવી છે. કૃષ્ણને યશોદા દ્વારા સંબોધવામાં આવ્યો છે. નજર સામે દિકરાને પ્રેમથી ઊઠાડતી માતાનું એક ચિત્ર ઊભું થાય છે એ કલ્પના જ કેટલી કાવ્યમય છે ! પણ ખરેખર યશોદા મા કૃષ્ણને જગાડે છે એટલો જ ભાવ છે ? ના; ઇશ્વર તો જાગેલો જ છે. જાગવાનું તો જગતે છે, માનવીએ સતત જાગૃત રહેવાનું છે. એનો ભીતરનો અર્થ છે કે યશોદાજી પોતાના અંતરને જગાડી રહ્યાં છે. “ત્રણસેં ને સાંઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યા” એટલે કે ૩૬૦ દિવસ આપણે જાગતા રહીને કાર્યરત રહેવાનું છે. અહીં બીજું તત્ત્વવજ્ઞાન  એ છુપાયેલું છે કે, ૩૬૦ ગોવાળિયા દ્વારા શરીરના ૩૬૦ સાંધા કે નસોને જાગતી રાખવાની વાત છે. વડો ગોવાળિયો તો જાગતો જ છે. ભૂમિનો ભાર જેણે વેઠ્યો છે અને કાળી નાગને જેણે નાથ્યો છે; એ તો અહર્નિશ જાગતો જ છે. પણ આપણે એ સાચી રીતે જાણી લેવાનું છે અને તો જ દહીંતણાં દહીંથરાં, ઘી તણાં ઘેબરાં અને કઢિયેલ દૂધ પીવાશે. કેટલી ઉચ્ચતમ વાત સહજ રીતે કરવામાં આવી છે. આપણે જ આપણા સાંસારિક કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહેવાનું છે.

કહેવાય છે કે, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ તેમને હાજરાહજૂર હતાં. હરિ સાથેના તેમના સંબંધમાં એક અદ્ભૂત રેશમી ગાંઠ હતી અને તેથી તો વ્યવહારું જગતમાં અનેક વખત તેમની હૂંડી સ્વીકારાઈ છે, લાજ સચવાઈ છે. “જમૂનાને તીર ગૌધણ ચરાવતાં…પંક્તિમાં તે કહે છે કે, જાગીને કાર્યરત રહેશો તો જ જીવનમાં મધુરી મોરલી વાગશે; તો જ આટીઘૂંટીમાંથી સરળ રીતે બહાર આવી શકાશે. નહિ તો ‘બૂડતા બાંયડી કોણ સાધશે ?” દુઃખને સમયે કોણ ઉગારશે ? કેટલી સીધી રીતે ઊંચી આધ્યાત્મિક વાત આ સંત કવિએ કરી છે ? ઇશ્વરને માનવની સાવ નજીક મૂકી દઈને ખુબ આશા આપી દીધી છે. “ભણે નરસૈંયો તારા ગુણ ગાઇ રીઝિયે”…સંપૂર્ણ સ્વૈછિક સમર્પણ અને તેમાં જ પરમ આનંદ. सर्वधर्मान्‍ परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज નો જ જાણે પડઘો..

જેના રોમેરોમમાં ભક્તિ છે એવા આ નરસિંહ મહેતા આર્ષ કવિ હતાં તેમણે દૂરનું જોયું છે, અતિ ઝીણવટથી જોયું છે અને અતિ સાદી ભાષામાં  સર્જ્યું છે. કદાચ તેથી જ આજે ૬ એક દાયકા પછી પણ તેમના પ્રભાતિયાઓ અને ભજનો ગુજરાતીઓના હોઠ અને હૈયે ગૂંજતા છે. હજી આજે પણ માત્ર ઘેરઘેર નહિ, વ્યક્તિએ વ્યક્તિના મોબાઈલના રીંગટોનમાં આ પદ માનીતુ થઈ પડ્યું છે કે “જાગને જાદવા,કૃષ્ણ ગોવાળિયા”….શબ્દેશબ્દમાં લાલિત્ય છે,અર્થનું ગાંભીર્ય છે અને તાત્ત્વિક ઊંડાણ છે.

નરસિંહ મહેતા કોઈ યુનિવર્સિટીમાં જઈને ભણ્યા ન હતાં.પણ પ્રકૃતિની પરમ શકિત વિષેની શ્રધ્ધા અને ભક્તિમાંથી લાધેલા જ્ઞાની હતા અને એ જ જ્ઞાનની અનુભૂતિને કાવ્યમય રીતે વહેતી મૂકવાની તેમની સ્વયંભૂ કલાએ તેમને સંત-કવિ બનાવ્યાં,તેમના પદોને અમર બનાવ્યાં.
સાંપ્રત સમાજ હજી પણ જાગી શકે જો ‘’જાગને જાદવા” બરાબર સમજે તો…

અસ્તુ.

Advertisements

5 thoughts on “રસદર્શન-૭

  1. દેવિકા બહેન, આપણા પૌરાણિક ગ્રંથો અતી ગુઢ રહસ્યોથી ભરેલાં છે. જેવી સાદી સીધી વારતા દેખાય છે તેવા શબ્દાર્થો નથી. આ સીધા સાદા શબ્દોની પાછળ અનેક રહસ્યો છુપાયેલાં છે અને જેમ જેમ અંતરયાત્રા થતી જાય તેમ તેમ આ રહસ્યો ઊઘડતા જાય છે. અહીં નરસિંહ મહેતાના એક ભજનનો રસાસ્વાદ આપે કરાવ્યો જે ખુબ સરસ છે પણ આ ભજનના કેટલાંક રહસ્યો મારી દૃષ્ટિએ મુલવું છું કદાચ આપને ગમશે..
    આપણે નરસિંહ મહેતાના ભજનમા ઉતરીયે તે પહેલાં કેટલાંક શબ્દના અર્થ જોઈએ. પ્રથમ શબ્દ છે “જાદવા” જાદવાનો અર્થ છે “યાદવા” અર્થાત યાદ કરનાર. આપણે બધા પરમાત્માનો અંશ જ છીએ. સમસ્યા કેવળ એટલી જ છે કે આપણે તે ભુલી ગયા છીએ અથવા બેહોશ છીએ. જેથી યાદ માત્ર કરવાનુ છે કે જાગવાનુ છે અને આપણું મૂળ સ્વરુપ આપણે જાણી લેશું. એટલે નરસિંહ મહેતા કહે છે, ” જાગને જાદવા”. જાગ અને યાદ કર.
    બીજો શબ્દ છે “કૃષ્ણ” કૃષ્ણ શબ્દના ઘણા અર્થ થાય છે જેમાનો એક અર્થ છે “કૃષિજ્ઞ” અર્થાત કુશળ ખેડુત. આપણને જે માટીનો દેહ મળેલ છે તે જમીનને ખેડવાની છે એક કુશળ ખેડુતની માફક.
    ત્રીજો શબ્દ છે “ગોવાળિયા”. “ગો” ના બે અર્થ છે એક તો ગાય અને બીજો “ઈન્દ્રીયો”. ગોવાળિયાનો અર્થ છે જેને ઈન્દ્રીયોને વાળી, જે ભટક્યા કરે છે સંસારિક સુખ દુખમાં. આ ઈન્દ્રિયોને આપણે દેહરુપી જમીનમાં ખેડાણ કરીને અને જાગૃતિપૂર્વક વાળી શકીએ છીએ જેમ એક કુશળ ખેડુત તેના સાધનો નો ઉપયોગ કરે છે તેમ.
    ચોથો શબ્દ છે “ધેન” ધેનનો અર્થ છે ગોચર. જ્યાં આપણી ઈન્દ્રીયો ચરવા જતી રહે તે વાસનાઓનો ાને સંસારનો પ્રદેશ.હવે આ પ્રથમ બે લીટીઓ વાંચો.
    જાગને જાદવા, કૃષ્ણ ગોવાળિયા,
    તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે ?
    એક જુદો સ્વાદ આવ્યો?
    ગમે તો કહેજો, આગળના પદો વિષે લખીશ.

    Liked by 1 person

    • શરદભાઈ,
      ગુજરાતી ભાષાના વૈભવની અને સાચા કાવ્યત્વની ખૂબી જ આ છે કે, ભાવકે ભાવકે તેમાંથી અર્થોના નવા ઉન્મેષ જન્મે. ઘણીવાર કવિને અભિપ્રેત હોય તેના કરતા પણ વધુ આસ્વાદ મળે. દરેકનું ભાવ-વિશ્વ અલગ હોય છે. વાચક તેની સંવેદના અનુરૂપ અને ક્યારેક મતિશક્તિ મુજબ અર્થો તારવે અને આનંદ પામે.
      તમે કરાવેલ આસ્વાદ આધ્યાત્મિકતાની એક ઊંચાઈ પરથી સરેલ છે તે સ્પષ્ટપણે વર્તાય છે.
      ખૂબ અનંદ સાથે આભાર.

      Like

  2. દેવિકાબહેન, તમારું રસદર્શન-૭ વાંચીને ખુબ અાનંદ થયો. ટૂંક માં અોળખાણ એટલી જ અાપું કે માર્ગી ધ્ૃવને ઘેર બેઠા ગરબામાં ભાવનાબેન દેસાઇએ અાપણને મેળવ્યાં હતાં. મારા નરસિંહ મેહતા ના રસ વિષે ત્યારે વાત થયેલી કે નહી એ યાદ નથી. Non-public પરિચય વધારવાની ઇચ્છા છે. જો તમને ઠીક લાગે તો જરૂર જવાબ અાપશો.
    મીના દેસાઇ
    અરોરા, કોલોરાડો

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s