પત્ર નં ૪૫..નવે.૫ ‘૧૬.

કલમ-૧

 શનિવારની સવાર

પ્રિય નીના,

                 ‘કેમ છે’ ના જવાબમાં એટલું જ કહીશ કે, છેલ્લાં થોડા અઠવાડિયાઓથી ચક્ડોળે ચડેલી ઘટમાળ અને પ્રવૃત્તિમાંથી જરા સ્થિર થઈ છું. દરમ્યાનમાં દિવાળી અને આપણું નવું વર્ષ પણ આવીને સરવા માંડ્યું… દિવાળી અને રંગોળીની વાતો તો ઝાઝી નહિ કરું. કારણ કે હવે મોટા ભાગના ઘરોને ઉંબરા પણ રહ્યા નથી !! તો રંગોળીની ક્યાં વાત? પૂર્વ કે પશ્ચિમ, વિશ્વના દરેક ખૂણે ઉત્સવની ઉજવણીની રીતોની હવે કાયાપલટ થઈ ગઈ છે. છતાં તું કહે છે તેમ નવી રીતો પણ સર આંખો પર..No regret, no complain. અને આમ જોઈએ તો “દીપ જલે જો ભીતર સાજન, રોજ દિવાળી આંગન. બરાબર ને?

તારા પત્રના બે અગત્યના મુદ્દાઓની જરા વાત કરું. તેં શારીરિક મુશ્કેલીનો ઉલ્લેખ કર્યો એ વાંચીને મને બે ત્રણ લેખકોની વાત યાદ આવી. શરીરને પોતાની બારાખડી હોય છે. પણ આપણે બીજું બધું ઉકેલવામાં અને ઉલેચવામાં એટલાં રચ્યાપચ્યાં હોઈએ છીએ કે શરીરની બારાખડીને ઓળખવાનો પ્રયત્ન સરખો પણ કરતા નથી. એક લેખકના પૂસ્તકનું શિર્ષક છે “શરીર બોલે છે”. એ કહે છે કે, બધા જૂઠ્ઠું બોલે પણ શરીર જૂઠ્ઠું ન બોલે. એ સત્ય બોલે છે પણ આપણે ક્યાં સાંભળીએ છીએ? બાકી ગાડીને નિયમિત રીતે સર્વિસમાં આપીએ છીએ તો આપણા શરીરના અંગોને કેમ સંવારતા રહેતા નથી? સદીઓથી સાંભળતા આવ્યા છીએ કે “પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા” એ કહેવત કેટલાં અનુભવો પછી લખાઈ હશે! આ બાબતમાં મહાત્મા ગાંધીએ તેમના વિચારમંથનમાં લખેલ એક પત્ર/લેખ (‘વેબગુર્જરી’ પર પ્રસિધ્ધ થયેલ) આંખ ઉઘાડનારો છે.

બીજી વાત તેં લખી છે કે, લખવા માટે અંદરથી એક ધક્કો લાગે અને લખવા બેઠાં પછી આપમેળે સ્ફુરતું જાય, લખાતું જાય અને લખ્યા પછીની તૃપ્તિનો આનંદ અનેરો થાય. આ વિશે સંમત થઈને એમાં હું થોડો ઉમેરો કરીશ. દરેક સર્જનપ્રક્રિયાનું મૂળ સંવેદના છે. આ સંવેદના ધક્કો મારે એ વાત સાવ સાચી. પણ એ પછી સજ્જતા એનું બીજું પગથિયું છે. જીવાતા જીવનમાંથી અને જોવાતા જગતમાંથી આપણને ઘણું બધું સતત મળતું જ રહે છે. થોડી સભાનતા અને સજાગતા હોય તો પંચેન્દ્રિયોને  સ્પર્શતી દરેક અનુભૂતિ આપમેળે કોઈ ને કોઈ રૂપે વ્યક્ત થતી રહેતી હોય છે. પણ જો એને કવિતાના કે કલાના કોઈપણ પ્રકારમાં, એના નિશ્ચિત્ત રૂપમાં નિખારવી હોય તો થોડી સજ્જતા જોઈએ જ. જેમ થાળીમાં વેરાયેલાં રંગબેરંગી ફૂલો ગમે. પણ એને એક ‘પેટર્ન’ પ્રમાણે વ્યવસ્થિત ગૂંથીને, વેણી કે હાર બનાવીએ તો વધુ શોભે. અથવા બીજી રીતે કહીએ તો નાનું બાળક હાથ-પગ હલાવીને નાચવા લાગે તો એને ડાન્સ કર્યો કહીને તાળીઓ પાડીએ અને એ જ બાળક નક્કી થયેલાં નિયમ અનુસાર તાલીમ લઈને ‘ભરત નાટ્યમ’કે ‘કથ્થક’ કે એવું કંઈક classic કરીને બતાવે તો એ સાચી નૃત્યકલા કહી શકાય. બસ, એનું જ નામ સજ્જતા. સાધના પછીનું સર્જન. અભ્યાસ, આયાસ અને રિયાઝ પછીનો નિખાર. સંવેદનામાં સજ્જતા ભળે તો સર્જક અને ભાવક બંનેને આનંદ મળે. કારણકે,તે માત્ર શબ્દોની રમત  નથી, અંતરની જણસ  છે, અંદરની સમજણનો ખરો આકાર છે.

દર વખતની જેમ આજે મનમાં એક નવા વિષયનું બીજ ઊગ્યું છે. એક જ ઘરમાં, એકસરખા વાતાવરણમાં ઉછરેલ વ્યક્તિઓ કેટલી જુદી હોય છે. કોઈ કલાકાર બને છે, કોઈ ડોક્ટર બને છે તો કોઈ કંઈ ખાસ થઈ શક્તું નથી. કોઈ વિદેશગમન કરે છે તો કોઈ એક જ જગાએ જીવી જાય છે એવું બધું કેમ થાય છે? નસીબ?!! કે મહેનત? ડૉ. સર્વ પલ્લી રાધાકૃષ્ણન એક ઉદાહરણના માધ્યમથી આ બંને વાતનો સુંદર રીતે સમન્વય કરીને કહે છે: ધારો કે આપણે ગંજીપે રમીએ છીએ. ગંજીપાના જે પાનાં આપણા હાથમાં છે તે પ્રારબ્ધનો પક્ષ. પણ આ પાના પર આપણે આપણો ખેલ જે રીતે ખેલીએ છીએ, તે પુરુષાર્થનો પક્ષ. આપણે જેટલો પુરુષાર્થ કરીશું એટલી આપણી જીતવાની સંભાવના વધારે રહેશે.” એનો અર્થ એ થયો કે, “જુલ્ફ કેરા વાળ સમી છે ભાગ્યની ગૂંચો બધી, માત્ર એને યત્ન કેરી કાંસકી ઓળી શકે.” બરાબર ને? અને સંસ્કૃતમાં પણ શ્લોક છે કે,
उद्यमेन एव सिध्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिहस्य प्रविशन्ति मुखे म्रुगाः॥

એટલે કે, સિંહ જંગલનો રાજા હોવા છતાં એણે ખોરાક માટે પ્રયાસ કરવો પડે છે એ મોઢું ફાડીને બેસી રહે તો હરણાં આવીને એના મુખમાં પડે નહીં.

હવે બીજી બાજુ આપણા ઉપનિષદો કહે છે કે કોઇપણ ઘટના સારી રીતે ત્યારે જ ઘટે છે જ્યારે એ ઘટનામાં કૃપા ભળે છે.. પુરુષાર્થ અને પ્રારબ્ધ બંને સાથે મળે તે જરૂરી છે. માત્ર પરમની કૃપા હોય કે માત્ર પુરુષાર્થ હોય તો પણ ઘણીવાર સર્વોત્તમ પરિણામ પ્રાપ્ત થતું નથી. અનુભવે પણ એ જ સમજાયું છે કે,પ્રારબ્ધના ગોખે પુરુષાર્થના દીવડા પ્રગ્ટાવવા જ પડે. જો ને, કનૈયાના અધરે સ્થાન પામવા માટે વાંસળીને કેટલી વાર વીંધાવું પડ્યુ હશે?!! નીના, આ વિષય પર ઘણું લખાયું છે. ફાધર વાલેસ કહે છે તે મુજબ “જાણે પ્રારબ્ધ ન હોય એ રીતે પુરુષાર્થ કરવાનો અને જાણે પુરુષાર્થ કર્યો જ ન હોય એં રીતે પ્રારબ્ધને આધીન થવું” કારણકે દોરી અને હવા અનુકૂળ આવે તો જ આભ હાથમાં આવે. કિસ્મતની દોરી અને વિશ્વના ગ્રહોની હવા અનુકૂળ હોય તો જ પુરુષાર્થનો પતંગ આભ સુધી પહોંચે. શું કહેવું છે? જણાવજે.

એક સરસ વિચાર લખી વિરમુઃ

“આજનો પુરુષાર્થ આવતી કાલનું પ્રારબ્ધ છે.”

દેવીની સ્નેહ યાદ.

 

20 thoughts on “પત્ર નં ૪૫..નવે.૫ ‘૧૬.

  1. દેવિકાબેન,
    બન્ને સખીઓ દરેક પત્રમાં એક નવો વિષય ઉમેરી પત્રક્ષ્રેણીને વધુ જીવંત બનાવો છો. મારા મનમા ચાલતા બે વિચાર મંથનને અનાયાસે આ પત્રમા જવાબ રૂપે વાંચવા મળ્યો.
    “એક જ ઘરમાં, એકસરખા વાતાવરણમાં ઉછરેલ વ્યક્તિઓ કેટલી જુદી હોય છે.” કોઈની સહનશીલતા તો કોઈની ઉગ્રતા, ક્યાંથી આવે છે?
    “પ્રારબ્ધના ગોખે પુરુષાર્થના દીવડા પ્રગ્ટાવવા જ પડે” સમાચારપત્રોની ભવિષ્યવાણી વાંચી પાકીટમા લક્ષ્મીજીના ફોટા મુકે પૈસાનો વરસાદ થતો હોત તો દુનિયામા કોઈ ગરીબ ન હોત!!
    સંવેદનામા સજ્જતા ભળે ત્યારે સર્જક અને ભાવક બન્નેને આનંદ મળે છે એ સાવ સાચી વાત છે. સહુથી પહેલા નીનાબેને કહ્યું તેમ લખવા માટે અંદરથી ધક્કો લાગવો ખુબ જરૂરી જ છે અને નિજાનંદ માટે લખાતું લખાણ હમેશ આત્મસંતોષ આપે એ સહજ છે, પણ લખ્યા પછી વાંચકો સુધી પહોંચાડવા એમા સજ્જતા પણ મોટો ભાગ ભજવે છે.
    આપનુ સર્જન અને કલમ હમેશ સુંદર ભાવવાહી લખાણ રૂપે અવતરે એ જ આ નવલા વર્ષે શુભેચ્છા.

    Liked by 1 person

  2. જીવાતા જીવનમાંથી અને જોવાતા જગતમાંથી આપણને ઘણું બધું સતત મળતું જ રહે છે. થોડી સભાનતા અને સજાગતા હોય તો પંચેન્દ્રિયોને સ્પર્શતી દરેક અનુભૂતિ આપમેળે કોઈ ને કોઈ રૂપે વ્યક્ત થતી રહેતી હોય છે.

    KHUB SACHOT ANE SUNDER .
    Happy New year.

    Liked by 1 person

  3. બે વાત બહુ ગમી.
    (૧) સંવેદનાનો ધક્કો વાગ્યા પછી લખાય પણ એમાં સજ્જતા જરૂરી છે….સાધના પછીનું સર્જન.. અભ્યાસ, આયાસ અને રિયાઝ પછીનો નિખાર… સંવેદનામાં સજ્જતા ભળે તો જ સર્જક અને ભાવક્ને આનંદ મળે.
    (૨) પ્રારબ્ધ અને પુરૂષાર્થ વાળી વાત.

    બન્ને બહેનોને નૂતન વર્ષની શુભકામનાઓ.

    નવીન બેન્કર

    Liked by 1 person

  4. ફાધર વાલેસ કહે છે તે મુજબ “જાણે પ્રારબ્ધ ન હોય એ રીતે પુરુષાર્થ કરવાનો અને જાણે પુરુષાર્થ કર્યો જ ન હોય એં રીતે પ્રારબ્ધને આધીન થવું” કારણકે દોરી અને હવા અનુકૂળ આવે તો જ આભ હાથમાં આવે. કિસ્મતની દોરી અને વિશ્વના ગ્રહોની હવા અનુકૂળ હોય તો જ પુરુષાર્થનો પતંગ આભ સુધી પહોંચે.
    Just beautiful!

    Liked by 2 people

  5. નવા વર્ષનો આ વિષય ગમ્યો, અને ‘like’ ક્લીક કરી પ્રતિભાવ મૂકાવવો શરુ થયો એ પથ પણ ગમ્યો! એક ઘરની વ્યક્તિઓ અલગ કેમ, એ એક હાથની આંગળીઓ જેમ કોઈની સરખી નથી હોતી એમ સરખાવી શકાય?
    નવા વર્ષની શુભેચ્છા, તમને અને તમારા વાંચકોને!

    Liked by 1 person

  6. એક ભજનની પંક્તિ યાદ આવી ગઈ, पहेले बनती है तकदीर, फीर बनता है शरीर.
    પ્રારબ્ધ તો જન્મ લેતાં પહેલાં લખાઈ ગએલું હોય છે, તેને પામવા માટે પુરુષાર્થ તો કરવો જ પડે છે.
    દેવિકાબેન ખુબજ સુંદર વિષય ! અને સત્ય હકીકત દર્શાવી છે
    સર્વેને નૂતનવર્ષાભિનંદન.

    Liked by 1 person

    • હેમાબહેન;
      એક ઝેન કથા કહું, કદાચ આપને ગમશે.
      ઝેન ગુરુ બોકાજુ પાસે એક જીજ્ઞાસુ આવ્યો અને પૂછ્યું,” જો પ્રારબ્ધમાં લખ્યું છે તેમ જ થવાનુ છે તો મારા કર્યાનો કોઈ અર્થ જ નથી. એનો અર્થ જ થયો કે હું તો કોઈના (પરમાત્મા) હાથની કઠપુતળી માત્ર જ છું. આમ જ હોય તો મનુષ્ય તો સાવ પરતંત્ર જ છે? તેની કોઈ સ્વતંત્રતા નહીં?
      બોકાજુએ કહ્યું,” તું ઊભો છું બે પગે. હવે તારો એક પગ ઊંચો લે અને એક પગે ઊભો રહે.” પેલા જીજ્ઞાસુએ પોતાનો એક પર ઉપર કર્યો. બોકાજુએ કહ્યું,” હવે તારો બીજો પગ ઊપર લે.” પેલો જીજ્ઞાસુ કહે,” અરે! તમે કેવી વાત કરો છો? બીજો પગ ઊપર લઊં તો હું પડી જાઊં.”
      બોકાજુ કહે,” બસ મનુષ્ય એક પગ ઊપર લેવા સ્વતંત્રતા છે, પણ બન્ને નહીં. એક પગ જે તેં ઉપર ઊઠાવ્યો તે તારું પ્રારબ્ધ ઘડવા માટે છે પરંતુ બીજો પગ જે જમીન નથી છોડી શકતો, તે તારા ભુતકાળના કર્મો છે જે તારી આજ છે. અને આજ બધાએ બોગવવી પડે છે, બોકાજુએ પણ.

      Liked by 1 person

  7. બધા જૂઠ્ઠું બોલે પણ શરીર જૂઠ્ઠું ન બોલે
    અને
    ન હિ સુપસ્ય સિંહસ્ય પ્રવેશન્તિ મુખે મૃગઃ

    બન્ને રેફરન્સ ગમ્યા.

    Liked by 1 person

  8. Sorry for the mistake. Rewriting here below:
    દેવીબહેન,
    ખુબ જ સુંદર પત્રલેખન અને જીવનદર્શન.
    કુતરા બિલાડા, જીવ જંતુ અને મનુષ્યના જીવનનો આ જ ફર્ક છે. અન્ય જીવો જન્મે છે, બાળ બચ્ચા પેદા કરે છે અને તેમનામાં કુદરતે મુકેલી ઈન્ટેલીજન્સ મુજબ જીવે અને મરે છે. કુતરો, જન્મે પણ કુતરો જ હોય અને મરે ત્યારે પણ કુતરો જ રહે.મનુષ્યદેહ મળતાં અનેક સંભાવનાઓનો જન્મ થાય છે. મનુષ્ય પશુથી પણ હીન બની શકે અને ઉધ્વ ગતિ કરે તો દેવ કે પરમશક્તિમાં રુપાંતર પણ થઈ શકે. એટલે જ મનુષ્યના અવતારની મહિમા પણ છે અને મુલ્ય પણ.
    મનુષ્યદેહ મફતમાં મળેલ છે તેથી તેની આપણને કોઈ કદર નથી અને બેફામ તેનો ઉપભોગ કરીએ. આપણા મનિષિઓ તો ત્યાં સુધી કહે કે,” પીંડે સો બ્રહ્માંડે.” સમગ્ર બ્રહ્માંડ મનુષ્યના દેહમાં સ્માયેલું છે, પણ આપણી બેહોશી જ એટલી બધી છે કે શરીરનો સંવાદ સંભળાતો નથી. બાકી તે સતત સંવાદ કરે છે અને તેની અંદર જ ગજબની ઈન્ટેલીજન્સ અને સેલ્ફ રીપેરીંગની સિસ્ટ્મ છે. આપણે પાંચ પંદર લાખની ગાડી લાવીએ તો તેને ચમકાવીને રાખીએ અને જરા અમથો ઘસરકો ન પડવા દઈએ. પરંતુ અમુલ્ય માનવદેહ મફતમાં મળેલ છે અને ભાગ્યેજ તેની પરવાહ કરીએ છીએ. આપણી પેટ્રોલની કારમાં કેરોસીન પણ ન નાખીએ, પણ આપણા શરીરમાં તમામ પ્રકારનુ જંક ફુડ ( ) નાખીએ. પછી એક દિ’ શરીરનુ એંજીન તપી જાય, ધુમાડા કાઢે, કે ખોટકાઈ જાય, તો મફતમાં દેનારને ગાળો દઈએ.વાહ રે મનુષ્ય તારી લીલા! લીલા કૃષ્ણની જ હોય તેવું નથી, આપણી લીલાઓ પણ કાંઈ ઓછી નથી હોતી.
    બીજી વાત આપે અહીં પાંચ જ્ઞાનેદ્રિયોની કરી છે. વિષય ગહન છે પણ તેને એક નવો આયામ આપું જે દિશામાં વિચારજો.
    મારા એક મિત્ર સારા સંગિતકાર છે અને બે-ચાર ફિલ્મોમાં સંગિત પણ આપી ચુક્યા છે. એકવાર તેમની સાથે મુંબઈમાં તેમની કારમાં અમે અંધેરીથી પાર્લા જતા હતાં. તેઓ પોતે જ કાર ચલાવી રહ્યા હતા અને તેમનુ ધ્યાન રોડના ટ્રાફીક પર હતું. અને હું આમતેમ ડાફોળિયા મારતો,વાતો કરતો, તેમની બાજુમાં બેઠો હતો. અચાનક તેમને ગાડી સાઈડમાં ઊભી રાખી અને મને કહે,” જો ઓ.પી.નૈયરનુ ગીત “પત્તા પત્તા બુટા બુટા” કોઈકના ઘરમાં વાગી રહ્યું છે. ઘડીભર તો હું કાંઈ સમજ્યો નહીં કે મને એ ગીત પણ સંભળાયું નહીં. કાન ખુબ સરવા કર્યા ત્યારે, ખુબ ધીમેથી ક્યાંક દુરથી એ ગીત સંભળાવા લાગ્યું. ત્યારે પહેલીવાર મને ખ્યાલ આવ્યો કે કાનતો બધાને પરમાત્માને આપ્યા છે પણ દરેક કાન જે સાંભળવું હોય તે જ સાંભળે છે. મારા કાન ટ્રાફીકનો ઘોંઘાટ સાંભળતા અને એક સંગિતકારના કાન આટલા ઘોંઘટમાં પણ સંગિતના સુરો સાંભળતા. ત્યારે સમજાયું કે જ્ઞાનેન્દ્રિયો જે બહાર દેખાય છે તે જ નથી, પણ અસલી તો ભિતર છે. બીજું સમજાયું કે આપણી જ્ઞાનેન્દ્રિયોની અનેકગણી ક્ષમતા પણ છે અને એક મર્યાદા પણ છે. નાકની, કાનની, આંખની, જીભની, સ્પર્શેન્દ્રિયોની ક્ષમતાનો બહુ ઓછો ભાગ જ આપણે વાપરીએ છીએ કે જાણીએ છીએ. જેમ જેમ સજગતા વધતી જાય છે તેેમ તેમ આ જ્ઞાનેન્દ્રિયોની સંવેદના વધતી જાય છે.
    ત્રીજી વાત આપે પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થની કરેલ છે તે બરોબર છે. પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થ બે નથી, એક જ છે. અથવા તે એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. પરંતુ અનેક લોકો આ વિષયે નાહક વિવાદ કર્યે રાખે છે. એક પક્ષ પ્રારબ્ધવાદીઓનો છે તે નરસિંહ મહેતાના ભજન,” જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું, તેહને તે સમે તે જ પહોંચે” નો વિકૃત અર્થ કરી પ્રારબ્ધના ગાણા ગાય છે અને બીજો પક્ષ જેમા કહેવાતા રેશનાલીસ્ટો બધો શ્રેય પુરુષાર્થને આપી છાતી ફુલાવતા હોય છે. અને આ વિવાદ યુગોથી ચાલે છે. બાકી સીધું સાદું છે કે પુરુષાર્થ, પ્રારબ્ધને ઘડે છે અને પ્રારબ્ધ, પુરુષાર્થને પ્રેરે છે.
    ચોથી વાત જે આપે પ્રશ્ન કરેલ છે કે, એક જ મા-બાપના બે બાળકો, એક ડોક્ટર અને એક ડાકુ પણ બને. તેના જવાબમાં એટલું કહીશ કે, દરેક જીવની પોતાની યાત્રા છે અને તે મુજબ તેનુ જીવન ઘડાય છે. જેે જીવના માટે જે યોગ્ય હોય તે જ તેેની સાથે ઘટે. કહે છે ને કે, ” ઈશ્વરના ઘરમાં ન્યાય છે, અન્યાય નહીં.” તે સાચું છે.

    Liked by 2 people

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s