પત્ર નં ૩૭..સપ્ટે.૧૦ ‘૧૬

કલમ-૧

શનિવારની સવાર

પ્રિય નીના,

આ મન પણ કેવું તરંગી છે? એક વખત અમુક રીતે સેટ થઈ જાય પછી એને બીજી રીતે વાળવું આકરું થઈ જાય છે ને? શ્રીલેખાના મનમાં પણ તારા તરફથી મળતાં “બેસ્ટ લક”, શુભેચ્છા વગેરે એમ જ કામ કરતાં હશે. દરેક સંબંધોની પાછળ એની પણ એક મોટી બલિહારી છે! કદાચ જીંદગીનો એ નાજુક તાર સૌથી મજબૂત આધાર છે.

ગુલઝારજીની ફિલ્મોની વાત છેડીને તેં કેટલાંયે ગીતોને નજર સામે લાવીને ખોલી આપ્યા અને તે પણ તેમની વર્ષગાંઠના મહિનામાં જ. કેવો યોગાનુયોગ! તેઓ ભલે નિર્માતા અને નિર્દેશક ગણાતા હોય પરંતુ ગુલઝારજીનું સૌથી મોટું યોગદાન તો મારા મત પ્રમાણે ગીતકાર તરીકેનું જ વધારે છે. નીના, કેટલાં ગીતો યાદ કરું? “આનેવાલા પલ જાને વાલા હૈ… નામ ગુમ જાયેગા,ચેહરા યે બદલ જાયેગા..તુમસે નારાઝ નહીં જીંદગી.. હઝાર રાહેં મૂડકે દેખી…રુદાલીનું “દિલ હું હું કરે…ઘબરાયે…

ગુલઝારજીને અત્યાર સુધી તેમણે લખેલા ગીતો માટે ઘણાં ફિલ્મ ફેર એવોર્ડ, એકેડેમી એવોર્ડ અને એક ગ્રામી એવોર્ડ પણ મળ્યો છે. તેમને સૌથી પહેલાં વર્ષ ૧૯૭૭માં પ્રદર્શિત ફિલ્મ ‘ઘરૌંદા’ નું ગીત ‘દો દિવાને શહેરમે ‘ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ ગીતકારનો ફિલ્મ ફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ ઉપરાંત તેમને ત્રણ વાર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પણ મળ્યા છે.

ઘણીવાર વિચારું છું કે અત્યારે સંગીતકાર અને ગાયકની બોલબાલા છે. પણ હ્રદયને ઝંકૃત કરી દે, તનમનને સંપૂર્ણતયા સભર સભર કરી દે તેવા ગીતના શબ્દો લખનાર વિશે લોકો ઓછું જાણે છે. સાહિર લુધિયાનવી, કૈફી આઝમી, નીદા ફાઝલી, શકિલ બદાયુની વગેરેની ગઝલો અને ગીતોમાં, એમનાં શબ્દે શબ્દમાં, અક્ષરે અક્ષરમાં લાગણીઓના અવનવા રંગોનું જે બારીકાઈથી નક્શીકામ જેવું ચિત્રાંકન અનુભવાય છે તે અવર્ણનીય છે અને તેથી જ તો એવાં ગીતો અમર થઈ જાય છે. કહે છે ને કે, મુલાયમ હૈયું વલોવાઈને પછી જીગરમાંથી લોહી ટપકે છે ત્યારે કાગળ પર ખરી ભાત ઉપસે છે.

ફિલ્મની જેમ જ આપણા નાટકો પણ ક્યાં કમ છે? તારી વાત એકદમ સાચી જ છે કે, મનના સાતમા પડદે તેની સ્મૃતિઓ કંઈક એવી રીતે સચવાયેલી રહે છે કે ક્યારે એ આળસ મરડીને બેઠી થાય અને તેમાંથી જ પાછી કોઈ નવી શાખા, નવા ફૂલો ખીલતા રહેતા હોય છે. ખેદ માત્ર એટલો જ છે કે ફિલ્મો, નાટકો કે અભિવ્યક્તિના કોઈપણ માધ્યમમાં આજે મૂળ સારો સંદેશ ખાલી ચિનગારી રૂપે ઢંકાઈને આવે છે અને તેની આસપાસની મનોરંજક રજૂઆત એવી અને એટલી જોરશોરથી આકર્ષક રૂપે રજૂ થાય છે કે તરત તો તેની જ અસર અને અનુકરણ વધારે થતાં દેખાય છે. માનવ સ્વભાવની આ જ ખાસિયત છે. ફિલ્મો/નાટકો વગેરેના હેતુ અને સંદેશાઓ સારા હોવા છતાં આપણી નજર સૌથી વધારે તેના, બહારના રૂપ-રંગ, કપડાં દાગીના, ચાલ, અભિનય,સેટીંગ, વગેરેમાં પહેલાં પડે છે.  જ્યારે કોઈની એવી વાત સાંભળુ ને ત્યારે મનોમન મને હસવું આવે. આ હસવાની વાત આવી છે ત્યારે નિરીક્ષણ શક્તિની તેં લખેલી વાત સાથે પૂરેપૂરી સંમત છું.

તને ભલે એમ લાગતું હોય કે તેં ફરીથી એ વાત કરી. પણ મને લાગે છે કે, કેટલીક વખત કેટલીક વાતોનું પુનરાવર્તન જરૂરી હોય છે. મારા જેવી થોડી ગંભીર પ્રકૃતિવાળાઓ માટે તારી હાસ્ય નિષ્પન્ન કરતી વાતો તો ઘડીભર દિલ બહેલાવી જાય છે. નિરીક્ષણ શક્તિની સાથે સાથે એ હકીકત પણ એટલી જ સાચી છે કે, રમૂજી રીતે રજૂ કરવાની પણ એક કલા હોય છે અને તે પણ બધામાં નથી હોતી. તું સદભાગી છું.!

આ સાથે બીજી એક વાત હવે હું પુનરાવર્તિત કરું છું. દા.ત. ઘણીવાર ઘણે ઠેકાણે લોકો એવો આગ્રહ રાખતા હોય છે છે કે, આપણે ગુજરાતીઓએ માત્ર અને માત્ર ગુજરાતીમાં જ બોલવું જોઈએ. બરાબર છે, આપણને આપણી માતૃભાષા માટે અનહદ પ્રેમ હોય જ. પણ અન્ય ભાષા માટે અનાદર ન હોવો જોઈએ. આપણે દ્રષ્ટિ એટલી સંકુચિત ન હોવી જોઈએ. ભાષા તો અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ છે અને દરેક ભાષાને એનું પોતાનું એક આગવું રુપ છે. હિન્દી, ઉર્દૂ અને અન્ય ભાષાઓમાં પણ કેટલું જોમ, જુસ્સો અને અસરકારકતા હોય છે! મને યાદ છે આઠમા ધોરણમાં વાંચેલી અંગ્રેજ કવિ વૉલ્ટર મેરની “ધિ શેડો” કવિતા મને એટલી ગમી ગઈ હતી કે હજી આજે પણ અક્ષરશઃ મોંઢે યાદ છે અને એનો ભાવાનુવાદ ગુજરાતીમાં કરવાની ઈચ્છા પણ છે જ.

આજે સવારે આંખ વહેલી ખુલી ગઈ હતી. બાજુમાં શ્રી ગુણવંત શાહનું “કેક્ટસ ફ્લાવર” પુસ્તક પડ્યું હતું તે હાથમાં લઈ વાંચવા માંડ્યું. તેમાં તેમણે પૉલ જોન્સનના બેસ્ટ સેલર બની ગયેલાં પુસ્તક “ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ્સ” ની થોડી વાતો લખી છે. ૧૦-૧૨ પાનાના એ પ્રકરણમાં રૂસોથી માંડીને કાર્લ માર્ક્સ, બર્ટ્રાંડ રસેલ, સાર્ત્ર,ટોલ્સ્ટોય અને કવિ શેલીની રસપૂર્ણ છતાં ચોંકાવનારી વિગતો રજૂ કરી છે. મને એ વાત કહેવાનું મન એટલા માટે થયું કે, એમાં શ્રી ગુણવંતભાઈનો એક વિધાયક હેતુ સ્પષ્ટ સમજાય છે. તેમનું કહેવું છે કે, મહાન માણસોની મર્યાદાઓ પણ નાની નથી હોતી. એ મર્યાદાઓને ઉદારભાવે જોવાની પણ એક અનુભૂતિ, એક મઝા હોય છે અને તેમાંથી એક વાત ફલિત થાય છે કે, ખૂબી અને ખામીઓનું વિલક્ષણ મિશ્રણ એટલે જ માણસ. ગમે તેટલો મોટો કે મહાન બને તો યે માણસ તો આખરે માણસ જ હોય છે.

હમણાંથી ફરી એકવાર તારી નવલકથા “કેડી ઝંખે ચરણ” વાંચવાની ઇચ્છા જાગી છે. તેમાં બે વિરોધાભાસી સંસ્કૃતિમાં જીવવા મથતા ભારતિયોની જીવનપધ્ધતિ અને તેમની સંવેદનાઓનું ઝીણું ઝીણું જતન કરીને ગૂંથાયેલી વાતો ફરી એકવાર વાગોળવી છે. ચાલ, હવે સૂવાનો સમય થઈ ગયો છે. એટલે અત્યારે તો ગુલઝારજીથી શરુ થયેલો પત્ર તેમની જ પંક્તિથી પૂરો કરું.

“શામસે આંખમેં નમી સી હૈ, આજ ફિર આપકી કમી સી હૈ..”

દેવીની સ્નેહયાદ.

 

7 thoughts on “પત્ર નં ૩૭..સપ્ટે.૧૦ ‘૧૬

  1. દેવિકાબહેન્,
    સંગિત કોઈપણ દેશ,પ્રદેશ કે સંસ્કૃતિનુ હોય તે સાત સુરોમાંથી જ દુભવેલું છે. ભારતિય શાસ્ત્રીય સંગિત ગહેરી ધ્યાનાવસ્થા માંથી ઉદ્ભવેલું છે. જ્યારે પાશ્ચાત સંગિતની ભુમિકા/ઉદ્ભવ મનના આવેગો છે. સ્વાભાવિક બન્નેનો સ્વાદ જુદો રહેવાનો. સંગિત સાથે જ્યારે ભાવવાહી શબ્દોનુ સંયોજન થાય છે ત્યારે તે હૃદયને સ્પર્શે છે હૃદયના તાર ઝંઝણાવી મુકે છે. જ્યારે પાશ્ચાત સંગિત પછી તે જાઝ હોય, રોક હોય, હીપહોપ હોય, પોપ હોય કે અન્ય તેની અસરો મનના આવેગો પર વધુ હોય છે. આધુનિક ફિલ્મોમાં હવે પાશ્ચાત અને ભારતિય સંગિતનુનુ મિશ્રણ (ફ્યુઝન) થવા લાગ્યું છે એટલે ગીતના શબ્દો (લાયરીકસ)નુ બહુ મહત્વ નથી રહ્યું અને ઘણા ગીતોના શબ્દો તો કામ ઉત્તેજક કે દ્વિઅર્થી બનતા જાય છે. આવા ગીતોનુ જીવન ટુંકું હોય છે. હજી આજે વરસોના વહાણા વાયા પછી પણ જુના ગીતો આપણને ફીકા નથી લાગતાં તેનુ કારણ જ એ છે કે જુના ગીતો ભારતિય શાસ્ત્રિય સંગિત આધારિત હતા અને સુંદર ભાવવાહી લાયરીક્સ તેમા રસ ઘોળતું. કદાચ નવી પેઢીના મત જુદા પણ હોય. નવી પેઢીને હવે બધું ઈન્સ્ટન્ટ અને અલ્પજીવી જ જોઈએ છે. યુઝ એન્ડ થ્રો.

    Liked by 3 people

  2. કોઈપણ માધ્યમમાં આજે મૂળ સારો સંદેશ ખાલી ચિનગારી રૂપે ઢંકાઈને આવે This is true and I see this in your LETTER SERIES too. NICE TO READ AND ENJOY.
    Good morning.

    Liked by 2 people

  3. “આ મન પણ કેવું તરંગી છે? એક વખત અમુક રીતે સેટ થઈ જાય પછી એને બીજી રીતે વાળવું આકરું થઈ જાય છે ને?”
    આ એક હકીકત છે, અને પ્રત્યેક સામાન્ય વ્યક્તિમાં જોવા મળે છે.
    “તેઓ ભલે નિર્માતા અને નિર્દેશક ગણાતા હોય પરંતુ ગુલઝારજીનું સૌથી મોટું યોગદાન તો મારા મત પ્રમાણે ગીતકાર તરીકેનું જ વધારે છે.”
    ઘણાં લોકો તમારી આ વાત સાથે સહમત થશે.
    “ઘણીવાર ઘણે ઠેકાણે લોકો એવો આગ્રહ રાખતા હોય છે છે કે, આપણે ગુજરાતીઓએ માત્ર અને માત્ર ગુજરાતીમાં જ બોલવું જોઈએ.”
    આ આગ્રહ તદ્દન ખોટો છે. તમે જે ભાષા comfortably બોલી શકતા હો, અને સામેવાળો જે ભાષા સારી રીતે સમજી શકે, તે ભાષામાં જ બોલવું જોઈએ, કારણ કે ભાષા સંપર્કનું માધ્યમ છે, અભિમાનનું સાધન નથી.

    Liked by 3 people

  4. જુના ગીતોમાં દરેક શબ્દોમાં ભાવો સમાયેલા હતા માટે શબ્દોના અર્થ સમજાતા હતા, તેને કારણ આજે પણ એટ્લાજ કર્ણપ્રિય છે.ટીવી એશિયા પર ‘ अभि तो मै जवान हुं ‘ જુના લોકપ્રિય ગીતોનો એક કલાકનો કાર્યક્રમ આવે છે તે સાંભળવો ખુબજ ગમે છે.

    Liked by 2 people

  5. ,” ખૂબી અને ખામીઓનું વિલક્ષણ મિશ્રણ એટલે જ માણસ. ગમે તેટલો મોટો કે મહાન બને તો યે માણસ તો આખરે માણસ જ હોય છે”.સાવ સાચું.
    મને ગુણવંત શાહ વાંચવા ગમે છે

    Liked by 2 people

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s